ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

अध्या० ३ ख० ६ (१८)] ऐतरेयारण्यकम् । १४३

तृतीयपादं व्याचष्टे—

इन्द्रात्परि तन्वं मम इति तद्यदेवैतद्बृहतीसहस्र-
मनुष्टुप्संपन्नं भवति तस्मात्तदैन्द्रात्प्राणाद्बृहत्यै
वाचमनुष्टुभं तन्वं सोनेर्निर्मिमीते , इति ।

यद्यस्मात्कारणात्तदेवैतद्बृहतीसहस्रं पूर्वोक्तरीत्या पञ्चविंशत्यधिकशतोपेतमनुष्टु- प्सहस्रं संपद्यते । सहस्रशब्दमध्याहृत्यानुष्टुप्सहस्रं संपन्नमिति व्याख्येयम् । तस्मा- द्वृहत्यामनुष्टुबन्तर्भावात्कारणादनुष्टुब्रूपां वाचं तस्मात्पूर्वमुपास्यत्वेनोक्तादैन्द्रात्परमे- श्वरसंबन्धात्प्राणादेव बृहतीरूपान्निमित्तात्तन्वं तनुं शरीरमयं होता संनिर्मिमीते सम्यङ्निष्पादयति । बृहत्यात्मकप्राणस्य तदन्तर्भूताऽनुष्टुबपि शरीरं भवतीत्यर्थः ।

तदेवमनुष्टुबन्तर्भावेन बृहती प्रशस्ता, तादृशबृहतीसहस्ररूपस्योक्थस्य प्रकारान्तरेण पञ्चविधत्वध्यानं विधत्ते—

स वा एष वाचः परमो विकारो यदेतन्महदुक्थं तदे-
तत्पञ्चविधं मितममितं स्वरः सत्यानृते इति, इति ।

बृहतीसहस्रात्मकं यदेतत्प्रौढं शस्त्रं स एषोऽक्षरसमाष्टिरूपाया वाचः परमो विकार उत्तमं कार्यम् । त्रिष्टुप्सहस्रादिभ्य उत्तमत्वं पूर्वमेव दर्शितम् । तादृशमे- तदुक्थं मितादिभिर्वाग्विशेषैः पञ्चविधमिति ध्यायेत् । अक्षरसंख्याप्रयुक्तच्छन्दो- विशेषयुक्तं मितम् । तद्रहितममितम् , गीतिनिष्पादकः स्वरः, अबाध्यं तत्त्वं सत्यम् , बाध्यं मिथ्याभूतमनृतम्, इत्येते वाग्विशेषा ध्येयाः ।

तान्विशेषान्विस्पष्टमुदाहृत्य प्रदर्शयति—

ऋग्गाथा कुम्ब्या तन्मितं यजुर्निगदो वृथा वाक्तदमितं सामाथो
यः कश्च गेष्णः स स्वर ओमिति सत्यं नेत्यनृतम् , इति ।

अर्धपादव्यवस्थोपेतो मन्त्र ऋगित्युच्यते “अग्निमीळे पुरो हितम्” [ ऋ० सं० म० १ सू० १ ऋ० १ ] इत्यादिका । तस्यामृग्जातौ सर्वलोकप्रसिद्धार्थप्रतिपादिका “प्रातः प्रातरनृतं ते वदन्ति” इत्यादिका गाथा, ऋगेव । आचारशिक्षारूपा कुम्ब्या । तद्यथा—“ब्रह्मचार्यस्यपोऽशान कर्म कुरु मा सुपुप्थाः” इत्याँदिः । अत्र यदेतदृक्सामान्यं

---

इन्द्रात्परि तन्वं०—ऋ० सं० म० ८ सू० ७६ ऋ० १२ ।

---

१ ग. तत्तस्मा॑। २ क. ᵒत्प्राणदेवाद्बृह॑ । ३ घ. ङ. सहस्रं । ४ घ. ङ. एवैषोऽ । ५ क. ᵒरसगृहस्रं । ६ क. ख. ग. ᵒदुक्थमित्यादि॑ । ७ क. ᵒविधं मितमिति॑ । ८ ग. ᵒशेषैर्युक्तं । ९ क. ङ. ᵒर्धर्मेपां। १० क. ग. ᵒरु दिवा मा स्वाप्सीर्मा मु॑ । ११ घ. ङ. ᵒत्यादि । अ॑ । क. ᵒत्यादि च । अ॑ ।

१४४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

यौ च गाथाकुम्भ्यारूपावृग्विशेषौ तदेतत्त्रयं छन्दोरूपेण नियतपरिमाणत्वान्मितमित्युच्यते । “इषे त्वा” [ तै० सं० १ । १ । १ ] इत्यादिमन्त्रजातं यजुस्तद्विशेषरूपः “अग्ने महाँ असि ब्राह्मणभारत” इत्यादिको निगदो ब्राह्मणगता येऽर्थवादा या च राजसभादौ परिहासादिरूपेणोच्यते सा सर्वा वृथा वाक्तदेतत्त्रयं नियतपरिमाणाभावादमितमित्युच्यते । प्रथमद्वितीयादिस्वरैर्निष्पाद्यं रथंतरवामदेवादि रूपं यत्सामास्ति, अथो अपि च यः कोऽपि गेष्णः सामभागः सामगैः पर्वशब्देन व्यवह्रियमाणस्तत्सर्वमत्र स्वरशब्देन विवक्षितम् । “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म” [ तै० आ० प्र० ८ अ० २ ] इत्यादिश्रुतिसिद्धस्यात्यन्तमबाध्यस्य वस्तुनः प्रतिपादको योऽयमोमितिशब्दस्तदेतदत्र वाचः संबन्धि सत्यमिति विवक्षितम् । सर्वप्रपञ्चस्य निषेधको योऽयं नेति शब्दस्तदेतदभावपर्यवसायित्वादैतन्नानृतशब्देन विवक्षितम् ।

इत्थं ध्यातव्यमित्या(व्या मिता)द्याः पञ्च विधा निरूपिताः । तत्र सत्यध्यानं प्रशंसति—

तदेतत्पुष्पं फलं वाचो यत्सत्यं स हेश्वरो यशस्वी कल्याणकीर्तिर्भावितोः पुष्पं हि फलं वाचः सत्यं वदति, इति ।

ओमित्येवंरूपं यत्सत्यं तदेतद्वाग्रूपस्य वृक्षस्य फलस्थानीयम् । काण्डद्वयप्रतिपाद्यं कर्म ज्ञानं च शब्दसंबन्धित्वाद्वृक्षस्य पुष्परूपम् । तदुभयसाध्यं देवताजन्म मुक्तिश्चेत्युभयं तस्य वृक्षस्य फलरूपम् । तयोः पुष्पफलयोर्हेतुत्वादोंकारस्तद्रूपत्वेनोपचर्यते । एवं ध्याता पुमान्यस्माद्वाचः संबन्धि पुष्पं फलं च वदति तस्मादयं लौकिकधनसंपत्त्यादिशोयुक्तो वैदिकपुण्यानुष्ठानकीर्तियुक्तश्च भवितुं समर्थः ।

प्रसङ्गाद्बुद्धिस्थमनृतवदननिषेधं पुरुषार्थतया दर्शयति—

अथैतन्मूलं वाचो यदनृतं तद्यथा वृक्ष आविर्मूलः शुष्यति स उद्दतेत एवमेवानृतं वदन्नाविर्मूलमात्मानं करोति स शुष्यति स उद्दतेत तस्मादनृतं न वदेद्ययेत त्वेनेन, इति ।

प्रकृतादुपासनोत्प्रशंसारूपादङ्गादर्थान्तरकथनार्थोऽथशब्दः । न प्रकृतमुपासनाङ्गमुच्यते किंतुन्वयः कश्चित्प्रासङ्गिकोऽनृतनिषेध इत्यर्थः । यदनृतं मिथ्याभाषणमस्ति तदेतद्वाग्वृक्षस्य मूलस्थानीयम् । सत्यस्य पुष्पफलस्थानीयत्वे सति तद्विपरीतस्यानृतस्य मूलत्वं युक्तम् । तत्तथा मूलत्वे सति लोके यथा कश्चिद्वृक्षो भूमेरुत्खातः सन्नाविर्भूतमूलो भूत्वा प्रथमं शुष्यति पश्चादुद्वर्तते विनश्यति च, एवमेवानृतं वदन्पुरुषो

---

१ ख. ग. घ. ङ. ॰दनृतं । २ क. ख. ॰नात्तत्रं । ३ घ. ॰क्यार्थी । ४ क. ॰तवदननिं । ५ क. ॰नृतमिथ्याभा° । ख. ग. ॰नृतमित्यर्थभा° । ६ ख. ग. ॰मूलभूतः प्र° । ७ क. ॰श्यतीत्येव° ।

अध्या०३ख०६(१८)] ऐतरेयारण्यकम् । १४५

वाग्वृक्षरूपमात्मानमाविर्मूलं करोति । मूलभूतस्यानृतवदनस्य परेषामग्रे प्रकटीकृतत्वात् । तेन पापेन स पुरुषः शुष्यति । सर्वैस्तिरस्कार्यत्वमेवास्य शोषः । अयमनृतवादी न तु प्रामाणिक इत्येवं सर्वे तिरस्कुर्वन्ति । स तादृशः पुरुष उद्वर्तते विनश्यति, नरकं प्राप्नोतीत्यर्थः । तस्मात्कारणाज्जनतिरस्कारान्न्ररकाच्च भीतः पुमाननृतं न ब्रूयात्किं^१त्वेनेनानृतेन निमित्तेन दयेत स्वात्मानं रक्षेत् ।

प्रासङ्गिकं पुरुषार्थ^२मनृतनिषेधं परिसमाप्य लौकिकव्यवहारोपन्यासमुखेन प्रकृतयोरोंकारनकारयोः सह ध्यानं प्रशंसितुं केवलमोंकारं लोकव्यवहारे निन्दति—

पराग्वो एतद्रिक्तमक्षरं यदेतदो३मिति तयत्किंचो-
मित्याहात्रैवास्मै तद्रिच्यते स यत्सर्वमों कुर्या-
द्रिञ्च्यादात्मानं स कामेभ्यो नालं स्यात् , इति ।

