श्रीमदानन्द रामायण (९ काण्ड संपूर्ण - हिन्दी अनुवाद सहित)
Srimad Ananda Ramayana Hindi
महर्षि वाल्मीकि / अज्ञात द्वारा
स्रोत: Srimad Ananda Ramayana Complete 9 Kandas with Hindi Translation (उद्गम)
पृष्ठ 526, कुल 811 में से
संदर्भ में पढ़ें५१० आनन्दरामायणे [ सर्गः १९
एकोनविंशः सर्गः
( रामकी दिनचर्या )
श्रीरामदास उवाच
शृणु शिष्य वदाम्यद्य रामराज्ञः शुभावहा । दिनचर्या राज्यकाले कृता लोकान् हि शिक्षितुम् ॥ १ ॥
प्रभाते गायकैर्गीतैर्बोधितो रघुनन्दनः । नववाद्यनिनादांश्च सुभ्रं शुश्राव सीतया ॥ २ ॥
ततो ध्यात्वा शिवं देवीं गुरुं दशरथं सुरान् । पुण्यतीर्थानि मानुषं देवताभवनानि च ॥ ३ ॥
नानाक्षेत्राण्यरणानि पर्वतान्सागरांस्तथा । नदींश्चैव ह्रदां: पुण्यांस्ततः सीतां ददर्श सः ॥ ४ ॥
प्रणमन्ती समुत्थाप्य धृत्वा सीताकरं प्रभुः मञ्चकादवतीर्याथ दासीभिः परिवेष्टितः ॥ ५ ॥
बहिः कत्तां शनैर्गत्वा सम्पाद्यावश्यकं प्रभुः । ययौ पुनः प्रदाशीभिः क्रीडाशालां पृथक्तमः ॥ ६ ।
कृत्वा शौचविधिं रामो दन्तशुद्धिं चकार स । ततः स्नानं कदा गेहे सरय्यां वाऽकरोत् प्रभुः ॥ ७ ॥
आरुह्य शिविकायां स भूसुरैर्यानमन्वितैः । वेष्टितः सरयूं गन्त्वा यानं मुक्त्वा तटे प्रभुः ॥ ८ ॥
पद्भ्यामेव शनैर्गत्वा सरयूं प्रणिपत्य च । सरय्वाः पुरतः स्थाप्य नारिकेलं सदक्षिणम् ॥ ९ ॥
सतांबूलं पुनर्नत्वा स्तुत्वा सम्यक् प्रसाद्य च । स्नात्वा यथाविधानेन ब्रह्मघोषपुरःसरम् ॥ १० ।
प्रातः सन्ध्यां ततः कृत्वा ब्रह्मयज्ञं विधाय च । दत्त्वा दानान्यनेकानि ययौ गेहं रथेन हि ॥ ११ ।
रुक्मवन्धैर्वेष्टितैन रौप्यरत्नमयेन च । सुस्नातसूततुरगयुक्तेन जनितेन च ॥ १२ ॥
हुत्वा होमं विधानेन शिवं सम्पूज्य सादरम् । कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च समर्चयत् ॥ १३ ।
कामधेनुं कल्पवृक्षं पारिजातं तु पुष्करम् । चिन्तामणिं कौस्तुभं च पूज्य सीतायुतो हरिः ॥ १४ ।
मुनिश्रेष्ठं वटं बिल्वमश्वत्थं तुलसीं तथा । शमीं पलाशं दूर्वां च राजवृक्षमपूजयत् ॥ १५ ॥
मातृं सम्पूज्य तं नन्वा सम्पूज्य द्वारदेवताम् गोमृगान्ध्यारणांश्च रथं शस्त्राणि भूसुरान् ॥ १६ ॥
कोष्ठागाराणि कोशांश्च पाकशालामपूजयत् । सिंहासने तथा छत्रं चामरे व्यजने तथा ॥ १७ ॥
श्रीरामदास बोले—हे शिष्य ! सुनो, अब मैं रामचन्द्रजीकी दिनचर्या बताता हूँ। जिसे वे सबको शिक्षा देनेके लिए किया करते थे। राम प्रतिदिन प्रातःकाल गायकके गीत तथा बाजोंके मीठे स्वर सुनकर सीताके साथ जागते थे। इसके अनन्तर शिव, देवी, गुरु, देवताओ, दशरथ, पवित्र तीर्थों, माताओ, देव-मन्दिरों, अनेक प्रकारके क्षेत्रों, अरण्यो, पर्वतों सरोबरो, नदी और नदियोका स्मरण करके सीताको देखते थे ॥ १-४ ॥ प्रणाम करती हुई सीताको उठाकर राम उनका हाथ पकड़ हुए मञ्चसे उतरते थे फिर बहुत-सी दासियों-से घिरे हुए जाते और आवश्यक कार्योंका संपादन करते थे । इसके बाद दासियोंके साथ-साथ क्रीड़ाशालाको जाते और वहाँ शौचविधि करनेके पश्चात् दन्तशुद्धि करते थे, इसके अनन्तर कभी घरपर और कभी सरयूमें जाकर स्नान करते थे ॥ ५-७ ॥ जब सरयूस्नानको जाते तो पाल्कीपर सवार हो तथा बहुतसे ब्राह्मणोंस परिवेष्टित होकर जाते और तटपर पहुंचते ही पाल्कीस उतर जात एवं पैदल चलकर सरयूके आगे पानदक्षिणा-युक्त नारियल रखकर प्रणाम और प्रार्थना करते थे । फिर ब्राह्मणोंके वेदघोषके साथ स्नान करते थे। इसके बाद प्रातःकालीन सन्ध्या तथा ब्रह्मयज्ञ करके ब्राह्मणोंको विविध प्रकारके दान देते और रथपर सवार होकर महलोंको लौटते थे ॥ ८-११ ॥ उस रथमें स्थान-स्थानपर सुवर्णसूत्रके बन्धन लगे रहते और श्वेतवर्णके वस्त्र लटकरते रहते थे। सरयूमे सारथी तथा घोड़े नहाये रहते थे और उस रथमेसे एक प्रकारकी ध्वनि निकलती रहती थी ॥ १२ ॥ इसके अनन्तर विधानपूर्वक हवन करके राम सादर शिवजोका पूजन करने और कौसल्या, सुमित्रा और कैकेयीकी पूजा करते थे ॥ १३ । फिर कामधेनु, कल्पवृक्ष, पारिजात, पुण्यकविमान, चिन्तामणि, कौस्तुभ आदिकी सीताके साथ-साथ राम पूजा करते थे। पश्चात् अगस्त्य, वट, बिल्व, पीपल, तुलसी, शमी, पलाश, दूर्वा, राजवृक्ष तथा सूर्यभगवान्की पूजा करके द्वारदेवताको नमस्कार और पूजन करते थे। तदनन्तर