BharatKosha
Back to the archive

वेदान्तसार (नृसिंहसरस्वती टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Vedantasara by Sadananda Yogindra

by सदानन्द योगीन्द्र

Source: खेमराज श्रीकृष्णदास · खेमराज श्रीकृष्णदास · 1940 (origin)

DevanagariSanskritpublished145 pages

विषयतया वनवज्जलाशयवद्वा समष्टिः, वृक्षवज्जल-

Page 57Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ५७ ) पक्षी सर्पादिको अण्डज कहते हैं। स्वेद ( पसीना ) से उत्पन्न होनेवाले यूका मशक आदि स्वेदज कहते हैं। पृथिवीको भेदकर उत्पन्न होनेवाले वेल वृक्ष इत्यादिको उद्भिज्ज कहते हैं ॥ ५६ ॥ अत्रापि चतुर्विधस्थूलशरीरम् ॥ एकानेकबुद्धि- विषयतया वनवज्जलाशयवद्वा समष्टिः, वृक्षवज्जल- वद्वा व्यष्टिरपि भवति । एतत्समष्ट्युपहितं चैतन्यं वैश्वानरो विराडिति चोच्यते । सर्वनराभिमानि- त्वाद्विविधं राजमानत्वाच्च अस्यैषा समष्टिः स्थूल- शरीरं अन्नविकारत्वादन्नमयकोशः। स्थूलभोगाय- तनत्वाज्जाग्रदिति चोच्यते ॥ ५७ ॥ ( सं०टी० ) पूर्ववदत्रापि समष्टित्वं व्यष्टिभेदं दर्शयति।अ- त्रापीति । चतुर्विधशरीरजातमपि शरीरमित्येकबुद्धिविषय- तया वनवत्समष्टित्वं प्रत्येकं तत्तच्छरीरविषयतयाऽनेकबुद्धि विषयत्वात् व्यष्टित्वं च लभत इत्यर्थः । अधुना भूरादिचतु- र्दशभुवनांतर्गतचतुर्विधस्थूलशरीरसमष्ट्युपहितचैतन्यस्यवैश्वा नरत्वापरपर्यायं वैराजत्वं दर्शयति । एतदिति । तत्र युक्ति- माह । सर्वनराभिमानित्वादिति । सर्वप्राणिनिकायेष्वहमि- त्यभिमानवत्त्वाद्वैश्वानरत्वं विविधं नानाप्रकारेण प्रकाशमा- नत्वाच्च वैराजत्वं लभत इत्यर्थः । अस्येति । अस्य विरा- ट्चैतन्यस्यैषा पूर्वोक्ता या ब्रह्मांडांतर्गतचतुर्विधस्थूलशरीर- समष्टिरेव स्थूलशरीरमित्यर्थः । अन्नविकारत्वादिति । अन्नवि- कारबाहुल्यादन्नमयत्वं आत्माच्छादकत्वात्कोशत्वं स्थूलशरी

Page 58Permalink

( ५८ ) वेदान्तसार । रादिविषयप्रयुक्तसुखदुःखभोगायतनत्वाच्च स्थूलशरीरत्वं इं- द्रियैरर्थोपलंभाज्जाग्रदवस्थात्वं घटत इत्यर्थः ॥ ५७ ॥ ( भा०टी० ) जैसे वन वृक्षसमूहकी समष्टि है और सं- म्पूर्ण वृक्ष वनकी व्यष्टि हैं और तालाब जलकी समष्टि है और जल तालावकी व्यष्टि हैं । इसीप्रकार यहाँभी चार प्रकारके शरीर एक जगह इकठे हुए समष्टि कहाते हैं और अलग अ- लग व्यष्टि कहाते हैं । इसी स्थूलशरीरकी समष्टिसे उपहित चैतन्य सर्व देहका अभिमानी अनेक प्रकारसे विराजमान वै- श्वानर और विराट्शब्दसे कहा जाता है । इस समष्टिरूप स्थूलशरीरको अन्नके विकारके निमित्त अन्नमयकोश कहते हैं और वही समष्टि स्थूलभोगका स्थान है इसकारण जाग्रत् शब्दसे कहा जाता है ॥ ५७ ॥ एतद्व्यष्ट्युपहितं चैतन्यं विश्वइत्युच्यते । सूक्ष्म- शरीराभिमानमपरित्यज्य स्थूलशरीरादिप्रवेष्टृ- त्वात् । अस्याप्येषा व्यष्टिः स्थूलशरीरं अन्नविका- रत्वात् अन्नमयकोषः । स्थूलभोगायतनत्वात् जाग्रदिति चोच्यते ॥ ५८ ॥ ( सं०टी० ) चतुर्विधं स्थूलशरीरं समष्ट्युपहितं चैतन्यं सप्रपंचमभिधायेदानीं तद्व्यष्ट्युपहितं चैतन्यं अभिधत्ते । एत- दिति । एतेषां चतुर्विधशरीराणां या व्यष्टिः तत्तच्छरीरव्य- क्तिः तदुपहितं चैतन्यं विश्व इत्युच्यत इत्यर्थः। तत्र हेतुमाह । सूक्ष्मशरीराभिमानमिति। सूक्ष्मलिंगशरीराभिमानमपरित्यज्य