ओमिति यदेतदक्षरमस्ति तत्पराग्रिक्तं च । परमुत्कृष्टं जगत्कारणमखण्डैकरसं ब्रह्मतत्त्वमञ्चति गच्छति प्रतिपादयतीति पराक् । अत एव संसाराद्वहिर्भूतं सद्रिक्तं संसारभोगशून्यम् । तत्तथा सति संसारी पुमान्स्वयमुदरं पुष्णन्यत्किंचित्स्वकीयं याचकाय पुरुषायोमिति ब्रूयात्स्वकीयकुटुम्बनिर्वाहमविचार्य याचकं प्रति त्वद^३भीष्टं तथैवास्तु त्वमेव स्वी कुर्वित्येव यदि ब्रूयात्तत्तदानीमयं पुमानत्रैव लोकेऽस्मै गृहक्षेत्रादिभोगाय रिच्यते रिक्तो भोगशून्यो भवति । एकैकद्रव्यदाने यथा तद्भोगशून्यत्वं तथा स पुमान्यदि सर्वमपि स्वकीयं धनमों कुर्याद्याचकायाभ्यनुजानीयात्तदानीमात्मानं रिञ्च्याद्रिक्तं सर्वधनशून्यं कुर्यात् । स तादृशो धनहीनः पुमान्भोगेभ्यो न पर्याप्तः स्यात् ।

केवलमोंकारं निन्दित्वा केवलं नकारमपि निन्दति—

अथैतत्पूर्णमभ्यात्मं यन्नेति स यत्सर्वं नेति ब्रूयात्पा-
पिकाऽस्य कीर्तिर्जायेत सैनं तत्रैव हन्यात् , इति ।

अथ केवलोंकारनिन्दानन्तरं केवलनकारो निन्द्यत इति शेषः । यदेतन्नेति निषेधकमक्षरमस्ति तदेतदभ्यात्मं पूर्णमात्मानं धनस्वामिनमभिलक्ष्य वर्तत इत्यभ्यात्मं तस्मिन्वर्तमानं सदिदमक्षरं धनसं^४पत्तिहेतुत्वात्पूर्णमित्युच्यते । यः पुमानत्यन्तलुब्धः सन्नर्थिने^५ बलिभिक्षादिकं किमपि न प्रयच्छति किं तु नेत्युच्चारयन्सर्वमपि याच्यमानं निषेधति तथाविधस्य लुब्धस्य^६ धनमक्षीणं सत्स्वगृहे पूर्णमवतिष्ठते । स तादृशो लुब्धो^७ यदि याचकाय किमप्यदत्त्वा सर्वं नेति ब्रूयात्तदानीमस्य पापिका कीर्तिर्जायते ।

---

१ क. ॰ङ्किकपुं॰ । २ क. ॰थार्थान्नु॰ । ३ ख. ग. ॰दमभीप्सितं त॰ । ४ क. ख. ग. ॰संपूर्ण्हे॰ ।
५ क. ख. ॰नं नेति नि॰ । ६ घ. ङ. ॰शो य॰ । ७ ग. ॰ब्धो या॰ ।

१४६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [२द्वितीयारण्यके-

अत्यन्तलुब्धोऽयं दुरात्मा धिगेनमित्येवं सर्वे निन्दन्ति । सा निन्दा पापरूपा कीर्ति- रेनं पापात्मानं तत्रैव गृहे हन्यान्मारयेज्जीवन्नप्यसौ मृत एव । तथा च भगवतो- क्तम्— “संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ” [ भ० गी० अ० २ श्लो० ३४ ] इति ।

ननु धनस्य दानादानयोरुभयोरपि निन्दितत्वे का गतिः पुरुषस्येत्याशङ्क्याऽऽह—

तस्मात्काल एव दद्यात्काले न दद्यात्तत्सत्यानृते मिथुनी करोति तयोर्मिथुनात्प्रजायते भूयान्भवति, इति ।

यस्मादेकैकं निषिद्धं तस्मात्तत्परित्यज्योभयं मिलित्वैवमनुष्ठेयम् । कथमित्याशङ्क्य स प्रकार उच्यते । “संप्राप्तो वैश्वदेवान्ते सोऽतिथिः” इत्यादिशास्त्रसिद्धो यो दान- कालस्तस्मिन्नेव दद्यान्न त्वन्यस्मिन्काले । तत्तथा सत्योङ्काररूपं सत्यं निषेधकनका- ररूपमनृतं च मिथुनी करोति मिलित्वा युग्मं करोति । तयोर्दानप्रतिषेधयोः सत्या- नृतयोर्मिथुनात्प्रजायत इह लोके निन्दारहितः प्रकृष्टो भवति । परलोके च भूयानु- त्कृष्टजन्मानुभवति । यथा लोक ओंकारनकारौ मिलितौ प्रशस्तौ तथाऽत्रापि मिलितौ ध्येयावित्यर्थः ।

मितादिपञ्चविधस्य ध्यानमुक्त्वा केवलस्याकारस्य ध्यानं विधत्ते—

यो वै तां वाचं वेद यस्या एष विकारः स संप्रतिविद्विकारो वै सर्वा वाक्सैषा स्पर्शो- ष्मभिर्व्यज्यमाना बह्वी नानारूपा भवति, इति ।

पूर्वत्र “स वा एष वाचः परमो विकारो यदेतन्महदुक्थम्” इत्यभिहितं शस्त्रं यस्या वाचो विकारस्तां वाचं यः पुमान्वक्ष्यमाणप्रकारेणोपास्ते स पुमान्संप्रति- वित्सम्यगभिज्ञः । कोऽयं प्रकारः सोऽभिधीयते—अकार एव सर्ववागात्मकः सेय- मकाररूपा वाङ्मातृकामन्त्रैः ककारादिभिर्मकारान्तैः स्पर्शैः शषसहैरुष्मभिश्च व्यज्य- माना सती नानाविधा बहुरूपा च भवति । पूर्वमेकस्य सत इदानीमनेकत्वं बहु- त्वम् । तेषां च बहुभेदानां परस्परवैलक्षण्यं नानारूपत्वम् । एक एवाऽऽकाशो यथा सूचिच्छिद्रं गृहच्छिद्रमित्येवमुपाधिभेदाद्बहुत्वं प्राप्य न्यूनाधिकभावेन परस्पर- वैलक्षण्यमपि प्राप्नोति, एवमेक एवाकारः कखगघेत्यादिभिरुपाधिभिरनेकत्वं प्राप्य परस्परमप्यघोषाक्षरयुक्तश्चेति वैलक्षण्यं प्रतिपद्यते । तदेवमकारस्य ककारादिषु सर्वे- ष्वनुगतत्वाद्भेदेप्रतीतेरौपाधिकत्वाच्च सर्ववागात्मकत्वं सिद्धम् ।

---

१ क. ख. तस्य । २ क. ख. निन्यत्वे । ३ घ. ङ. ॰देनं नि॰ । ४ ख. ग. घ. ङ. ॰स्मात्परि॰ । ५ क. ख. ग. ॰तं तत्र श॰ । ६ घ. ङ. ॰मघो॰ । ७ ग. घ. ङ. ॰त्वात्सर्व॰ ।

अध्या० ३ ख० ७ (१९)] ऐतरेयारण्यकम् । १४७

अकारस्य ध्यानमुक्त्वा तदीयध्वनिभेदयोर्ध्यानं विधत्ते—

तस्यै यदुप्रांशु स प्राणोऽथ यदुच्चैस्तच्छरीरं तस्मात्तत्तिर
इव तिर इव ह्यशरीरमशरीरो हि प्राणोऽथ यदु-
च्चैस्तच्छरीरं तस्मात्तदाविराविर्हि शरीरम् , इति ॥
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये
षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ ( १८ )

तस्यै पूर्वोक्ताया अकाररूपायास्तस्या वाचो यदुपांशु यन्मन्दध्वनियुक्तमुच्चारणं स प्राण इति ध्यायेत् । अथानन्तरं यदुच्चध्वनियुक्तमुच्चारणं तच्छरीरमिति ध्यायेत् । यस्मान्मन्दोच्चारणस्य प्राणरूपत्वं तस्मात्तन्मन्दोच्चारणं तिरोभूतमिव भवति । व्यवहितैः पुरुषैरश्रूयमाणत्वात् । लोके यदशरीरं तत्तन्नेत्रेणादृश्यत्वात्तिरोहितमिव भवति । प्राणोऽप्यशरीरत्वात्तिरोभूत इति तद्रूपस्य मन्दध्वनेः परैरश्रवणं युक्तम् । पूर्वोक्तवैलक्षण्यार्थोऽथशब्दः । मन्दध्वनेर्विलक्षणो योऽयमुच्चध्वनिस्तच्छरीररूपं तस्माच्छरीररूपत्वात्तदुच्चध्वनियुक्तमुच्चारणमाविः प्रकटं भूत्वा परैः श्रूयते । यस्माच्छरीरं परैर्दृश्यमानत्वादाविर्भूतं तस्माच्छरीररूपस्योच्चध्वनेराविर्भावो युक्तः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयारण्यकभाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥ ( १८ )

---

अथ सप्तमः खण्डः । ( एकोनविंशः )

“उक्थमुक्थम्” [ ऐ० आ० २ अ० १ ख० २ ] इत्यारभ्य “आविर्हि शरीरम्” इत्यन्तेन ग्रन्थेन बृहतीसहस्ररूप उक्थे प्राणदेवताया नानाविधगुणविशिष्टत्वेनोपासनमभिधाय पूर्वमेव “संभूय देवता अप्येति” [ ऐ० आ० २ अ० २ ख० ४ ] इति समष्टिरूपहिरण्यगर्भप्राप्तिलक्षणं फलमुक्तं तदेवात्र कृत्स्नोपास्तावालस्याभावेन श्रद्धामुत्पादयितुं पुनर्दर्शयति —

तद्वा इदं बृहतीसहस्रं संपन्नं तद्यशः स इन्द्रः स
भूतानामधिपतिः स य एवमेतमिन्द्रं भूतानामधिपतिं
वेद विस्रसा हैवास्माल्लोकात्प्रैतीति ह स्माऽऽह महि-
दास ऐतरेयः प्रेत्येन्द्रो भूत्वैषु लोकेषु राजति, इति ।

