भारतकोश
चरक संहिता (प्रथम भाग: सूत्र, निदान, विमान, शारीर व इन्द्रिय स्थान)

चरक संहिता (प्रथम भाग: सूत्र, निदान, विमान, शारीर व इन्द्रिय स्थान)

Charaka Samhita Part 1 with Hindi Translation

महर्षि चरक व अग्निवेश द्वारा

स्रोत: चौखम्बा विद्याभवन · चौखम्बा विद्याभवन (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished639 पृष्ठ

पृष्ठ 418, कुल 639 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 418

४०० चरकसंहिता [ अ० ३० ७. कल्पस्थान और ८. सिद्धिस्थान। इनमें श्लोकस्थान ३० अध्यायों का, निदान, विमान और शारीरस्थान, आठ २ अध्यायों के इन्द्रियस्थान बारह का चिकित्सास्थान तीस का, कल्प और सिद्धिस्थान बारह२ अध्यायों के हैं ॥३२॥ भवन्ति चात्र— द्वे त्रिंशके द्वादशकत्रयं च त्रीण्यष्टकान्येषु समाप्तिरुक्ता । श्लोकौषधारिष्ट-विकल्प-सिद्धि-निदान-मानाश्रय-संज्ञकेषु ॥३३॥ स्वे स्वे स्थाने यथास्वे च स्थानार्थ उपदेक्ष्यते । सविंशमध्यायशतं शृणु नामक्रमागतम् ॥ ३४ ॥ दीर्घञ्जीवोऽप्यपामार्गतण्डुलारग्वधादिकौ । षड्विरेकाश्रयश्चेति चतुष्को भेषजाश्रयः ॥ ३५ ॥ मात्रातस्याशितीयौ च न वेगान्धारणे तथा । इन्द्रियोपक्रमश्चेति चत्वारः स्वास्थ्यवृत्तिकाः ॥ ३६ ॥ खुड्डाकश्च चतुष्पादो महास्तिस्रैषणस्तथा । सह वातकलाक्येन विद्यान्निर्देशिकान् बुधः ॥ ३७ ॥ स्नेहनस्वेदमाध्यायौ युभौ यश्चापकल्पनः । चिकित्साप्राभृतश्चैव सर्व्वा एवापकल्पनाः ॥ ३८ ॥ कियन्तः शिरसीयंश्च त्रिशोफाष्टोदरादिकौ । रोगाध्याया महांश्चैव रोगाध्यायचतुष्टयम् ॥ ३६ ॥ अष्टौनिन्दितसंख्यातस्तथा लंबनतर्पणौ । विधिशोणितकश्चेति व्याख्यातास्तत्र योजनाः ॥ ४० ॥ यज्जःपुरुषसंख्यातो भद्रकाप्यान्नपानिकौ । विविधाशितपीतीयश्चत्वारोऽन्नविनिश्चये ॥ ४१ ॥ दशप्राणायतनिकस्तथाऽथैर्दशमूलिकः । द्वावेतौ प्राणदेहार्थौ प्रोक्तौ वैद्यगुणाश्रयौ ॥ ४२ ॥ औषधस्वस्थनिर्देशकल्पनारोगयोजनाः चतुष्काः षट् क्रमेणोक्ताः सप्तमश्चान्नपानिकः ॥ ४३ ॥ द्वौ चान्त्यौ संग्रहस्यायाविति त्रिंशत्कमर्थवत् । श्लोकस्थानं समुद्दिष्टं तन्त्रस्यास्य शिरः शुभम् ॥ ४४ ॥ चतुष्काणां महार्थानां स्थानेऽस्मिन् संग्रहः कृतः । श्लोकार्थः संग्रहार्थश्च श्लोकस्थानमतः स्मृतम् ॥ ४५ ॥ इस ग्रन्थ में तीस तीस अध्याय के सूत्र और चिकित्सास्थान हैं। बारह २