Page 59Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ५९ ) स्थूलशरीरेषु प्रविश्य तत्तत्स्थूलशरीरेषु सर्वेषु प्रत्येकमहामि- त्यभिमानवत्त्वाद्विश्वत्वमित्यर्थः। अस्यापीति । अस्य विश्व- चैतन्यस्याप्येषा तत्तच्छरीरव्यक्तिविशेषलक्षणा व्यष्टिः सैव स्थूलशरीरमित्यर्थः। अत्राप्यन्नविकारबाहुल्यादन्नमयत्वं चै- तन्याच्छादकत्वात्कोशत्वंइन्द्रियैरर्थोपलंभाज्जाग्रत्वं चक्रमेण दर्शयति । अन्नविकारत्वादिति ॥ ५८ ॥ ( भा०टी० ) व्यष्टिरूप स्थूलशरीरसे जो उपहित चैतन्य है उसको विश्वशब्दसे कहते हैं । इसी कारण यह चैतन्य सूक्ष्मशरीरके अभिमानको विना छोड़ेही स्थूलशरीरमें प्रवेश करता है पूर्वोक्त व्यष्टिको स्थूलशरीर कहा है इसके अन्नवि- कार स्वरूपको अन्नमयकोश कहते हैं। और वहीं व्यष्टि स्थू- लभोगका स्थान है इसकारण जाग्रत्शब्दसे कहा जाता है ५८ तदानीमेतौ विश्ववैश्वानरौ दिग्वातार्कप्रचेतो- ऽश्विभिः क्रमान्नियन्त्रितेन श्रोत्रादीन्द्रियपञ्चकेन क्रमाच्छब्दस्पर्शरूपरसगन्धान् अग्नीन्द्रोपेन्द्रयम- प्रजापतिभिः क्रमान्नियन्त्रितेन वागादीन्द्रियपञ्च- केन क्रमाद्वचनादानगमनविसर्गानन्दान्चन्द्रचतु- र्मुखशङ्कराच्युतैःक्रमान्नियन्त्रितेनमनोबुद्ध्यहङ्का- रचित्ताख्येनान्तरिन्द्रियचतुष्केन क्रमात् संश- यनिश्चयाहङ्कार्यचैतांश्च सर्वानेतान् स्थूलवि- षयाननुभवतः । “जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः” इत्यादिश्रुतेः ॥ ५९ ॥

विषयमें श्रुतिभी प्रमाण है—“जाग्रत् अवस्थामें विश्व और

Page 60Permalink

( ६० ) वेदान्तसार । ( सं०टी० ) अधुना जाग्रदवस्थायां विश्ववैश्वानरयोः त- तद्देवताधिष्ठितश्रोत्रादिभिः चतुर्दशभिः करणैः शब्दादिविष- यग्रहणप्रकारं दर्शयति । तदानीमिति । अस्मिन्नर्थे श्रुतिं संवादयति । जागरितेति । जागरितं स्थानं यस्य स जागरित- स्थानः बही रूपादौ चक्षुरादिग्राह्ये प्रज्ञा यस्य स बहिःप्रज्ञः५९ ( भा०टी० ) जाग्रत् कालमें विश्व और वैश्वानर ये दोनों दिशा वायु सूर्य्य वरुण और अश्विनीकुमार इनके द्वारा प्रेरणा कियेहुए कर्ण त्वचा चक्षु जिह्वा और घ्राण इन पाँच ज्ञानेन्द्रियोंकरके क्रमसे शब्द स्पर्श रूप रस और गन्ध इन पाँच विषयोंका अनुभव करते हैं। इसीप्रकार अग्नि इन्द्र वि- ष्णु यम और ब्रह्मा इनके द्वारा प्रेरणा कियेहुए वाणी पाणि पाद पायु और उपस्थ इन पांच कर्म्मेन्द्रियों करके क्रमसे वाक्य ग्रहण चलना त्याग और आनन्द इन पाँच बाह्य वि- षयोंका अनुभव करते हैं और चन्द्रमा ब्रह्मा शिव और विष्णु इन चार देवताओंके प्रेरणा कियेहुए मन बुद्धि अहंकार और चित्त इन चार इन्द्रियों करके क्रमसे संशय निश्चय अहंकार और चैत्त इन चार स्थूल विषयोंका अनुभव करते हैं इस विषयमें श्रुतिभी प्रमाण है—“जाग्रत् अवस्थामें विश्व और वैश्वानर बाह्य स्थल विषयोंका अनुभव करते हैं ” ॥५९॥ अत्राप्यनयोःस्थूलव्यष्टिसमष्ट्योस्तदुपहितयोर्वि- श्ववैश्वानरयोश्च वनवृक्षवत्तदवच्छिन्नाकाशवच्च जलाशयजलवत्तद्गतप्रतिबिम्बाकाशवच्च वा पूर्व-

Page 61Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत। (६१) वदभेदः। एवं पञ्चीकृतपञ्चभूतेभ्यः स्थूलप्रपञ्चो- त्पत्तिः॥ ६० ॥ (सं०टी०) अनयोर्विश्ववैश्वानरयोर्वनवृक्षावच्छिन्नाका- शदृष्टांतेन जलाशयगतप्रतिबिंबाकाशदृष्टांतेन च पूर्ववदभेदं सा- धयति। अत्रापीति। स्थूलप्रपंचोत्पत्तिमुपसंहरति। एवमिति ६० (भा०टी०) जैसे वन और वृक्षमें वनावच्छिन्न आका- श और वृक्षावच्छिन्न आकाशमें तथा जलाशयमें और जल में और तालाब प्रतिबिम्बित आकाश और जलप्रतिबिम्बित आकाशमें कुछ भेद नहीं है तिसीप्रकार स्थूलशरीरकी समष्टि और व्यष्टिसे तथा स्थूलशरीरकी समष्टिगत उपहित वैश्वानर और स्थूलशरीरकी व्यष्टिगत उपहित विश्वकाभी कुछ भेद नहीं है इसप्रकार इकट्ठे कियेहुए पञ्चभूतसे स्थूलशरीरकी उत्पत्ति होती है ॥ ६० ॥ एतेषां स्थूलसूक्ष्मकारणशरीरप्रपञ्चानां समष्टिरे- को महान्प्रपञ्चो भवति। यथा अवान्तरवनानां समष्टिरेकं महद्वनम्। यथावाअवान्तरजलाशयानां समष्टिरेको महाजलाशयः। तदुपहितविश्ववैश्वान- रादीश्वरपर्यन्तं चैतन्यमपि अवान्तरवनावच्छि- न्नाकाशवदवान्तरजलाशयगतप्रतिबिम्बिताका- शवच्च एकमेव ॥ ६१ ॥ (सं०टी०) स्थूलसूक्ष्मकारणप्रपंचानां व्यष्टिभूतानां प्र- त्येकं विवक्षयाऽवांतरप्रपंचत्वमभिधायेदानीं तेषां समष्टिरेवैकं