---

१ क. ॰स्मान्म॰ । २ क. ख. ॰रूपं हि॰ ।

१४८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [२द्वितीयारण्यके-

प्राणस्वरूपं निष्केवल्यसंज्ञं यदुक्तं तदेवेदमक्षरगणनया बृहतीसहस्रं संपन्नम्। तच्च प्राणरूपं सगुणं ब्रह्म यशोनामकम्। अत एव श्रुत्यन्तरे श्रूयते—"न तस्येशे कश्चन तस्य नाम महद्यशः" [तै० आ० प्र० १० अ० १] इति। स च बृहतीसहस्ररूपः प्राणदेव इन्द्रः परमैश्वर्ययुक्तः। अत एव भूतानां ब्रह्मादिस्तम्बान्तानां प्राणिनामधिपतिस्तादृशं यः पुमानुपास्ते स पुमान्विस्रसा हैव जीवन्नेव विस्रस्य मनुष्यत्वाद्यभिमानं सर्वात्मना परित्यज्य प्राणदेवो हिरण्यगर्भोऽस्मीत्याभिमानिकं साक्षात्कारं प्राप his/her प्राप्यास्माल्लोकाद्दृश्यमानात्स्रैति निर्गच्छतीत्येवमितरायाः पुत्रो महिदासनामको मुनिः स्वशिष्यान्प्रत्याह स्म। प्रेत्य मरणादूर्ध्वं स्वयमिन्द्रो जगदीश्वरो हिरण्यगर्भो भूत्वैषु लोकेषु ब्रह्माण्डान्तर्गतेषु चतुर्दशभुवनेषु व्याप्य राजति दीप्यते। मरणात्प्रागेव भावनाजनितो देवभावः श्रुत्यन्तरेऽपि श्रूयते—"देवो भूत्वा देवानप्येति" [बृह० ४ । १ । २] इति। यद्यप्युक्थशस्त्रस्य प्रतीकस्येदमुपासनमित्यहंग्रहंस्याभावाद्भावनाजनितसाक्षात्काररूपो देवताभावो युक्त्या न संभवति तथाऽपि वाचनिकस्याहंग्रहस्य विद्यमानत्वात्संभवत्येव देवभावः। प्रतीकोपासकानांमचिरादिमार्गे गच्छतां विद्युल्लोकादूर्ध्वं ब्रह्मलोकप्राप्तिर्नास्तीति ब्रह्ममीमांसायां चतुर्थाध्यायस्य तृतीयपादान्ते यन्निर्णीतं तदप्यत्र न प्रसरति। अहंग्रहसद्भावेन हिरण्यगर्भोऽहमस्मीत्येवं संकल्पस्य विद्यमानत्वात्। सूत्रकारोऽपि "तत्क्रतुश्च" [ब्र० सू० अ० ४ पा० ३ सू० १५] इति सूत्रावयवेन ध्यातव्यदेवतात्मभावसंकल्पमेव ब्रह्मलोकप्राप्तौ हेतुमवोचत्। स च संकल्पोऽत्र "अहमुक्थमस्मीति विद्यात्" [ऐ० आ० २ अ० १ ख० २] इत्येवं विहितः। तस्माद्धिरण्मयगर्भप्राप्तिद्वारा क्रममुक्तौ न कोऽपि विघ्नोऽस्ति।

अर्वाचीनजन्मसु वैराग्यमन्तरेण यथोक्तोपासनायां प्रवृत्त्यसंभवात्तद्वैराग्यसिद्धयर्थं जुगुप्सितस्य मनुष्यदेहस्य स्वीकारप्रकारं दर्शयितुं जिज्ञासूनां प्रश्नं दर्शयति—

तदाहुर्यदनेन रूपेणामुं लोकमभिसंभवती३ँ अथ केन रूपेणेमं लोकमाभवती३ँ, इति।

तत्तत्र शरीरग्रहणविषय आहुर्जिज्ञासवः पृच्छन्ति। यद्यस्मात्कारणादनेन रूपेण बृहतीसहस्रात्मकप्राणदेवोऽस्मीत्येतादृशेन ध्यानेनामुं लोकं हिरण्यगर्भं प्राप्नोतीत्येतावदवगतं तन्निश्चयद्योतनार्था श्रुतिः। अथैतन्निश्चयानन्तरं जिज्ञासितोऽर्थः

---

^१ क. ख. ग. ॰ते च। न। ^२ घ. ङ. सर्वथा। ^३ ख. ग. ॰स्मीत्यायाभि॰। ^४ घ. ङ. ॰ह्माण्डगते॰। ^५ घ ङ. ॰हसद्भावाभा॰। ^६ घ. ॰सनायाम॰। ^७ ख. ग. घ. ङ. ॰ति मी॰। ^८ क. ख. ॰देवात्म॰। ^९ ग. ॰त्येवमवि॰। ^१० क. ख. ग. ॰तच्छरी॰। ^११ क. ख. ग. ॰गर्भरूपं प्रा॰। ^१२ क. ख. ॰प्नोत्ये॰। ^१३ ग. ॰दसंग॰। ^१४ ख. ग. ॰गतमेव त॰।

अध्या० ३ ख ० ७ (१९)] ऐतरेयारण्यकम् । १४९

पृच्छत इति शेषः । स एव प्रश्नोऽभिधीयते । केन रूपेण देवभावव्यतिरिक्तेन कीदृशेनाऽऽकारेण समीचीनेन जुगुप्सितेन वेमं मनुष्यलोकमभिसंभवति प्राप्नोति । विचारार्था श्रुतिः ।

अभिज्ञानामुत्तरं दर्शयति—

तद्यदेतत्स्त्रियां लोहितं भवत्यग्नेस्तद्रूपं तस्मात्त-
स्मान्न बीभत्सेताथ यदेतत्पुरुषे रेतो भवत्यादि-
त्यस्य तद्रूपं तस्मात्तस्मान्न बीभत्सेत सोऽयमा-
त्मेममात्मानममुष्मा आत्मने संप्रयच्छत्यसावा-
त्माऽमुमात्मानमिमस्मा आत्मने संप्रयच्छति
तावन्योन्यमभिसंभवतोऽनेनाह रूपेणामुं लोक-
मभिसंभवत्यमुनो रूपेणेमं लोकमाभवति, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये
सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥ ( १९ )

तत्तत्र प्रश्ने स्पष्टमुत्तरमुच्यत इति शेषः । स्त्रीशरीरे यदेतल्लोहितं सप्त[म]धातुरूपं शोणितमस्ति तदेतदग्निरूपं लोहितवर्णसाम्यात् । यस्मादग्निरूपं लोहितं तस्मात्कारणादग्निरूपात्तस्मात्स्त्रीलोहितान्न बीभत्सेत । अशुचित्वबुद्ध्या बीभत्सां न कुर्यात् । यद्यपि रागवशादेव प्राणिनां बीभत्सा नास्ति तथाऽपि कस्यचिच्छ्रौतस्मार्तकर्मानुष्ठानशीलस्य श्रद्धाजाड्यात्कथंचिद्बीभत्सा स्यादिति तन्निषिध्यते । ऋतौ भार्यामुपेयादिति नियमविधेः स्मर्यमाणत्वाच्छास्त्रीयत्वेन श्रद्धालुनाऽपि बीभत्सा न कर्तव्या । अथशब्दो वैलक्षण्यार्थः । स्त्रीलोहिताद्विलक्षणं यदेतत्पुरुषशरीरे रेतः सप्त[म]धातुरूपमस्ति तदेतच्छुक्लवर्णत्वसाम्यादादित्यस्य रूपम् । तस्मात्कारणात्तादृशादित्यरूपाद्रेतसो न बीभत्सेत । अत्र स्त्रीदेहः पृथिवीवदधोवर्तित्वादिदंशब्देनोच्यते । पुरुषदेहो द्युलोकवदुपरिवर्तित्वाददःशब्देनोच्यते । पाट्कौशिके पुत्रशरीरे मातृलोहितात्त्वगसृङ्मांसरूपं कोशत्रयं निष्पद्यते । लोहितवर्णस्य तत्रानुगमात् । पितूरेतसो मेदोऽस्थिमज्जारूपं कोशत्रयं निष्पद्यते । शुक्लवर्णस्य तस्मिन्ननुगमात् । तथा सति सोऽयमात्मा स्त्रीदेह इमं स्वकीयमात्मानं त्वगादिधातुत्रयभागममुष्मा आत्मने पुरुषसंबन्धिने मेदोऽस्थिमज्जाभागाय संप्रयच्छति तेन संयुज्यत इत्यर्थः । असावात्मोपरितनः पुरुषदेहोऽप्य-

---

१ क. ख. ॰मिममस्मा । २ ग. घ. ड. प्रश्नस्य पृष्टं । ३ ग. ॰द्यप्यनुरा' । ४ घ. ङ. 'चित्तद्धी' । ५ घ. ॰क्षणद्योतनार्थः । ६ घ. 'त्यस्वरू' । ७ क. ख. ॰देहं पृ' । ८ घ. ङ. तत्रानुगतत्वात् । ९ घ. ङ. इममात्मानं त्व' । १० क. ख. ॰कयिं त्व' । ११ क. 'मज्झा' ।

१८० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्—[२द्वितीयारण्यके-

मुमात्मानं स्वकीयं मेदोऽस्थिमज्जाभागमिममस्मा आत्मनेऽधोवर्तिस्त्रीसंबन्धित्वगसृङ्मांसभागाय संप्रयच्छति तेन संयुज्यत इत्यर्थः। इत्थं तावुभौ भागावन्योन्यमत्यन्तमैक्यं प्राप्नुतः। अहशब्द एवकारार्थः। अनेनाह रूपेण स्त्रीलोहितजनितत्वगादिरूपेणैवामुं लोकमभिसंभवत्युपरितनं पुरुषभागं प्राप्नोति । *उकारोऽपिशब्दार्थः। अमुनो रूपेण पुरुषसंबन्धिमेदोऽस्थिमज्जारूपेणापीमं लोकमा भवति । स्त्रीजनितत्वगादिभागं प्रत्यागच्छति। इत्थं मनुष्यदेहस्य शुक्रशोणितजनितत्वेनात्यन्तजुगुप्सितत्वात्तत्प्राप्तिनिवारणार्थं ततो विरक्तो हिरण्यगर्भप्राप्तये यथोक्तोपासनायां प्रवर्तेत इत्यर्थः ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयाध्याये सप्तमः खण्डः ॥ ७ ॥ (१९)

---

अथाष्टमः खण्डः । (विंशः)

अथोपास्तिफलप्रशंसार्थं मन्त्रमुदाहरति—

तन्नैते श्लोकाः३, इति ।

तत्र तस्मिन्हिरण्यगर्भप्राप्तिलक्षणे फल एते वक्ष्यमाणाः श्लोकाः पादव्यवस्थोपेता मन्त्राः सन्ति ।

तत्र प्रथमं मन्त्रमाह—

यदक्षरं पञ्चविधं समेति युजो युक्ता अभियत्संवहन्ति ।
सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते तत्र देवाः सर्व एकं भवन्ति, [इति] ।

न क्षरति न विनश्यतीत्यक्षरं प्राणदेवतातत्त्वं सोऽयं प्राणदेवः पञ्चभूतकार्यत्वेन पञ्चविधं यच्छरीरं समेति सम्यक्प्राप्नोति। उपासकस्य शरीरमध्ये वर्तत इत्यर्थः। युज्यन्ते शरीरारूपरथे बध्यन्त इति युज इन्द्रियाश्वाः “इन्द्रियाणि हयानाहुः” [काठ० ३। ४] इति च श्रुत्यन्तरम् । ते चेन्द्रियाश्वा युक्ताः परमेश्वरेण शरीररथे संयोजिताः सन्तो यच्छरीरमभिसंवहन्ति। अभितः सर्वासु दिक्षु सम्यङ्नयन्ति। किंच यत्र शरीरे सत्यस्य सत्यं परब्रह्मस्वरूपमनुयुज्यते प्राणदेवतामनु शरीरेऽवस्थाप्यते। द्वितीयसत्यशब्दस्य परब्रह्मपरत्वं बृहदारण्यके ब्रह्मप्रकरणे पठ्यते—

