भारतकोश
बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

बौधायन धर्मसूत्र (विवरण टीका व हिन्दी अनुवाद)

Baudhayana Dharmasutra Hindi

महर्षि बौधायन द्वारा

स्रोत: Baudhayana Dharmasutram with Vivarana & Hindi Translation by Dr. Umesh Chandra Pandey (उद्गम)

DevanagariHindipublished486 पृष्ठ

पृष्ठ 128, कुल 486 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 128
७६बौधायन-धर्मसूत्रम्[स्वेच्छाचारनिन्दा

प्राणिघातक इति यावत् । यद्वा चलत्तुन्दो चलदुदरः । उदरपूरणपरायणः । रभसस्तीक्ष्णो वाक्कायकर्मभिः दीर्घवैरी वा । कामवादी यथेष्टवादी निर्विशङ्कमसदृश्यं च यो भाषते । कृशासः कृशान् दुर्बलानशक्तानस्यति क्षिपति बाधते इति कृशासः । इतिशब्दः प्रकारवचनः । अणवः क्षुल्लकाः क्षुद्रा इत्यर्थः । एते देवान्न समश्नुवते । किं तर्हि कुर्वन्ति ? तत्र यान्ति यत्र जाताः, इहैव परिभ्रमन्तीत्यर्थः ॥ ३२ ॥

असंयतात्मेत्युक्तम्, तत्राऽपवादमाह—

यद्यौवने चरति विभ्रमेण सद्धाऽसद्वा यादृशं वा यदा वा ।
उत्तरे चेद्वयसि साधुवृत्तस्तदेवाऽस्य भवति नेतराणि ॥३३॥

अनु०— जो पुरुष युवावस्था में भूल करता हुआ जिस प्रकार का जहाँ भी अच्छा या बुरा कर्म करता है वह यदि उसके बाद की अवस्था में उत्तम आचरण करता है तो वह उत्तम आचरण ही पुण्य फल उत्पन्न करने वाला होता है, पूर्व अवस्था के दूसरे कर्मों का कोई फल नहीं होता ॥ ३३ ॥

टि०— यह सूत्र स्पष्टतः अधिक उदारवादी दृष्टिकोण प्रस्तुत करता है । युवावस्था में पथभ्रान्त होकर, विभ्रमवश मनुष्य जो कुछ भला-बुरा कर्म करता है उन कर्मों का उस समय कोई फल नहीं रह जाता जब वह युवावस्था के बाद उत्तम आचरण अपना लेता है । इस प्रकार युवावस्था में किये गये प्रतिषिद्ध कर्मों को पुनः न करना भी स्वतः प्रायश्चित्त है । यौवन में व्यामोह का प्राधान्य रहता है, अतः मनुष्य कर्म के उचित अनुचित स्वरूप का या समय का ठीक निर्णय नहीं कर पाता और स्वभावतः निषिद्ध कर्म करता है, किन्तु सुबह का भूला यदि शाम को घर लौट आये तो भूला हुआ नहीं समझा जाता ।

उत्तरं वयः पञ्चाशद्वर्षादुपरि एतस्योर्ध्वम् । आचार्याभिमतं 'ऊनषष्टेश्च वर्षेभ्यो ह्यष्टाभ्यश्च मासेभ्यः' एतस्मादर्वाग्यौवनम् । सद्धाऽसद्वेति विहितप्रतिषिद्धोभयाभावः । यादृशं वेति प्रकारानियमः । यदा वेति कालानियमः । अयमत्राऽर्थः—यौवनोद्धतः पुरुषो व्यामोहात्पूर्वस्मिन् वयसि साध्वसाधु वाऽत्यन्तनिकृष्टमपि कर्म यदा आचरति, स चेदुत्तरस्मिन् वयसि साधुवृत्तः कल्याणाचारो भवति प्रतिषिद्धं परिहाप्य स्वविहितमनुतिष्ठति तदेवाऽस्य फलदं भवति नेतराणि दुष्कृतानि पूर्ववयोऽनुष्ठितानि । अनेन च प्रायश्चित्तारूपत्वं स्थापितं भवति । न पुनरकरणमेव प्रायश्चित्तस्य ॥ ३३ ॥

तदाह—

शोचेत मनसा नित्यं दुष्कृतान्यनुचिन्तयन् ।