Page 62Permalink

( ६२ ) वेदान्तसार । महाप्रपंचत्वं दर्शयति। एतेषामिति । तत्र दृष्टांतमाह। यथे- ति । यथा धवखदिरपलाशाद्यवांतरवनानां समष्टिः समुदा- यविवक्षया एकं महद्वनं भवति । यथा वा वापीकूपतडागा- द्यवांतरजलाशयानां समष्टिः समुदायविवक्षया एको महाज- लाशयो भवति । तथैतेषां स्थूलसूक्ष्मकारणावांतरप्रपंचानाम- पि समष्टिः समुदायविवक्षया एको महान्प्रपंचो भवतीत्यर्थः । एतदेवावांतरमहाप्रपंचोपहितानां विश्वतैजसप्राज्ञानां वैश्वान- रहिरण्यगर्भाव्याकृतानां चावांतरवनावच्छिन्नाकाशवदवांतर- जलाशयगतप्रतिबिंबाकाशवच्चाभेदइत्याह। एतदुपहितमिति ॥ ( भा०टी० ) जिसप्रकार अलग अलग वनोंकी समष्टिसे एक बड़ा वन हो जाताहै । तथा अलग अलग तालावोंकी समष्टिसे एक बड़ा तालाव होजाताहै इसीप्रकार स्थूल कारण और सूक्ष्म शरीरके प्रपञ्चकी समष्टिसे एक बडा प्रपञ्च होजा ताहै जैसे सम्पूर्ण वनावच्छिन्न आकाश और यावत् जलाश- यगत प्रतिबिम्बित आकाश एकही आकाश है तिसीप्रकार स- म्पूर्ण प्रपञ्चावच्छिन्न वैश्वानर, विश्व, हिरण्यगर्भ, तैजस और प्राज्ञ और ईश्वर यह सब एकही चैतन्य है ॥ ६१ ॥ आभ्यां महाप्रपञ्चतदुपहितचैतन्याभ्यां तप्तायःपिण्डवद्विविक्तं सत् अनुपहितं चैतन्यं "सर्वं खल्विदं ब्रह्मैव" इति महावा- क्यवाच्यं भवति विविक्तं सल्लक्ष्यमपि भवति। (सं०टी०) चैतन्यप्रपंचयोर्भेदे “सर्वं खल्विदं ब्रह्म” इति

Page 63Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ६३ ) श्रुत्या विरोधमाशंक्य परिहरति । आभ्यामिति । उक्तमह- त्प्रपंचं तदवच्छिन्नचैतन्याभ्यां तप्तायःपिंडवदन्योन्यतादा- त्म्याध्यासापन्नं यद्वस्तु श्रुतं तदवच्छिन्नचैतन्यं "सर्वं खल्विदं ब्रह्म" इति वाक्यस्य वाच्यं भवति।अन्योन्यतादात्म्याध्यासर- हितं सलक्ष्यं भवतीत्यर्थः ॥ ६२ ॥ ( भा०टी० ) जैसे जलतेहुए लोहेसे अभिन्न अग्नि "अ- यो दहति" इस वाक्य वाच्य होता है और पृथक् रूप इस वाक्य लक्ष्य होता है तिसीप्रकार महत्प्रपंचावच्छिन्न चैतन्य इस महत्प्रपञ्चसे अभिन्न होकर ( सर्वं खल्विदं ब्रह्म ) इस वाक्यका वाच्य होता है और और पृथक् रूप होकर इस महावाक्यका लक्ष्य होता है ॥ ६२ ॥ एवं वस्तुन्यवस्त्वारोपोऽध्यारोपः सामान्येन प्रद- र्शितः । इदानीं प्रत्यगात्मनि इदमिदमयमारो- पयतीति विशेष उच्यते । तथाच अतिप्राकृत स्तु “ आत्मा वै जायते पुत्रः " इत्यादिश्रुतेः स्वस्मित्रिव स्वपुत्रेऽपि प्रेमदर्शनात् पुत्रे पुष्टे नष्टे- ऽहमेव पुष्टो नष्टश्चेत्याद्यनुभवाच्च पुत्र आत्मेति व- दति । चार्वाकस्तु "स वा एष पुरुषोऽन्नमयः"- इत्यादिश्रुतेः प्रदीप्तगृहात्स्वपुत्रं परित्यज्यापि स्व- स्य निर्गमदर्शनात स्थूलोऽहं कृशोऽहमित्याद्यनु- भवाच्च स्थूलशरीरामात्मेति वदति । अपरश्चार्वा- कः “ते ह प्राणाः प्रजापतिं समेत्यँ ब्रुयुः" इत्यादि-