---

* अमुना, उ, इति च्छेदः ।

---

१ क. ख. ॰मज्जभा॰ । २ क. घ. ङ. ॰मिममस्मा । ३ घ. ङ. ददाति । ४ क. ख. ॰र्थः । तां । ५ घ. ङ, ॰रिवर्तिपु॰ । ६ क. ख. ॰मज्जरू॰ । ७ क. ॰काः पदार्थव्य॰ । ख. ग. ॰काः पदव्य॰ । ८ क. ख. बध्यन्तीति । ९ घ. ङ. ॰न्तरे । ते । १० क. ङ. ॰न्ति । य॰ ।

अध्या० १ख० ८(२०)] ऐतरेयारण्यकम् । १६१

“ अथ नामधेयं सत्यस्य सत्यमिति प्राणा वै सत्यं तेषामेष सत्यम् ” [ बृह० २ । ३ । ६ ] इति । परब्रह्मणः प्राणदेवतामनु शरीरेऽवस्थानमाथर्वणिकैः पठ्यते— “स ईक्षांचक्रे कस्मिन्नहमूत्क्रान्त उत्क्रान्तो भविष्यामि कस्मिन्वा प्रतिष्ठिते प्रति- ष्ठास्यामीति स प्राणमसृजत” [ प्रश्नो० ६ । ३ ] इति । अतः प्राणदेवतामनु *रूपं ब्रह्म यत्र शरीरे युज्यते तत्रोपासकशरीरे सर्वे वागाद्यभिमानिनोऽग्न्यादिदेवा एकं भवन्ति, एकत्वं प्रतिपद्यन्ते । उपासको हि स्वशरीरे वर्तमानसर्वदेवतात्मकप्राणरूपोऽ- हमस्मीत्येवं ध्यायति ।

द्वितीयं मन्त्रमाह — यदक्षरादक्षरमेति युक्तं युजो युक्ता अभि यत्संवहन्ति । सत्यस्य सत्यमनु यत्र युज्यते तत्र देवाः सर्व एकं भवन्ति, इति । पञ्चम्यन्तेनाक्षरशब्देन कदाचिदपि विनाशरहितो द्वितीयसत्यशब्दवाच्यः परमा- त्मोच्यते । प्रथमान्तेनाक्षरशब्देन व्यवहारकाले बाधरहितः प्रथमसत्यशब्दवाच्यः प्राणोऽभिधीयते । सोऽयं परमात्मन उत्पन्नः प्राण इन्द्रियैर्युक्तमुपासकसंबन्धि यच्छ- रीरमेति प्राप्नोति । युजो युक्ता इत्यादि पूर्ववत् । उपासकशरीरे सर्वदेवतासमष्टि- रूपः परमात्मोपाधिरूप उपास्यः प्राणो वर्तत इत्येतस्यार्थस्य दाढर्याय पूर्वोक्तस्यैव पुनरप्युक्तिः ।

तृतीयं मन्त्रमाह— यद्वाच ओमिति यच्च नेति यच्चास्याः क्रूरं यदु चोल्बणिष्णु । तद्वियूया कवयो अन्वविन्दन्नामायत्ता समतृप्यञ्छुतेऽधि, इति। याचकाय सर्ववस्त्वनुज्ञाप्रदानवाचकं वाचः संबन्धि यदेतदोमित्यक्षरं दारिद्र्य- कारणमस्ति, यदपि दातव्यवस्तुप्रतिषेधवाचकं नेत्येतदक्षरमपकीर्तिकारणमस्ति, यद्- प्यन्यदस्या वाचः संबन्धि क्रूरं खट्फडादिरूपमस्ति । तथा चान्यत्र श्रूयते— “खट्फद् जहि । छिन्धि भिन्धी हन्धी कट् । इति वाचः क्रूराणि” । [ तै० आ० प्र० ४ अ० २७ ] इति। यदु च यदप्यन्यदुल्बणिष्णु अत्युल्बणं वाचः स्वरूपमाक्रोशा- दिकं तत्सर्वं कवयो मेधाविन उपासका वियूय परित्यज्य प्राणतत्त्वमन्वविन्द- न्ध्वात्वा लब्धवन्तः । ते च कवयो नामायत्ताः प्राणदेवतान्नैम्नोऽकारस्याधीनाः सन्तोऽकारो वै सर्वा वागित्याद्युक्तप्रकारेण प्राणरूपमकारमेव ध्यायन्तः श्रुते यथोक्त- श्रुतिप्रोक्ते प्राणतत्त्वेऽधिसमतृप्यन् । आधिक्यं यथा भवति तथा तृप्तिं प्राप्ताः ।

---

* “ ब्रह्मरूपम् ” इति पठितुं योग्यम् ।

---

१ घ. ङ. ध्यायेत् । २ घ. ङ. ॰तव्ये वं॰ । ३ ख. ग. ॰नाम्नौका॰ । घ. ङ. ॰नाम्नोका॰ ।
४ क. घ. ङ. श्रूयते ।

१६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

चतुर्थमन्त्रमाह—

यस्मिन्नामा समतृप्यञ्छ्छृतेऽधि तत्र देवाः सर्वयुजो भवन्ति ।
तेन पाप्मानमपहत्य ब्रह्मणा स्वर्गं लोकमप्येति विद्वान्, इति ।

श्रुते$^२$ श्रुतिप्रोक्ते यस्मिन्प्राणतत्त्वे नामा पूर्वोक्तस्य नाम्नोऽकारैरूपस्याधीनाः$^३$ कवयोऽधिसमतृप्यन्, तत्र तस्मिन्प्राणतत्त्वे देवा अग्न्यादयः सर्वयुजः सर्वेणापि प्रकारेण युक्ता भवन्ति । सर्वेऽपि देवा [अ]विशेषेण प्राणैस्वरूपा$^४$ इत्येवमुपासकेन चिन्त्यमानत्वात् । तेन प्राणोपाधिकेन ब्रह्मणा पाप्मानं हिरण्यगर्भप्राप्तिप्रतिबन्धकं सर्वं$^५$ कर्मजातमपहत्य विनाशय विद्वानुपासकः स्वर्गं लोकं हिरण्यगर्भस्वरूपभूतमप्येति प्राप्नोति ।

पञ्चमं मन्त्रमाह—

नैनं वाचा स्त्रियं ब्रुवन्नैनमस्त्रीपुमान्ब्रुवन् ।
पुमांसं न ब्रुवन्नेनं वदन्वदति कश्चन, इति ।

एवं प्राणदेवं वदन्कश्चन वदिष्यामीत्येवमुद्युक्तः कोऽपि पुरुषो वाचा स्वकीयजिह्वागतेन शब्देन स्त्रियं ब्रुवन्स्त्रीशरीररूपोऽयमिति ब्रुवन्नप्येनं प्राणदेवं न वदति । तथैवास्त्रीपुमान्स्त्रीपुरुषव्यतिरिक्तो नपुंसकोऽयमित्येवं ब्रुवन्नप्येनं न वदति । तथा पुमांसं ब्रुवन्पुमानयमित्येवं ब्रुवन्नप्येनं प्राणं न वदति । अयमर्थः । लोके पुमान्स्त्री नपुंसकश्चेत्येवं$^६$ $^७$तिस्र एव स्थूलशरीरव्यक्तयस्तत्र तच्छरीरस्वीकारात्प्राणदेवस्तेन तेन पुमानित्यादिशब्देनोपचर्यते । न तु वस्तुतः प्राणदेवस्य पुंदेहादिकमस्ति ।

तथा च श्वेताश्वतरा आमनन्ति—

“नैव स्त्री न पुमानेष नैव चायं नपुंसकः ।
यद्यच्छरीरमादत्ते तेन तेन स चोद्यते$^८$”
[ श्वेता० ५ । १० ] इति ।

एवं सति प्राणदेवं तद्वाचकेन शब्देन वदिष्यामीत्येवमुद्युक्तः पुरुषो यदि पुमान्स्त्री नपुंसकमित्येतेषामन्यतमेन शब्देन ब्रूयात्तदानीमयं प्राणदेवं न वदत्येव । तेषां त्रयाणां स्थूलदेहवाचित्वेन$^९$ प्राणवाचित्वाभावात् । किं बहुना प्राणदेवतासाक्षात्कारयुक्तः पुरुषः शिष्यान्प्रति प्राणदेवस्य स्थूलदेहरूपत्वं यथा न प्रतीयते तथैव ब्रूयादिति ।

यदि स्त्री नपुंसकं पुमानित्येतैः$^{१०}$ शब्दैः प्राणो नाभिधीयते केन तर्ह्यभिधीयेतेत्याशङ्क्य श्लोकरूपत्वं परित्यज्य ब्राह्मणरूपेण ग्रन्थेनाऽऽह—

अः इति ब्रह्म तत्राऽऽगतमहमिति, इति ।

---

१ क. ख. ग. 'धर्मा' । २ ख. श्रुते । ३ ग. घ. ङ. 'रस्या' । ४ ग. 'णरू' । ५ ग. घ. ङ. सर्वकं । ६ ग. 'के स्त्री पुमान्नपुंसकं चेत्ये' । ७ ख. 'सकं चेत्ये' । ८ ग. घ. ङ. स युज्यते । ९ घ. ङ. 'वाचकत्वे' । १० घ. ङ. 'सकः पुं' ।

अध्या० ३ ख० ८ (२०)] ऐतरेयारण्यकम् । १६३

प्रथमाविभक्त्यन्तो योऽयमकारः सोऽयं प्राणोपाधिकस्य ब्रह्मणो वाचकनामत्वेन निर्दिश्यते । यथा हिरण्यगर्भः सर्वप्राणिष्वनुगतः “सर्वाहीमानी हिरण्यगर्भः” [नृसिं० उत्त० ९] इति श्रुतेः । तथैवायमकारः सर्वेषु ककारादिष्वनुगतत्वेन हिरण्यगर्भद्वक्तुं योग्यस्तस्मादकारेण प्राणोपाधिकं ब्रह्मानुसंधाय तत्र तस्मिन्ब्रह्मण्यहमित्येतदुपासकस्वरूपवाचकं पदमागतं प्राप्तं यथा भवति तथा प्राणेरेवं व्यवहरेत् । अत एवाहमुक्यमस्मीति विद्यादिति विधिः पूर्वमुदाहृतः ।

