याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
by महर्षि याज्ञवल्क्य
Source: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (origin)
Page 382 of 782
Read in context३२६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
तद्विक्रेत्रे न प्रत्यर्पणीयम्; तदुक्तम्- 'क्रेता पण्यं परीक्षेत प्राक् स्वयं गुणदोषतः । परीक्ष्याभिमतं क्रीतं विक्रेतुर्न भवेत्पुनः ॥' ( ना० ३।८ ) इति ॥ १७७ ॥ भाषा-ब्रीहि आदि का बीज, लोहा, भार ढोने वाले बैल आदि पशु, रत्न, स्त्री (दासी) भैंस आदि दूध देने वाले पशु और पुरुष (दास) का क्रय के उपरान्त परीक्षण का काल क्रमशः दश, एक, पाँच, सात, दिन, एक मास, ३ दिन और एक पक्ष का होता है । (अर्थात् निर्दिष्ट समय के भीतर ही फेर बदल हो सकता है) ॥ १७७ ॥ दोह्यादिपरीक्षाप्रसङ्गेन स्वर्णादेरपि परीक्षामह- अग्नौ सुवर्णमक्षीणं ¹रजते द्विपलं शते । अष्टौ त्रपुणि सीसे च ताम्रे पञ्च दशायसि ॥ १७८ ॥ वह्नौ प्रताप्यमानं सुवर्णं न क्षीयते, अतः कटकादिनिर्माणार्थं यावत्स्वर्ण- कारहस्ते प्रक्षिप्तं तावत्तुलितं तैः प्रत्यर्पणीयम्; इतरथा क्षयं दाप्या दण्ड्याश्च । रजते तु शतपले प्रताष्यमाने पलद्वयं क्षीयते । अष्टौ त्रपुणि सीसे च, 'शते' इत्यनुवर्तते । त्रपुणि सीसे च शतपले प्रताष्यमानेऽष्टौ पलानि क्षीयन्ते । ताम्रे पञ्च, दशायसि,-ताम्रे शतपले पञ्चपलानि, अयसि दशपलानि क्षीयन्ते । अत्रापि 'शते' इत्येव । कांस्यस्य तु त्रपुताम्रयोनित्वात्त²दनुसारेण क्षयः कल्पनीयः । ³ततोऽधिकक्षयकारिणः शिल्पिनो दण्ड्याः ॥ १७८ ॥ भाषा-आग में तपाने पर सोना कम नहीं होता, चाँदी सौ में दो पल कम हो जाती है, पीतल और शीशा सौ में आठ पल, ताँबा पाँच पल और लोहा दस पल घट जाता है ॥ १७८ ॥ क्वचित्कम्बलादौ वृद्धिमाह- शते दशपला वृद्धिरौर्णे कार्पाससौत्रिके । मध्ये पञ्चपला वृद्धिः सूक्ष्मे तु त्रिपला मता ॥ १७६ ॥ स्थूलेनौर्णसूत्रेण यत्कम्बलादिकं क्रियते तस्मिन् शतपले दशपला वृद्धि- र्वेदितव्या । एवं कार्पाससूत्रनिर्मिते पटादौ वेदितव्यम् । मध्ये अनतिसूक्ष्म- सूत्रनिर्मिते पटादौ पञ्चपला वृद्धिः । सुसूक्ष्मसूत्ररचिते शते त्रिपला वृद्धिवैदि- तव्या । एतच्चाप्रक्षालितवासोविषयम् ॥ १७९ ॥ १. द्विपलं रजते शतम् । अष्टौ तु त्रपुसीसे च । २. तदंशानुसारेण । ३. इतोऽधिक । ४. कार्पासिके तथा, कार्पासकेऽथ वा । मध्ये पञ्चपला हानिः ।