Page 64Permalink

( ६४ ) वेदान्तसार । श्रुतेः इन्द्रियाणामभावे शरीरचलनाभावात्काणो- हं बधिरोहं इत्याद्यनुभवाच्च इन्द्रियाण्यात्मेति वदति ॥ ६३ ॥ ( सं०टी० ) अध्यारोपप्रकरणमुपसंहरति । एवमिति । ईश्वरचैतन्ये सामान्यतो महाप्रपंचाध्यारोपप्रकारं सप्रपंच- मभिधायेदानीं प्रत्यगात्मनि विशेषाध्यारोपप्रकारं दर्शयितुमु- पक्रमते । इदानीमित्यादिना । अध्यारोपमेवाह । इदमिदमि- ति । प्रत्यक्षादिसंनिहितस्यापत्यादिधर्मिण इदमिदं विनिर्देशः क्रियते । इदमिदमित्यादेर्वीप्सा । तथा चातिस्थूलबुद्धिस्तु इद- मपत्यादिकमेवाहम् । अयं पुत्र एवाहमित्यत्यंतबाह्यधर्मवि- शेषेणात्मन्यध्यारोपयतीत्यर्थः । अत्र श्रुतिमाह । आत्मा वा इति । तत्र युक्तिमाह । स्वस्मिन्निति । यथा स्वशरीरे प्रेमदर्शनादात्मत्वभ्रमः एवं स्वपुत्रादिशरीरेपि प्रेमदर्शनादात्म- त्वभ्रम इत्यर्थः । अत्रानुरूपमनुभवमाचष्टे । पुत्र इति। एतदपेक्ष- या विशिष्टबुद्धिरन्यः कश्चिदधिकारी स्वदेहमेवात्मानं मन्य- त इत्याह । चार्वाकस्त्विति। अत्रापि श्रुतिमाहास वा इति। पु- त्रादिशरीरस्यात्मत्वाभावे युक्तिं दर्शयन् पूर्वोक्ताधिकारिणः सकाशात्स्वस्य वैलक्षण्यं दर्शयति । प्रदीप्तगृहादिति । देह- स्यात्मत्वेऽनुभवं च प्रमाणयति । स्थूलोहमिति । ततोप्युत्कृ- ष्टः कोप्यधिकारी श्रुतियुक्त्यनुवेधैः इंद्रियाण्यात्मेति व- दति इत्याह । अपर इति ॥ ६३ ॥ ( भा०टी० ) इसप्रकार संक्षेपसे वस्तुरूप ब्रह्मचैतन्यमें

Page 65Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । (६५) अवस्तुका आरोपस्वरूप अध्यारोप दिखलाया । अब विशेष रूपसे जीवचैतन्यमें अध्यारोप अर्थात् कौन कौन मतावल- म्बी किस किस वस्तुको जीवात्मा कहते हैं सो दिखाते हैं। अति अज्ञानी पुरुष पुत्रको आत्मा कहते हैं और इस श्रुति का प्रमाण देते हैं-“आत्माही पुत्ररूप होकर जन्म लेता है”। परन्तु युक्तिभी आश्चर्य ढंगकी देते हैं-कहतेहैं “अपनेमें जि- सप्रकार प्रेम होता है पुत्रमेंभी तिसीप्रकार प्रेमका अनुभव होता है इसकारण पुत्रही आत्मा है इस विषयमें और अनु- भवभी है जैसे पुत्रके पुष्ट होनेपर मैं पुष्ट होगया और पुत्रके नष्ट होनेपर मैं नष्ट होगया इसप्रकार ज्ञान होता है इसकारण पुत्रही आत्मा है”। और चार्वाक मातावलम्बी तौस्थूलशरीरको आत्मा कहते हैं और इस श्रुतिका प्रमाणभी देते हैं-“अन्न- मय रसके विकारयुक्त यह पुरुषही आत्मा है”। और यह युक्ति देते हैं कि “सब पुरुष पुत्रकाभी परित्याग करके जलते हुए घरमेंसे अपने बचानेका उपाय करते हैं” और इस विषय में अनुभवभी है. ऐसा कहते हैं क्योंकि “मैं पुष्ट हूँ मैं दुर्बल हूँ” ऐसा ज्ञान सर्व साधारणको होता है इसकारण स्थूल शरीरही आत्मा है दूसरे चार्वाकमतावलम्बी तौ इन्द्रियोंके समूह- को आत्मा कहते हैं और इस श्रुतिका प्रमाण देते हैं- “इन्द्रियोंका समूह ब्रह्माके समीप जाता है तब इन्द्रियोंके न होनेसे शरीर कुछ व्यापार नहीं कर सक्ता है” इसकारण इ- न्द्रियसमूहही आत्मा है और यह युक्ति देते हैं “मैं अन्धा हूँ,

Page 66Permalink

( ६६ ) वेदान्तसार । मैं बधिर हूँ' इसप्रकार ज्ञान सबको होता है इससे इन्द्रिय गणही आत्मा है” ॥ ६३ ॥ अपरश्चार्वाकः“अन्योऽन्तर आत्मा प्राणमयः” इ- त्यादिश्रुतेः प्राणाभावे इन्द्रियचलनायोगात् अह- मशनायावानहं पिपासावान् इत्याद्यनुभवाच्च प्राण आत्मेति वदति । अन्यस्तु चार्वाकः “अन्योन्तर आत्मा मनोमयः” इत्यादिश्रुतेः मनसि सुप्ते प्राणा- देरभावात् अहं सङ्कल्पवानहं विकल्पवानित्याद्य- नुभवाच्च मन आत्मेति वदति ॥ ६४ ॥ ( सं०टी० ) ततोप्युत्तमोऽधिकारी कश्चिच्छुतिप्रमाणा- नुभवयुक्तिबलात् प्राण एवात्मेत्याह । अपर इति । ततो विशिष्टोधिकारी कश्चित्स्वमताानुकूलश्रुत्यादिबलान्मन एवा- त्मेत्याह । अन्यस्त्विति ॥ ६४ ॥ ( भा०टी० ) कोई कोई चार्वाकमतावलम्बी प्राणको आत्मा कहते हैं और इस श्रुतिका प्रमाण देते हैं-“प्राणमय अन्तरात्मा शरीरादिसे भिन्न है।” और मतके स्थापनके अर्थ ऐसी युक्ति देते हैंकि-। “जिस समय शरीरमें प्राण नहीं रहता है तब इन्द्रियोंके समूहसे कोई क्रिया नहीं होसक्ति है । इससे प्राणही आत्मा है” और यह युक्ति दिखाते हैं- “मैं क्षुधार्त्त हूँ, पिपासातुर हूँ' इसप्रकार आपण्डितपामरपर्य्यन्तको अनुभव होता है इसकारण प्राणही आत्मा है”। कोई कोई चार्वाक मतावलम्बी मनको आत्मा कहते हैं और इस श्रुतिका प्रमाण