उपास्यस्वरूपं संक्षिप्य दर्शयित्वा तत्फलं संक्षिप्य दर्शयति—

तद्वा इदं बृहतीसहस्रं संपन्नं तस्य वा एतस्य
बृहतीसहस्रस्य संपन्नस्य षट्त्रिंशतमक्षराणां
सहस्राणि भवन्ति तावन्ति पुरुषायुषोऽह्नां
सहस्राणि भवन्ति जीवाक्षरेणैव जीवाहरा-
प्नोति जीवाह्ना जीवाक्षरमिति , इति ।

तद्वा इदमित्यारभ्याह्नां सहस्राणि भवन्तीत्यन्तं पूर्वमेव [ऐ० आ० २ अ० २ ख० ४] व्याख्यातम् । तच्च वक्ष्यमाणस्याक्षरस्य प्रशंसार्थं पुनरनूद्यते । बृहतीसहस्रगतानामक्षराणां मध्येऽनुगतं यदेतदकाराख्यमक्षरं तदेतज्जीवरूपम् । सति ह्यकारे तद्युक्ततया ककारादीनि सर्वाण्यपि विस्पष्टमुच्चारयितुं शक्यन्ते । तथा गवामयनगतानां सर्वेषामह्नां मध्ये महाव्रताख्यमहर्जीवरूपम् । अयनसंपूर्तिहेतुत्वात् । एवं सत्यकाररूपेणैव जीवाक्षरेणैव महाव्रतारूयं जीवाहः प्राप्नोति । महाव्रताङ्गभूतबृहतीसहस्ररूपप्राणस्याकाररूपत्वेनोपासितत्वात् । तेन च जीवाह्ना महाव्रताहर्गताबृहतीसहस्ररूपप्राणोपासनेन जीवाक्षरं सर्वप्राणिजीवनहेतुभूतमविनश्वरं प्राणेतत्त्वं प्राप्नोति । इतिशब्दः फलवचनसमाप्त्यर्थः ।

यथोक्तफलसाधनं प्राणविज्ञानं रथरूपकल्पनया प्रशंसति—

अनकाममारोऽथ देवरथस्तस्य वाग्बुद्धिः श्रोत्रे पक्षसी
चक्षुषी युक्ते मनः संग्रहीता तदयं प्राणोऽधितिष्ठति, इति ।

अथ यथोक्तोपासनफलकथनानन्तरं तत्फलप्राप्तये कश्चिद्देवरथः संपाद्यते । देवस्य प्राणस्य हिरण्यगर्भस्य रथो देवरथः । स च कीदृशोऽनकामपारो हिरण्यगर्भपदादर्वाचीनानिन्र्द्रलोकचन्द्रलोकभूलोकादिगतान्कामान्मारयतीति काममारो न काममारोऽकाममारः कामसंपादक इत्यर्थः । तद्विपरीतोऽनकाममारः सर्वथा नाशयत्येव कामा-

---

१ घ. ङ. ॰गर्भं वक्तुं । २ घ. ङ. ॰र्वेमेवोक्तः । उ॰ । ३ घ. ङ. ॰पासकस्व्र॰ । ४ ग. ॰रभ्योऽह्नां ।
५ क. ख. ॰णेरुषत्वं प्रा॰ । ६ ग. क. ॰धतप्रा॰ । ७ ग, फलविज्ञानं । ८ ख. ग. संपद्यते ।
२०

१५४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

नित्यर्थः । न खलु हिरण्यगर्भं प्राप्तः कश्चिदप्यर्वाचीनं लोकं कामयते । तस्य तादृशस्य देवरथस्यावयवाः संपाद्यन्ते । येयमुपासकस्य वाक्सैवै रथस्योद्धिः । ऊर्ध्वं धीयते स्थाप्यते युगमत्रेति रथस्य मुखभीषयोरग्रमुद्धिरित्युच्यते । पुरुषस्य श्रोत्रे रथस्य पक्षसी पार्श्वद्वयवर्तिनी चक्रे । पुरुषस्य चक्षुषी रथस्य युक्ते युगपार्श्वद्वये बद्धयोरश्वयोः स्वरूपे । पुरुषस्य यन्मनः सोऽयं रथस्य संग्रहीता सारथिः । तदेतद्रथस्वरूपं प्राणाख्यो देवोऽधितिष्ठति, उपर्द्यारोहति । एतादृशेन प्राणोपासनरूपेण रथेन हिरण्यगर्भं प्राप्नोतीत्यर्थः ।

अथ रथप्रशंसार्थं मन्त्रद्वयमुदाहरति—

तदुक्तमृषिणा, इति ।

मन्त्रद्वयेनेत्यर्थः । प्रथममन्त्रः संहितायामेवमाम्नातः—“आ तेन यातं मनसो जवीयसा रथं यं वामृभवश्चक्रुरश्विना । यस्य योगे दुहिता जायते दिव उभे अहनी सुदिने विवस्वतः ” [ ऋ० सं० म० १० सू० ३९ ऋ० १२ ] इति । अश्विना हेऽश्विनौ देवौ वां युवयोर्यं रथमृभवो देवरूपास्तक्षाणश्चकुर्निर्मितवन्तः । लोकेऽत्यन्तवेगवत्त्वेन प्रसिद्धं यन्मनस्तस्मान्मनसोऽपि जवीयसाऽतिशयेन वेगवता तेन रथेनाऽऽयातमस्मदनुग्रहार्थमागच्छतम् । यस्य रथस्य योगेऽश्वयोजने संपन्ने सति दिवो दुहिता द्युलोकदेवतायाः पुत्री काचिदुषा जायते । प्राच्यां दिशि सूर्यरथसंयोगे संपन्ने सत्युषःकालो भवतीति प्रसिद्धम् । सूर्यसहभावित्वमभिप्रेत्याश्विरथेऽपि तदुपचर्यते । उषःकालसंपत्तौ सत्यां विवस्वतः सूर्यस्य संबन्धिनो ये अहनी ते उभे सुदिने प्रजानां सुखचेष्टांस्थापनहेतू भवतः । तत्र रात्रेरेप्यहःशब्दार्थत्वमभिप्रेत्य द्विवचनमुक्तम् । उभयोरप्यहःशब्दार्थत्वं मन्त्रान्तरेऽपि दृश्यते—“अहश्च कृष्णमहरर्जुनं च” [ऋ० सं० म० ६ सू० ९ ऋ० १ इति । अन्धकारोपेता रात्रिः कृष्णमहः । अर्जुनं श्वेतं प्रकाशोपेतमहः प्रसिद्धमेव । द्वितीयमन्त्रः संहितायामेवमाम्नातः—“निमिषश्चिज्जवीयसा रथेनाऽऽयातमश्विना । अन्ति षद्भूतु वामवः ” इति । [ ऋ० सं० म० ८ सू० ७३ ऋ० २ ] अश्विना हेऽश्विनौ देवौ निमिषश्चिन्निमेष इव यथा निमेषो विलम्बं न करोति तथा जवीयसाऽत्यन्तवेगयुक्तेन रथेनाऽऽयातमागच्छतम् । वां युवयोरवो रक्षणमन्ति अस्माकमन्तिके सत्सर्वदा वर्तमानं भूतु भवतु ।

---

१ घ. ङ. ᵒतः कोऽप्यᵒ । २ ग. संपद्यन्ते । ३ घ. ङ. ᵒव देवरᵒ । ४ क. युगं यत्रेᵒ । ५ ख. ग. ᵒश्वैबᵒ । ६ घ. ङ. ᵒद्वयोरᵒ । ७ घ. ङ. पुत्रिका । ८ घ. ङ. ᵒयंसंᵒ । ९ ग. ᵒथस्य योᵒ । १० ग. ᵒष्टास्वपᵒ ।

अध्या० १ख०८(२०)] ऐतरेयारण्यकम् । १६५

एतयोर्मन्त्रयोः प्रदर्शनार्थं प्रथमपादावुदाहरति—

आ तेन यातं मनसो जवीयसा निमि-
षश्चिज्जवीयसेति जवीयसेति, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके तृतीयाध्यायेऽ-
ष्टमः खण्डः ॥ ८ ॥ (२०)

इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके
तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

इतिशब्दोऽयं मन्त्रद्वयप्रतीकोदाहरणार्थः । द्विरभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः । “उक्थ-मुक्थम्” [ऐ० आ० २ अ० १ ख० २] इत्यारभ्य “जवीयसा” इत्यन्तेन ग्रन्थेन प्रतिपाद्यमेकमेव प्राणोपासनम्, मूर्तिभेदप्रतिपादकयोः पृथगुपक्रमोपसंहारयोरभावाद्यानि तत्र तत्र पृथक्फलश्रवणानि तानि सर्वाणि गुणफलानि द्रष्टव्यानि । यत्र त्वेकमेव फलं पुनः श्रूयते तत्र गुणान्तरे रुच्युत्पादनाय फलानुवादो द्रष्टव्यः । ननु च्छान्दोग्यबृहदारण्यकादिष्वपि प्राणविद्या समाम्नाता । अतस्तत्रत्या गुणा अत्रोपसंहर्तव्याः । शाखाभेदेऽपि पञ्चाग्निविद्यादौ विद्यैक्यस्य गुणोपसंहारस्य च मीमांसायां निर्णीतत्वात् । मैवम् । असाधारणगुणप्रत्यभिज्ञाराहित्येन विद्यैक्याभावे सति गुणोपसंहारासंभवात् । अत्र कर्माङ्गमुक्थं प्राणदृष्ट्योपासनीयम् । तत्र तु प्राण एवोपासनीय इति चोद्यभेदाद्विद्याभेदः । एतच्च च्छान्दोग्यबृहदारण्यकयोर्देवासुराख्यायिकायामुदाहृत्य भिन्नैवोद्गीथविद्येति निर्णीतं तद्दृष्टान्तेन विद्यानानात्वमवगम्यते । न च प्राणस्य देवस्यैकत्वेन विद्यैक्यं शङ्कनीयम् । तथा सति ब्रह्मण एकत्वेन सर्वेषां ब्रह्मोपासनानामेकत्वप्रसङ्गात् । तदेकत्वं च “नानाशब्दादिभेदात्” [ब्र० सू० अ० ३ पा० ३ सू० ५८] इत्याधिकरणे निराकृतम् । यद्यप्येतत्प्रतीकोपासनं तथाऽपि वाचनिकस्याहंग्रहस्य विद्यमानत्वादितरब्रह्मोपासनवत्साक्षात्कारपर्यन्तमुपासितव्यम् । ततो जातस्य साक्षात्कारस्य रक्षणार्थं मरणपर्यन्तमावर्तनीयम् । अन्यथा चित्तविक्षेपेण साक्षात्कारे नष्टे च सति देवो भूत्वा देवानप्येतीत्येतादृशं फलं नोपपद्यते । श्रूयते चात्र तादृशं फलम् “प्रज्ञामयो देवतामयो ब्रह्ममयोऽमृतमयः संभूय देवता अप्येति य एवं वेद” [ऐ० आ०