Page 67Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ६७ ) देते हैं-“मनोमय अन्तरात्मा शरीर, इन्द्रिय और प्राण इनसे भिन्न है” इसकारण मनही आत्मा है । और अपने मतकी प्राधान्यता और रक्षाके अर्थ यह युक्ति देते हैं-“जिस समय मन स्वभावस्था में होता है तब प्राणादिका अभाव होता है । और मुझको यह संकल्प है और यह विकल्प है इसप्रकार अ- भवभी सबहीको होता है”इसकारण मनही आत्मा है॥ ६४ ॥ बौद्धस्तु “अन्योऽन्तर आत्मा विज्ञानमयः” इत्यादिश्रुतेः कर्तुरभावे करणस्य शक्त्य- भावात् ‘अहं कर्त्ता अहं भोक्ता’ इत्याद्यनु- भवाच्च बुद्धिरात्मेति वदति ॥ ६५ ॥ ( सं० टी० ) उक्तेभ्यः पंचभ्यो विलक्षणः कश्चिद्विज्ञान- वादी श्रुत्यादिभिर्विज्ञानमात्मेत्याह । बौद्धस्त्विति ॥ ६५ ॥ ( भा०टी० ) बौद्धमतावलम्बी बुद्धिको आत्मा कहते हैं और इस श्रुतिका प्रमाण देते हैं-“विज्ञानमय अन्तरात्मा शरीर, प्राण और मन इनसे भिन्न है” और यह युक्ति देते हैं- “जिस समय कर्त्ताका अभाव होता है तबही करणकी श- क्तिका अभाव होता है । ऐसी प्रतीति है और बुद्धिके अभाव होनेपर इन्द्रियोंकी शक्तिका अभाव देखनेमें आता है । और ‘मैं कर्त्ता हूँ मैं भोक्ता हूँ’इसप्रकार अनुभवभी आपामर पण्डित साधारण सबहीको होता है इसकारण बुद्धिहीको आ- त्मत्वसिद्ध होता है” ॥ ६५ ॥ प्राभाकरतार्किकौ तु “अन्योऽन्तर आत्मा

Page 68Permalink

( ६८ ) वेदान्तसार । आनन्दमयः” इत्यादिश्रुतेः सुषुप्तौ बुद्ध्या- दीनामज्ञाने लयदर्शनात् ‘अहमज्ञः’ इत्या- द्यनुभवाच्च अज्ञानमात्मेति वदतः ॥ ६६ ॥ ( सं०टी० ) उक्तेभ्योऽतिरिक्तो प्राभाकरतार्किकौ स्वमतो पयोगिश्रुत्यादिसद्भावादज्ञानमात्मेति वदत इत्याह। प्राभाक- रतार्किकाविति ॥ ६६ ॥ ( भा०टी० ) प्राभाकर ( मीमांसक ) और तार्किक ( नै- यायिक ) तो दोनों अज्ञानकोही आत्मा कहते हैं और इस श्रुतिका प्रमाण देते हैं-“अन्तरात्मा शरीरादिसे भिन्न और आनन्दमय है । ”और इसप्रकार युक्ति प्रमाण देते हैं कि- “सुषुप्ति अवस्थामें अज्ञानमें बुद्ध्यादिका लय होता है और ‘मैं मूर्ख हूँ मैं ज्ञानी हूँ’ इसप्रकार अनुभवभी यावन्मात्रको हो- ता है इसकारण अज्ञानही आत्मा है” ॥ ६६ ॥ भट्टस्तु “प्रज्ञानघनएवानन्दमयआत्मा” इत्यादिश्रुतेःसुषुप्तौप्रकाशाप्रकाशसद्भा- वात् मामहं जानामीत्याद्यनुभवाच्च अ- ज्ञानोपहितं चैतन्यमात्मेति वदति ॥ ६७ ॥ ( सं०टीका ) अन्यभट्टस्त्वज्ञानावच्छिन्नचैतन्यमात्मे- त्याह । भट्टस्त्विति ॥ ६७ ॥ ( भा०टी० ) भट्टमतावलम्बी कोई मीमांसक अज्ञान- समष्टिद्वारा उपहित चैतन्य अर्थात् ईश्वरचैतन्यकोही आत्मा कहते हैं और इस श्रुतिका प्रमण देते हैं-“आत्माही प्रज्ञान-

Page 69Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ६९ ) घन तथा आनन्दमय है”और इसप्रकार युक्ति प्रमाण देते हैं कि-“सुषुप्तिकालमें सबके लीन होनेपरभी अज्ञानोपहित चै- तन्यका प्रकाश रहता है और मैं अपनेको नहीं जानता हूँ ऐसा अनुभव होता है । इसकारण अज्ञानोपहितचै- तन्यही आत्मा है” ॥ ६७ ॥ अपरो बौद्धः“असदेवेदमग्र आसीदित्या- दिश्रुतेःसुषुप्तौ सर्वाभावादहं सुप्तःसुषुप्तौ नासमित्युत्थितस्य स्वभावपरावर्शविष- यानुभवाच्च शून्यमात्मेति वदति ॥ ६८॥ ( सं०टी० ) बौद्धैकदेशी कश्चिच्छ्रुत्यादिभिः शून्यमा- त्मेति वदतीत्याह । अपर इति ॥ ६८ ॥ ( भा ०टी० ) कोई बौद्धमतावलम्बी शून्यकोही आ- त्मा कहते हैं । और इस श्रुतिका प्रमाण देते हैं-“जगत् प- हले असत् था ” और यह युक्ति देते हैं कि-“सुषुप्तिकालमें बुद्ध्यादि सबका अभाव होता है और सुषुप्तिसे उठकर पुरुष को ऐसा ज्ञान होता है कि सुषुप्तिमें मेरा अभाव होगया था इस अनुभवके कारण शून्यही आत्मा है” ॥ ६८ ॥ एतेषां पुत्रादीनां शून्यपर्यन्तानामनात्मत्वमुच्य- ते। एतैरतिप्राकृतादिवादिभिरुक्तेषु श्रुतियुक्त्यनु- भवाभासेषु पूर्वपूर्वोक्तश्रुतियुक्त्यनुभवाभासाना- मुत्तरोत्तरश्रुति युक्त्यनुभवाभासैरात्मवाद्यदर्शना- त्पुत्रादीनामनात्मत्वं स्पष्टमेवेति ॥ ६९ ॥