---

आ तेन यातं०-ऋ० सं० म० १० सू० ३९ ऋ० १२ । निमिषश्चिज्जवीयसा०-ऋ० सं० म० ८ सू० ७३ ऋ० २ ।

---

१ क. ‘नि तानि स’। २ घ. ङ. ‘लं श्रू’। ३ ख. ग. शाखभे’। ४ घ. ङ. विद्यैक्य’।
५ घ. ङ. विद्यैक्या’। ६ क. ख. ग. ‘ति चेदभे’। ७ क. ‘यादृष्टं’। ८ घ. ङ. ‘मन्त्र ग’।

१५६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [२द्वितीयारण्यके-

२ अ० २ ख० ४] इति । यद्यप्यन्यत्र कर्माङ्गावबद्धमुपासनं कर्मकाल एवानुष्ठेयं तथाऽपि यावज्जीवमावर्तनीयत्वात्कर्मानुष्ठानरहितेऽपि काले मनसैव बृहतीसहस्ररूपमुक्थं संपाद्योपासनीयम् । अत एव कर्मपारतन्त्र्याभावादितरब्रह्मोपासनेष्विव नास्त्यासननियमः । दिग्देशकालनियमस्तु चित्तैकाग्र्यं प्रत्यनुपयुक्तत्वान्नास्तीति निर्णीतम् । एवमामरणमुपासीनस्येतरप्राणिवन्मार्गोपक्रमपर्यन्तमुत्क्रान्तिः समाना द्रष्टव्या । तत्राऽऽदौ वागादीन्द्रियाणां वृत्तिर्मनसि विलीयते । मनोवृत्तिश्च प्राणे लीयते । प्राणश्च जीववृत्त्यां लीनो भवति । जीवोऽपि प्राणसहितस्तेजःप्रधानेषु पञ्चभूतेषु लीयते । तथा भूतपञ्चकं परमात्मनि बीजावशेषं प्रलीयते । तावता पूर्वस्य जन्मनः समाप्तिः । अथ परमात्मनि सावशेषत्वेन लीनं तल्लिङ्गशरीरं हृदयपुण्डरीके पुनरुद्भूय मूर्धन्यया नाड्या निर्गत्य रात्रावहनि वा सूर्यरश्मिं प्राप्योत्तरायणेन दक्षिणायनेन वाऽर्चिरादिमार्गेणैव गच्छति । अर्चिरादयः सर्वेऽप्यातिवाहिका देवास्तैस्तत्र तत्र नीतः क्रमेण कार्यब्रह्मलोकं प्राप्य तत्र स्वसंकल्पादेव भोग्यजातं सृजति । स्थूलशरीरं तु स्वेच्छया सृष्ट्वा तेन च शरीरेण जागरणवद्भोगान्भुङ्क्ते । यद्वा स्थूलदेहसृष्टिमन्तरेण स्वप्नवन्मनसैव सर्वान्भोगान्भुङ्क्ते । यदा स्वेच्छया बहून्देहान्सृजति तदा तेषु सर्वेषु देहेषु पृथक्पृथगन्तःकरणापाधिकाञ्जीवान्सृष्ट्वा तद्रूपेण यथेच्छं विहरति । तदेवं जगत्सृष्टिव्यतिरिक्तं सर्वमैश्वर्यमस्य योगिनः परमेश्वरेण समानम् । ततस्तत्रोत्पन्नज्ञानः सन्ब्रह्मलोकावसाने तेन च ब्रह्मणा सह मुच्यते । तदेतत्सर्वं मीमांसायां तृतीयचतुर्थयोरध्याययोर्द्रष्टव्यम् ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयाध्यायेऽष्टमः खण्डः ॥ ८ ॥ (२०)

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे बह्वृचब्राह्मणारण्यकभाष्ये द्वितीयारण्यके तृतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥

---

अथ द्वितीयारण्यके चतुर्थोऽध्यायः ।

तत्र प्रथमः खण्डः । ( एकविंशः )

---

इत्थमध्यायत्रयेण प्राणविद्या प्रपञ्चिता । तावता ब्रह्मविद्यायां पुरुषस्य मुख्याधिकारः संपन्नः । कर्मकाण्डोक्तैः कर्मभिर्विविदिषाया उत्पन्नत्वादुपासनया चित्तैकाग्र्यस्य संपन्नत्वाच्च । तत्संपत्तौ शमादयो गुणा अर्थसिद्धाः । ते चाऽऽत्मविद्यायामन्त-

---

१ घ. ङ. ᵒर्माङ्गवद्धद्धं । २ क. ख. ᵒर्मफलमेवा° । ग. ᵒर्मफल । ३ ग. ᵒपासन° । घ. ङ. ᵒपासकस्ये° । ४ ख. ग. ᵒवृत्त्या ली° । ५ घ. ङ. तयद्भूत° । ६ घ. ङ. ᵒशेषं ली° । ७ ग. ᵒबत्वाच्च ली° । ८ घ. ङ. ᵒच्छतः । अ० । ९ घ. ङ. ᵒन शं° । १० ग. ᵒषु दे° । ११ ग. यथेष्टं । १२ घ. ङ. ᵒने ब्र° । १३ क. युज्यते । १४ घ. ङ. शमदमा° ।

अध्या० ४ ख० १(२१)] ऐतरेयारण्यकम् । १६७

रङ्गभूताः, "शान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्यति" [ बृह० ४ । ४ । २ ] इति श्रुतेः। अतो मुख्याधिकारिणमुपलभ्य श्रुतिरध्यायत्रयेण ब्रह्मतत्त्वं^१ विस्पष्टमुपदेष्टुमादौ^२ तत्त्वं संग्रहेण सूत्रयति—

आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीन्नान्यत्किंचन मिषत्, इति ।

आत्मशब्दस्यार्थो^४ महर्षिभिरेवं स्मर्यते—

"यच्चाऽऽप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्य संततो भावस्तस्मादात्मेति गीयते" । [ लिङ्गपु० अ० ७० श्लो० ९६ ] इति ।

द्विविधो ह्यात्मा व्यवहारविशिष्टः केवलश्चेति^६ । व्यवहारोऽपि त्रिविधः । जागरणं स्वप्नः सुषुप्तिश्चेति । तत्र सुषुप्तावयं जीवः स्वोपाधिविलये^७ सति परमानन्दरूपं ब्रह्म प्राप्नोति । तथा च कैवल्योपनिषदि श्रूयते—"सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोऽभि- भूतः सुखरूपमेति" [ कैव० १३ ] इति । तस्मादाप्नोतीत्यात्मेति स्मर्यमाणं प्रथमं निर्वचनं द्रष्टव्यम् । स्वप्नावस्थायामयं जीवो जागरेणस्थपदार्थवासनाः^८ सर्वा आदत्ते । तथा च वाजसनेयिनः पठन्ति^९—"स यत्रैत्र^१० प्रस्वपित्यस्य सर्ववतो मात्रामपादाय स्वयं विहृत्य स्वयं निर्माय स्वेन भासा स्वेन ज्योतिषा प्रस्वपिति"^११ [ बृह० ४ । ३ । ९ ] इति^१२ । अस्यायमर्थः—यदाऽयं जीवो वाक्चक्षुरादिदशविधबाह्यकरणोपरतिरूपं^१३ स्वाप- माप्नोति तदानीं सर्ववतो गिरिनदीं^१४समुद्रमनुष्यपश्वादिसर्वपदार्थोपेतस्य लोकस्येन्द्रि- यैरवलोक्यमानस्यास्य जगतो मात्रां लेशरूपां वासनामुपादाय तत्तत्पदार्थेभ्योऽपच्छिद्य^१५ ^१६ स्वयं स्वीकृत्य ततो जागरणाभिमानं स्वयमेव विनाश्य स्वैप्रं^१७ ^१८ ^१९ जगद्रूपं च स्वयमेव निर्माय जगदाकारेण परिणतेन स्वेन भासा स्वकीयेनान्तःकरणेन तथा स्वेन ज्योतिषा स्वरूपचैतन्येन कल्पितपदार्थावभासकेन युक्तः सन्प्रस्वपितीति । तस्माद्वासनानां स्वीकारादादत्त इत्यात्मेति द्वितीयं^२० निर्वचनं द्रष्टव्यम् । जागरणावस्थायां चक्षुरादिबा- ह्येन्द्रियैर्बाह्यरूप्यादिविषयानत्ति भुङ्क्ते । तथा चाऽऽथर्वणिकैराम्नायते—"स्त्र्यन्नपाना- दिविचित्रभोगैः स एव जाग्रत्परितृप्तिमेति" [ कैव० १२ ] इति । ततो बाह्यविषय-

---

१ घ. ङ. ॰त्त्वं स्प॰। २ ग. ॰देष्टव्यमा॰। ३ क. ख. घ. ङ. सूचयति । ४ घ. ङ. ॰शब्दो म॰। ५ घ. ङ. कीर्तितः । ६ ग. ॰ति । विशिष्टश्च॰ । ७ ग. स्वोपाधि॰। ८ क. ॰स्थायां जी॰ । ९ ग ॰रस्थ॰ । १० घ. ङ. ॰यिन आममन्ति । ११ क. यत्र स्व॰ । घ. ङ. यत्रायं प्रस्वपितीत्य॰ । १२ घ. ङ. ॰ति । य॰ । १३ घ. ङ. ॰पं प्रस्वा॰ । १४ ग. ॰दीम॰ । १५ ग. ॰त्परिमाणपदा॰ । १६ क. ग. ॰र्थेभ्यो व्यवाच्छि॰ । १७ ग. ॰यं विहृत्य स्वी॰ । १८ ग. स्वप्रज॰ । १९ क. ॰प्रे जागर- णरूपं॰ । २० क. ॰तीयनि॰ ।