Page 70Permalink

( ७० ) वेदान्तसार । ( सं०टी० ) अधुना पुत्रादिशून्यपर्यन्तानामात्मत्वप्रतिपा- दकश्रुत्यादेराभासत्वात्पूर्वपूर्वमतस्योत्तरोत्तरमतबाध्यत्वाच्च दृ- श्यत्वजडत्वादिहेतुकदंबकैश्चानात्मत्वं प्रसिद्धमेवेति प्रति- पादयितुं प्रतिजानीते । एतेषामिति । पुत्राद्यात्मवादिना- मतिमंदाधिकारित्वात्तत्प्रतिपादितश्रुत्यादेरपि पूर्वपूर्वस्योत्त- रोत्तरबाध्यत्वात्पुत्रादिशून्यांतानामनात्मत्वं प्रसिद्धमेवेति प्रति- ज्ञातमेवार्थं प्रकटयति । एतैरिति ॥ ६९ ॥ ( भा०टी० ) ठीक तौ यह है । पुत्रको आदिले शून्य पर्य्यन्त किसीको आत्मा नहीं कहा जाता है क्योंकि पुत्रादि- कोंका अनात्मत्व स्पष्ट मालूम होता है जो पुत्रादिको आत्मा कहे हैं वे बड़े मूढ़ हैं उनका पहले दिखाया हुआ श्रुतिप्रमाण युक्तिप्रमाण और अनुभवप्रमाण ये सब उत्तरोत्तर दिखाये हुए प्रमाण युक्ति और अनुमानद्वारा सबका खण्डन होजाता है इसी कारण पूर्वोक्त मतावलम्बियोंने जो पुत्रादिको आत्मा कहा है सो ठीक नहीं है ॥ ६९ ॥ “किञ्च प्रत्यगस्थूलो अचक्षुरप्राणो अमना अक- र्त्ता चैतन्यं चिन्मात्रं सत्” इत्यादिप्रबलश्रुतिविरो- धात् अस्य पुत्रादिशून्यपर्य्यन्तस्य जड़स्य चैत- न्यभास्यत्वेन घटादिवदनित्यत्वात् अहं ब्रह्मेति विद्वदनुभवप्राबल्याच्च तत्तच्छ्रुतियुक्त्यनुभवाभा- सानां बाधितत्वादपि पुत्रादिशून्यपर्य्यन्तमखिल- मनात्मैव ॥ ७० ॥

Page 71Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । ( ७१ ) (सं०टी०) ननु पुत्रादिशून्यपर्यन्तानामनात्मत्वे सिद्धे क- स्तर्ह्यहंप्रत्ययविषय आत्मेत्याशंक्य आस्थूलादिनिषेधवा- क्यजातबोधितं "सत्यंज्ञानमनंतंब्रह्म" इत्यादिविधिवाक्यकोटि- बोधितं यत्सत्यं ज्ञानानंताद्वयं ब्रह्म तदेवाहंप्रत्ययालंबनमिति प्रबलश्रुतियुक्त्यनुभवैः प्रतिपादयितुमाह। किंचेति। अस्थूलादि- प्रबलश्रुतिवाक्यैः पुत्रादिशून्यपर्यन्तात्मातिरिक्तात्मस्वरूपप्रति- पादनात् पुत्रादीनां जडत्वादिहेतुभिरनात्मत्वमित्यर्थः । अस्मि- न्नर्थे प्रबलविद्वदनुभवं प्रमाणयति । अहमिति । पुत्रादिश्रुत्या- दीनां दौर्बल्यं दर्शयति । तत्तदिति । यतः पुत्रादीनां जडत्वादि- हेतुभिरनात्मत्वमतः पुत्रादिभासकं नित्यशुद्धत्वादिस্বরূপमेवा- त्मवस्त्वित्यर्थः । नहीदं विरुद्धं यत्पुत्राणामात्मत्वप्रतिपादकश्रु- तीनामप्रामाण्यं अस्थूलादिश्रुतीनां प्रामाण्यमिति न हि वे- दवाक्येषु केषांचिदप्रामाण्यं केषांचित्प्रामाण्यमिति चाशक्यं प्रतिपादयितुम् । एवं चेत्पुत्रादिश्रुतीनां प्रामाण्यमस्थूलादिवा- क्यानामप्रामाण्यमिति वैपरीत्यं किं न स्यात् । वेदवाक्यत्वा- विशेषात् । किंच केषांचिद्वेदवाक्यानामप्रामाण्यं केषांचिद्वे- दवाक्यानां प्रामाण्यं प्रतिपादनार्थमिदं प्रकरणमारब्धं अतः कथं निर्णय इति चेत्, उच्यते । पुत्रादिश्रुतीनां सर्वथैव प्रामाण्यं नास्तीत्यस्माभिर्न निषिध्यते किंत्वस्थूलादिप्रबलश्रुतिस्मृति- न्यायविरोधात्स्वार्थे तात्पर्याभावात्तेषां स्थूलारुंधतीन्यायेन पूर्वपूर्वनिराकरणद्वारा सूक्ष्मसूक्ष्मवस्तूपदेशे तात्पर्यमिति एता- वदेव प्रतिपाद्यते । तथाहि ध्रुवमरुंधतीं च दर्शयतीति विधि-

Page 72Permalink

( ७२ ) वेदान्तसार । बलाद्वरवध्वोररुंधतीदर्शने प्राप्ते परमसूक्ष्मरूपाया अरुंधत्याः प्रथमकक्षायामेव प्रतिपत्तुमशक्यत्वात्प्रथमं चंद्रज्योतीरूपारुं- धतीत्युच्यते ततः चंद्रभिन्ना तारकारुंधतीत्युच्यते तत इतर- तारकाभिन्ना सप्ततारकात्मकारुंधतीत्युच्यते तदनंतरमितरता- रकाचतुष्टयभिन्ना तारकात्रितयात्मकेत्युच्यते ततः तन्मध्ये तारकेत्युच्यते ततस्तत्समीपवर्तिनी परमसूक्ष्मारुंधतीत्युच्यते न चैतावतैतेषां पंचानां वाक्यानां परस्परविरुद्धार्थप्रतिपादक- त्वेनाप्रामाण्यं शक्यं प्रतिपादयितुम्। किंतु प्रतिपत्तृबुद्ध्यनुसारेण सोपानक्रमवत्पूर्वपूर्वनिराकरणद्वारा सूक्ष्मारुंधतीप्रतिपादने ता- त्पर्यं तद्वदत्रापि अन्नमयः प्राणमयो मनोमयो विज्ञानमय आनं- दमय आत्मा ब्रह्मपुच्छं प्रतिष्ठेति पुच्छब्रह्मपर्यवसितानां पंच- कोशवाक्यानामपि परस्परविरुद्धार्थप्रतिपत्तृबुद्ध्यनुसारेण सो- पानक्रमवत्पूर्वपूर्वनिराकरणद्वारा परमसूक्ष्मपुच्छब्रह्मप्रतिपाद- ने तात्पर्यं तस्मात्सर्वेषां वेदवाक्यानां साक्षात्परंपरया वाऽद्विती- यवस्तुप्रतिपादने तात्पर्यात्प्रामाण्यरूपविरोध इति संक्षेपः ७०॥ ( भा०टी० ) यदि पुत्रादिको आत्मा कहेंगे तब श्रुति आदि प्रमाणोंको अत्यन्त विरोध पड़ेगा क्योंकि-“आत्मा स्थूल नहीं है, आत्मा इन्द्रियगण नहीं है, प्राण नहीं है, मन नहीं है, और कर्त्ता नहीं है, परन्तु केवल चैतन्यमय सत्य स्व- रूप है”। इत्यादि प्रबल श्रुतिद्वारा प्रमाण होता है। पुत्रादिसे शून्यपर्य्यन्त जड़के चैतन्यके भासक हेतु घटादिकी तरह अनित्य है अर्थात् हेत्वाभास है और ज्ञानियोंको मैंही ब्रह्म हूं

Page 73Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । (७३) इसप्रकार दृढ़ अनुभव होता है इसकारण पुत्रको आदिले शून्यपर्य्यन्त कोई पदार्थ आत्मा नहीं कहाजासक्ता । पुत्रा- दिको आत्मा कहनेपर पूर्वोक्त श्रुति, युक्ति, अनुभव, प्रमा- णका विरोध होगा इसकारण पुत्रादिको अनात्मत्व स्पष्ट मालूम होता है ॥ ७० ॥ अतस्तत्तद्भासकं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्य स्वभावं प्रत्यक्चैतन्यमेवात्मतत्त्वमिति वेदान्तविदनुभवः । एवमध्यारोपः ॥ ७१ ॥ (सं०टी०) विशेषाध्यारोपप्रकरणमुपसंहरति।एवमिति७१ (भा०टी०) ठीक तौ जो पुत्रको आदिले शून्य प- र्य्यन्तका प्रकाशक है और जो नित्य, शुद्ध, सर्वज्ञ, मुक्त, स- त्यस्वरूप, प्रत्यक् चैतन्य है वही आत्मा है ऐसा वेदान्तशास्त्र के जाननेवालोंका अनुभव है । इसप्रकार वस्तुमें अवस्तुका अध्यारोपस्वरूप अध्यारोपन्यायविशेषरूपसे दिखाया।७१॥ अपवादोनाम रज्जुविवर्त्तस्य सर्पस्य रज्जुमात्रत्व- वत् वस्तुविवर्त्तस्यावस्तुनोऽज्ञानादेः प्रपञ्चस्य वस्तुमात्रत्वम् । तदुक्तम्“सतत्त्वतोऽन्यथाप्रथा विकारइत्युदीरितः । अतत्त्वतोऽन्यथाप्रथाविवर्त्त- इत्युदाहृतः” ॥ ७२ ॥ (सं०टी०) आत्मवस्तुनि मिथ्याप्रपंचस्य सामान्यतो विशेषतश्चाध्यारोपप्रकारं सप्रपंचमभिधायेदानीं तदपवादप्र-