१९८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् — [२द्वितीयारण्यके-

भोगानत्तीत्यात्मेति तृतीयं १ निर्वचनं द्रष्टव्यम् । उपाधिविशिष्टस्यावस्थात्रयमुपजीव्य निर्वचनत्रयमुक्तम् । अथ केवलस्य निर्वचनमुच्यते । यद्यस्मात्कारणादस्याऽऽत्मनो भावः स्वभावविशेषः संततः परिच्छेदरहितः । तथा च “सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म” [तै० आ० प्र० ८ अ० २] इत्यत्र श्रुत्यन्तरे देशपरिच्छेदकालपरिच्छेदराहित्यलक्षणमानन्त्यमभिहितम् । तस्मादतति सातत्येन सर्वत्र गच्छतीत्यात्मेति चतुर्थं ३ निर्वचनं द्रष्टव्यमिति । एवं सत्यत्राऽऽत्मतत्त्वनिर्देशस्य प्रस्तुतत्वादखण्डैकरसत्वेन संततत्वमात्मशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम् । यदि धातुप्रत्ययजन्यमवयवार्थमुपेक्ष्य रूढिमाश्रित्य स्वरूपवाचित्वमुच्यते तदाऽप्यध्यस्तस्य निखिलस्य जगतोऽधिष्ठानत्वेन सर्वस्वरूपत्वमस्ति । न ह्यारोपितानां सर्पधारादण्डमालावलीवद्मूत्रितत्वादीनामधिष्ठानभूतां रज्जुमन्तरेण किंचिदन्यद्वास्तवं स्वरूपमस्ति । किं बहुना यद्ययमात्मशब्दो यौगिको यदि वा रूढः सर्वथाऽपि संततोऽखण्डैकरसः सर्वजगदधिष्ठानत्वेन तदीयवास्तवस्वरूपभूतः पदार्थ आत्मशब्देन विवक्षितः । वैशब्दोऽवधारणार्थः । इदमिदानीं ६ सर्वजनीनप्रत्यक्षादिप्रमाणैः सर्वैरपि प्रतीयमानं जगदग्रे सृष्टेः पूर्वमात्मैवाऽऽसीन्न तु कार्यभूतं नामरूपात्मकं जगदासीत् । नाप्यात्मगोचरौ शब्दप्रत्ययावास्ताम् । लोके मृत्कार्यभूतघटशरावाद्युत्पत्तेः पूर्वं मृदेवास्ति न तु घटादिकं तथाऽपि मृद्गोचरौ शब्दप्रत्ययौ विद्येते एव तद्वदत्रापि प्रसक्तौ सत्यां शब्दप्रत्ययावपि वैशब्देन व्याववर्त्येते । देहेन्द्रियादीनामभावेन जिह्वानिष्पाद्यस्य शब्दस्य मनोनिष्पाद्यस्य प्रत्ययस्य चाभावः सुतरामवपद्यते । नन्विद्मात्माऽऽसीदितिसामानाधिकरण्येन जगद्वैशिष्ट्यमात्मनः प्रतीयते । नीलमुत्पलमिति सामानाधिकरण्यश्रवणे सत्युत्पलद्रव्यस्य नीलत्वगुणवैशिष्ट्यस्य प्रतिभासात् । मैवम् । वैशिष्ट्ये सत्यग्रशब्दस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । इदानीं जगद्विशिष्ट आत्मा प्रतिभासत इत्यनुपपत्त्या स्थितिकालं परित्यज्य केवलमात्मानं वक्तुमग्रशब्देन सृष्टेः प्राचीनकाल उपादीयते । तदेवमनेन वाक्येनाखण्डैकरसमात्मतत्त्वं सूचितं ८ भवति । एकादिशब्दैरखण्डैकरसत्वमेव स्पष्टी ९ क्रियते । लोके वृक्षादिपदार्थेषु स्वगतः सजातीयो विजातीयश्चेति त्रिविधो भेदोऽस्ति । यथा शाखास्कन्धपत्रादीनां परस्परप्रतियोगिको वृक्षस्य स्वगतो भेदः । वृक्षान्तरप्रतियोगिकः सजातीयः । पाषाणप्रतियोगिको विजातीयः । तद्वदात्मनोऽपि प्रसक्तावेकशब्देन स्वगतभेदो व्याववर्त्यते । वृक्षवन्नानात्मको न भवति किंन्वेकात्मक इत्यर्थः । एवशब्देनाऽऽत्मान्तरव्यावृत्तिः । योऽयमेकः स एव न त्वन्यः कश्चित्तादृश इत्यर्थः । नान्यदित्यादिना विजातीयभेदो

---

१ ग. °तीयनि॑ । २ क. ख. ग. °र्थं द्रष्टव्यं निर्वचनमि॑ । ३ ख. °ल्यत्र त॑ । ४ घ. ङ. °मुच्येत त॑ । ५ क. न त्पारो॑ । ६ क. ख. घ. ङ. °नीं सार्व॑ । ७ घ. ङ. °त्ययौ पूर्वमास्ता॑ । ८ क. घ. ङ. सूचितं॑ । ९ घ. ङ. स्पष्टं॑ ।

अध्या० ४ ख० १(२१)] ऐतरेयारण्यकम् । १५९

निषिध्यते । अन्यत्प्रकृतादात्मनो विलक्षणं किंचन किंचिदपि वस्तु न मिषत् । धातू- नामनेकार्थत्वान्नासीदित्युक्तं भवति । न च जगदुत्पादनाय मायाख्यायाः शक्तेरङ्गी- कार्यत्वादन्यसद्भावः शङ्कनीयः । आत्मशक्तित्वेनावस्तुत्वेन च मायायाः पृथग्गणनान्- र्हत्वात् । न हि भृत्येभ्यो जीवितं प्रयच्छन्तः स्वामिनस्त्वैतद्धनं त्वदीयेशक्तेश्चैताव- दिति विभज्य गणयन्ति । नाप्यवस्तुभूतं चन्द्रप्रतिबिम्बादिकमभिलक्ष्य द्वौ चन्द्रमसौ वस्तुभूतावित्येवं बुद्धिमन्तो व्यवहरन्ति । तस्मादङ्गीकृतायामपि मायायामात्मनोऽखण्डै- करसात्मतायां न कोऽपि विघ्नोऽस्ति । ईदृशः स यदि तत्रापि जगदनुवर्तेत तदानीं व्यर्थोऽयमग्रशब्दप्रयासः स्यात् । सामानाधिकरण्यं तु बाधायामप्युपपद्यते । यस्त्वदी- यश्चोरः स स्थाणुरित्येवं बाधदर्शनात् । तद्वदत्रापि यज्जगत्त्वेनेदानीं प्रतिभासते तज्ज- गन्न भवति किं त्वात्मैवेत्येवं योजनीयम् । नन्विदानीमपि तत्त्वदृष्ट्या नेदं जगत्किंत्वा- त्मैव । बाढम् । तथाऽपि बुभुत्सोर्मूढस्य जगत्त्वप्रत्ययदाढ्र्यादमुमवविरोधभ्रमो मा भूदिति सृष्टेः प्राचीनकाल उपन्यस्यते । कालस्यापि सृष्ट्यन्तर्भावात्कालवाचकोऽग्रश- ब्दोऽनुपपन्न इति चेन्न । परप्रसिद्धद्यनुसरणार्थत्वात् । परप्रसिद्ध्या परो बोधनीय इति न्यायः । परैस्तु बुभुत्सोः पूर्वसृष्टिर्वर्तमानसृष्ट्यार्मध्ये प्रलयकालप्रसिद्धिरस्त्यतस्तदीय- भाषया बोधयितुमग्र इत्युच्यते । अनेनैव न्यायेनाऽऽत्माऽऽसीदिति शब्दद्वयं परप्रसि- द्ध्या योजनीयम् । अन्यथा पुनरुक्तिपरिहाराय शब्दद्वयस्यार्थभेदेऽङ्गीकृते सति सत्ता- विशिष्ट आत्मेत्येवं प्रतिभासादाखण्डार्थत्वं हीयेत । श्रुतेस्त्वात्मशब्दसच्छब्दौ पर्या- यत्वेनाभिमतौ । अत एव—" आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् " इत्यस्य स्थाने छन्दोगाः—" सदेव सौम्येदमग्र आसीत् " [छा० ६ । २ । १ ।] इति पठन्ति । सर्वथा सर्वभेदशून्य आत्माऽत्र विवक्षितो न तु हिरण्यगर्भादिर्लौकिक आत्मा ।

एतच्च तृतीयाध्यायस्य तृतीयपादे चिन्तितम्—

“आत्मा वा इदमित्यत्र विराट्स्यादथवेश्वरः ।
भूतसृष्टेनेश्वरः स्याद्गवायाद्यननाद्विराट् ॥
भूतोपसंहृतेरीशः स्यादद्वैतावधारणात् ।
अर्थवादो गवाद्युक्तिर्ब्रह्मात्मत्वं विवक्षितम् ॥

“ आत्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत् ” इत्यत्र विराट्स्यादथवेश्वर इति संदेहे विराडेवाऽऽत्मशब्दवाच्यो नेश्वरः । कुतः । “ स ईक्षत लोकान्नुसृजै ” [ ऐ० आ० २ अ० ४ ख० १ ] इति पञ्चभूतसृष्टिमनुक्त्वा लोकमात्रसृष्टेरभिधानात् । ईश्वरप्र-

---

१ ग. ॰दकमा॰ । २ क. ख. ॰थगभिधाना॰ । ३ क. ख. बाध्यताया॰ । ४ ग. ॰र्भावसद्भावा॰ । ५ घ. ङ. ॰रस्परबु॰ । ६ ग. ॰स्य बु॰ । ७ ग. ॰तैश्चाऽऽत्म॰ । ८ क. ख. ग. ॰न्ति । सर्वभे॰ । ९ ख. ग. ॰राडे॰ ।

१६० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [२द्वितीयारण्यके-

करणेषु तैत्तिरीयच्छन्दोगादिषु भूतसृष्ट्यभिधानदर्शनात् । “ताभ्यो गामानयत्” [ऐ० आ० २ अ० १ ख० १] इति चोक्तं गवाद्यानयनं शरीरिणो विराजो घटते न त्वशरीरस्य परमेश्वरस्येति प्राप्ते ब्रूमः— “एक एवाग्र आसीत्” इत्यद्वैतावधार- णादीश्वरोऽत्राऽऽत्मशब्दार्थः । तथा सति शाखान्तरोक्तेर्भूतसृष्टिरत्रोपसंहर्तुं शक्यते । यत्तु गवाद्यानयनं तदर्थवादरूपम्, तद्भेदस्य स्वातन्त्र्येण पुरुषार्थत्वाभावात् । अथ भूतार्थवादत्वं मन्येथास्तर्हि विराडादिद्वारा परमेश्वर एव गवाद्दिकमानयतु । श्रूयमाणस्य गवाॅनयनादिप्रपञ्चस्य सर्वस्यार्थवादत्वे श्रुतेर्विवक्षितोऽर्थः कोऽपि न सिध्येदिति चेन्न । जीवब्रह्मैक्यस्य विवक्षितत्वात् । “आत्मा वै” इत्युपक्रम्य “स एतमेव पुरुषं ब्रह्म ततममपश्यत्प्रज्ञानं ब्रह्म” [ऐ० आ० २ अ० ४ ख० ३] इत्युपसंहारात् । “तस्मादीश्वर एवाऽऽत्मशब्दवाच्यः” ।

इत्थं संग्रहेणाऽऽत्मतत्त्वं सूत्रितम्, तच्चाध्यारोपापवादाभ्यां प्रपञ्चयते । तत्र “स ईक्षत” इत्यारभ्य “अयमावसथः” [ऐ० आ० २ अ० ४ ख० ३] इत्यन्तेन ग्रन्थेनाऽऽरोपं प्रपञ्चयितुकाम आदावारोपं संगृह्णाति—

स ईक्षत लोकान्नु सृजा इति स इमाँल्लोकानसृजत, इति ।

आत्मा वा इदमित्यनेन सूत्रेण सूत्रितः स परमेश्वरः पृथिव्यादींल्लोकान्त्स्रक्ष्यामी- त्येवमीक्षत ईक्षणं विचारं कृतवान् । नुशब्दो वितर्के । इत्थं विचार्य स परमेश्वर इमाँल्लोकानसृजत । यद्यप्यत्राऽऽत्मैवेति केवलं तत्त्वं प्रकृतं तथाऽपि निर्विकारस्य जगद्भावापत्त्यसंभवाच्छाखान्तरोक्ता मायाशक्तिरप्यर्थादुक्तेति द्रष्टव्यम् । “मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्” [श्वेता० ४ । १०] इति हि श्रुत्यन्तरम् । “इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते” [ऋ० सं० म० ६ सू० ४७ ऋ० १८] इति च । मायासहितस्योपादानस्य विवर्तितत्वाद्विवर्तवाद एवात्राभ्युपेतव्यो न त्वारम्भपरिणाम- वादौ । यद्यपि “लोकान्नु सृजै” इत्येतावन्मात्रविचारेण कुलालवन्निमित्तकारणत्वमेव प्रतीयते तथाऽपि “सोऽकामयत बहु स्यां प्रजायेय” [तै० उ० २।६ । १] इति शाखान्तरगतस्य स्वकीयबहुभावविचारवाक्यस्य गुणोपसंहारन्यायेनात्रोपसंहारादुपा- दानत्वमपि सिध्यति । एतच्च भगवता व्यासेन सूत्रितम्— “प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टा- न्तानुपरोधात्” [ब्र० सू० अ० १ पा० ४ सू० २३] इति । योऽयं परमात्मा नासौ केवलं निमित्तमेव किं तु प्रकृतिरुपादानमपि । कुतः । “येनाश्रुतं श्रुतं भवति” [छान्दो० ६ । १ । ३] इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञाया

---

१ ग. घ. ङ. चोक्तम् । २ ग. ˚त्तमूलस्त् । ३ क. ख. ˚दस्त्वरू । ४ घ. ˚वादि । ५ ग. घ. ङ. ˚र आत्म । ६ घ. ङ. सूचितं । ७ ग. ˚क्षणं । ८ घ. ङ. ˚गदुद्भा । ९ क. ˚वादवान्त । १० क. ˚रोक्तमा । ११ ख. ग. ˚ववाक्यविचारस्य । १२ ग. ˚नुपरो ।

अध्या०४ ख०१ (२१)] ऐतरेयारण्यकम् । १६१

उपादानरूपदृष्टान्तस्य चानुपारात् । तदेतत्सूत्रोक्तं स्वपक्षसाधनपरपक्षदूषणमुखेन स्मृतिपादेन तर्कपादेन च प्रपञ्चितम् । स्त्रष्टव्यानां लोकानां भौतिकत्वेन भूतव्यतिरेके- णासंभवाद्भूतसृष्टिरप्यत्रोपसंहरणीया । सा चान्यत्रैवमाम्नायते—" तस्मा द्वा एतस्मा- दात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाद्वायुः । वायोरग्निः । अग्नेरापः । अद्भ्यः पृथिवी " [ तै० आ० प्र० ८ अ० २ ] इति । एतदीयविचारश्च द्वितीयाध्याये तृतीयपादस्य पूर्वभागे प्रतिपादितः । परमेश्वरस्य सत्यसंकल्पत्वाद्वतसृष्टौ लोकसृष्टौ वा संकल्पव्यति- रिक्तं साधनान्तरं नापेक्षितम् । अत एवान्यत्र श्रूयते—" सत्यकामः सत्यसंकल्पः " [ छान्दो० ८ । १ । ५ ] इति । " स तपस्तप्त्वा । इदं सर्वमसृजत " [ तै० उ० २ । ६ । १ ] इत्यन्यत्र श्रवणात्तपोरूपसाधनमपेक्षितमिति चेन्मैवम् । न ह्यत्र कृच्छ्रचान्द्रायणादिकं तपः, किं तु सृष्टव्यसंकल्प एव " यस्य ज्ञानमयं तपः " [ मुण्ड० १ । १ । ९ ] इति श्रुत्यन्तरात् । संकल्पस्य निरङ्कुशत्वान्नास्तीश्वरस्य भूयान्प्रयासः । तस्य च संकल्पस्य सत्यत्वाज्जगतो न मनोराज्यतुल्यत्वम् ।

ये लोकाः परमेश्वरेण सृष्टास्तान्स्वस्वनाम्ना निर्दिशयति—

अम्भो मरीचीर्मरमापः, इति ।

एतेषां शब्दानां लोकवाचित्वप्रसिद्धेरभावात्स्वयमेव श्रुतिर्व्याचष्टे —

अदोऽम्भः परेण दिवं द्यौः प्रतिष्ठाऽन्तरिक्षं मरी- चयः पृथिवी मरो या अधस्तात्ता आपः, इति ।

दिवं परेण द्युलोकस्योपरि महर्लोकजनोलोकतपोलोकसत्यलोका ये सन्ति या च द्यौः प्रतिष्ठा सर्वेषां देवानामाश्रयभूतो द्युलोकोऽदोऽम्भ एतत्सर्वमम्भःशब्दवाच्यम् । लोकेषु पञ्चभूतानां साधारणत्वेऽपि जलस्यास्मदुपलब्धियोग्यत्वेन प्राधान्यमभिप्रेत्या- दोऽम्भ इत्युक्तम् । उपरितनलोकाद्वृष्टिद्वारेणाऽऽगतमम्भ एवास्माभिः साक्षादुपल- भ्यते, न तु भूतान्तरम् । सूर्यमरीचीनामाधारत्वादन्तरिक्षलोको मरीचय इति शब्देनोच्यते । भूलोकवर्तिनां प्राणिनां सहसा म्रियमाणत्वान्मरशब्देन पृथिव्युप- लक्ष्यते । पृथिव्या अधस्तात्पातालविशेषरूपा भोगभूमयो याः सन्ति ताः सर्वास्त- ल्लोकवासिभिर्नागादिभिर्घाप्यमानत्वादाप इत्युच्यन्ते ।

लोकसृष्टिमुक्त्वा पालकाभावेन लोकानां विनाशो मा भूदिति लोकपालसृष्टिं दर्शयति—

स ईक्षतेमे लोका लोकपालान्नु सृजा इति

---

१ घ. ङ. ॰नुसरणात् । २ क. घ. ङ. ॰त्रैवाऽऽम्ना॰ । ३ क. ॰दपू॰ । ४ घ. ङ. निर्दिशति । ५ क. ग. घ. ॰जनलो॰ । ६ क. ख. ॰राप्याय्यमा॰ । घ. ङ. ॰राप्यायमा॰ । ७ क. ख. ॰ति पालक॰ । ८ ग. घ. ॰लकम्॰ । २१

१६२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् । [२द्वितीयारण्यके-

सोऽद्भ्य एव पुरुषं समुद्धृत्यामूर्छयत्, इति ।

स परमेश्वरः पुनरप्येवं विचारितवान् । इमे खलु लोका निष्पन्नास्तेषां भोगस्था- नानामचेतनानां लोकानां रक्षणार्थं चेतनांल्लोकपालान्देवान्सर्वथा स्रक्ष्यामीति । स विचारयुक्त ईश्वरोऽद्भ्य एव जलोपलक्षितपञ्चभूतेभ्य एव पुरुषं पुरुषाकारं विराट्- पिण्डं समुद्धृत्यामूर्छयन्मूर्त्तं कठिनमकरोत् । यथा कुलालस्तडागे जलस्याधस्ता- दार्द्रां मृदानीय शोषयित्वा कठिनं पिण्डं करोति तद्वदेवायं विराट्पुरुषः समष्टिरूपो ब्रह्माण्डरूपस्य लोकस्य पालकः ।

अथ तदवान्तरलोकपालानां चेतनानामग्न्यादिदेवतानां सृष्टिं दर्शयति—

तमभ्यतपत्तस्याभितप्तस्य मुखं निरभिद्यत यथाऽण्डं मुखाद्वाग्वाचोऽग्निर्नासिके निरभिद्येतां नासिकाभ्यां प्राणः प्राणाद्वायुरक्षिणी निरभिद्येतामक्षीभ्यां चक्षुश्च- क्षुष आदित्यः कर्णौ निरभिद्येतां कर्णाभ्यां श्रोत्रं श्रोत्राद्दिशस्त्वङ्निरभिद्यत त्वचो लोमानि लोमभ्य ओषधिवनस्पतयो हृदयं निरभिद्यत हृदयान्मनो मन- सश्चन्द्रमा नाभिर्निरभिद्यत नाभ्या अपानोऽपानान्मृत्युः शिश्नं निरभिद्यत शिश्नाद्रेतो रेतस आपः, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे द्वितीयारण्यके चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( २१ )

तं विराट्पुरुषदेहमभ्यतपदभितस्तत्तच्छिद्रतद्गतेन्द्रियतदभिमानिदेवतासृष्ट्यर्थं स परमेश्वरः पर्यालोचितवान् । पर्यालोचनमेव तप इति पूर्वमुक्तम् । अभितः पर्यालोचि- तस्य विराट्पिण्डस्य मुखं छिद्रं निरभिद्यत मुखच्छिद्रं विदारितमभूत् । यथा पक्षिसर्पादीनां पक्कमण्डं भिन्नं भवति तद्वत् । तस्मान्मुखच्छिद्राद्वागिन्द्रियं निष्पन्नम् । तस्माच्चेन्द्रियादग्निर्देवता निष्पन्ना । एवमुत्तरपर्यायेष्वपि छिद्रेन्द्रियदेवता व्याख्येयाः । प्राणो घ्राणेन्द्रियम् । लोमशब्देन तदाधारभूतत्वङ्निष्ठं स्पर्शनेन्द्रियमुच्यते । हृदय- मष्टदलं कमलम् । अपानोऽधःसंचारी वायुः । रेतो गुह्येन्द्रियम् ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक- भाष्ये द्वितीयारण्यके चतुर्थाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ ( २१ )

---

१ क. ख. ग. ॰पालकान्दे॰ । २ घ. ङ. ॰राजं विराट्॰ । ३ ग. ॰स्तटाके ज॰ । ४ ग. ॰हृदयं । ५ क. ख. ॰ग्निदेव॰ ।