Page 74Permalink

( ७४ ) वेदान्तसार । कारं वक्तुमारभते । अपवादो नामेति । असंगोदासीने पर- मात्मवस्तुनि तद्विवर्त्तावस्तुभूताज्ञानादिमिथ्याप्रपंचस्य चिद्व- स्तुमात्रावशेषतयाऽवस्थानमेवापवाद इति वक्तुं प्रथमं लौ- किकदृष्टांतमाह।रज्जुइति।रज्जुस्वरूपापरित्यागेन सर्पाकारेण भासमानस्य रज्जुविवर्त्तस्यापवादो नाशो नामाधिष्ठानरज्जुमा- त्रतयाऽवस्थानवच्चिद्विवर्त्तस्याज्ञानादिप्रपंचस्य अपवादो ना- शो नामाचिन्मात्रत्वेनावस्थानमित्यर्थः।अत्र यथास्वरूपेणाव- स्थितस्य वस्तुनोऽन्यथाभावो द्विधाभवति परिणामभावो विव- र्त्तभावश्चेति तत्र परिणामभावो नाम वस्तुनो यथार्थतः स्वस्व- रूपं परित्यज्य स्वरूपांतरापत्तिः यथा दुग्धमेव स्वस्वरूपं परि- त्यज्य दध्याकारेण परिणमते । विवर्त्तभावस्तु वस्तुतः स्व- रूपापरित्यागेन स्वरूपांतरेण मिथ्याप्रतीतिः । यथा रज्जुः स्वरूपापरित्यागेन सर्पाकारेण मिथ्या प्रतिभासते । अत्र वेदां- ते ब्रह्मणि प्रपंचभानस्य परिणामभावो नांगीक्रियते दुग्धा- दिवद्ब्रह्मणो विकारित्वप्रसंगादनित्यत्वादिदोषापत्तेः । विवर्त्त- भावांगीकारे तु नायं दोषः, ब्रह्मणि प्रपंचभानस्य मिथ्यात्वेन विकारित्वाभावात्।तदुक्तम्"अधिष्ठानावशेषो हि नाशः कल्पि तवस्तुनः”इति। तस्माच्चिद्विवर्त्तस्य प्रपंचस्य चिन्मात्रावशेषत- यावस्थानमेवापवाद इति भावः । अस्मिन्नर्थे ग्रंथांतरसंवादं दर्शयति । तदुक्तमिति ॥ ७२ ॥ ( भा०टी० ) अब अपवादन्याय दिखाते हैं। रज्जुमें स- र्पका भ्रम होकर जिस समय वहभ्रम नष्ट होजाता है उस स-

Page 75Permalink

संस्कृतटीका-भाषाटीकासमेत । (७५) मय जैसे सर्पज्ञान नष्ट होजाय है तब केवल रज्जुका ज्ञान रह जाय है । तिसीप्रकार सच्चिदानन्द ब्रह्ममें अवस्तुरूप अज्ञाना- दि जड पदार्थका भ्रम होकर जिस समय उस भ्रमका नाशहो जाता है तब केवल ब्रह्ममात्र अवस्थित रहता है क्योंकि यह रूप ज्ञानका विवर्त्त है जैसा ग्रन्थान्तरमें कहा है-“जो स्व- रूपको विकृत करके कार्य्यको उत्पादन करै वह विकारी वा परिणामी उपादान कारण कहाता है जैसे दूध दधिका विकारी वा परिणामी उपादानकारण है ” और जो कारणस्वरूपका विकार विनाही करे कार्य्यका उत्पादन करै है वह उसको विवर्त्त कारण कहते हैं जैसे रज्जु सर्पके ज्ञानके प्रति विवर्त्त कारण है ॥ ७२ ॥ तथाहि खलूच्यते यथा एतद्भ‍ोगायतनं चतुर्विधं स्थूलशरीरजातं एतद्भ‍ोग्यरूपान्नपानादिकं. एत- दाश्रयभूतभूरादिचतुर्दशभुवनानि एतदाश्रयभूतं ब्रह्माण्डञ्चैतत् सर्वं एतेषां कारणरूपपञ्चीकृतभूत- मात्रं भवति । एतानि शब्दादिविषयसहितानि प- ञ्चीकृतभूतजातानि सूक्ष्मशरीरजातञ्चैतत् सर्वमे- तेषां कारणरूपमपञ्चीकृतभूतमात्रं भवति एतद- ज्ञानं अज्ञानोपहितं चैतन्यं चेश्वरादिकं एतदाधा- रभूतानुपहितचैतन्यरूपं तुरीयब्रह्ममात्रं भवति आभ्यामध्यारोपापवादाभ्यां तत्त्वंपदार्थशोधनम- पि सिद्धं भवति । तथाहि । अज्ञानादिसमष्टिः ए-

Page 76Permalink

( ७६ ) वेदान्तसार । तदुपहितं तं चैतन्यञ्चैतत्त्रयं तप्तायःपिण्डवदेकत्वेनावभा- समानं तत्पदवाच्यार्थो भवति एतदुपाध्युपहि- ताधारभूतमनुपहितं चैतन्यं तत्पदलक्ष्यार्थो भवति ॥ ७३ ॥ ( सं०टी० ) सामान्यतो दर्शितामपवादप्रक्रियां विस्त- रेण प्रतिपादयितुं प्रतिजानीते । तथाहीति । स्थूलसूक्ष्मका- रणप्रपंचानामुत्पत्तिवैपरीत्येन तत्तत्कारणरूपेणावस्थानमेवा- पवाद इत्याह । एतद्भोगायतनमिति । एतत्स्थूलशरीरं स्वा- श्रयब्रह्मांडसहितं स्वकारणभूतपंचीकृतेषु पंचमहाभूतेषु लीनं सन्मात्रतयावशिष्यते तानि च पंचीकृतानि भूतानि शब्दा- दिसहितानि सप्तदशावयवात्मकलिंगशरीराणि च स्वकारणे- ष्त्रपंचीकृतभूतेषु लीनानि भवंति तान्यपंचीकृतानि भूतानि सत्त्वादिगुणसहितानि स्वकारणज्ञानोपहितचैतन्ये लीनानि भवंति तच्चाज्ञानं तदुपहितचैतन्यं सर्वज्ञत्वादिविशिष्टंच स्वाधा- रभूतानुपहितचैतन्ये लीनं भवति चैतन्यमेवावशिष्यत इत्य- र्थः । फलितमाह । आभ्यामिति। तत्त्वंपदार्थशोधनप्रकारं प्र- तिजानीते । तथाहीति । अज्ञानं तदवच्छिन्नेश्वरचैतन्यं तद- नुपहितचैतन्यं चैतत्त्रयं तप्तायःपिंडवदन्योन्येन तादात्म्या- ध्यासेनेकत्वेन प्रतीयमानं सत् तत्पदवाच्यार्थो भवतीत्यर्थः । तत्पदलक्ष्यार्थमाह । एतदुपाधीति । अज्ञानावच्छिन्नेश्वर-