दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

१४० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां (११) एकदा च रहसि रक्तं तमुपलक्ष्य मूढः खलु लोको यत्सह- धर्मेणार्थकामावपि गणयति' इति किंचिदस्मयत । 'कथय वासु, केनांशेना- र्थकामातिशायी धर्मस्तवभिप्रेतः' इति प्रेरिता मरीचिना लज्जामन्थरमार- भताभिधातुम् - 'इतः किल जनाद्भगवतस्त्रिवर्गबलाबलज्ञानम् । अथवैतदपि प्रकारान्तरं दासजनानुग्रहस्य । भवतु, श्रूयताम् । (१२) ननु धर्मादृतेऽर्थकामयोरनुत्पत्तिरेव । तदनपेक्ष एव धर्मो निवृत्तिसुखप्रसूतिहेतुरात्मसमाधानमात्रसाध्यश्च । सोऽर्थकामवद्वाह्यसाध- (११) रक्तमनुरक्तम् । तम् मरीचिम् । मूढः अज्ञः । धर्मेण सहार्थकामा- वपि गणयति धर्मेण सहार्थकामयोर्गणना नोचितेति भावः । अस्मयत-स्मितम- करोत् । वासु बाले । सम्बोधनमेतत् । केनांशेन कया विधया । अर्थकामौ अति- शेते श्रेष्ठत्वेनोल्लंध्य वर्त्तत इति तथा । अभिप्रेतः इष्टः । इति एवं प्रकारेण । प्रेरिता अनुयुक्ता पृष्टेति यावत् । लज्जामन्थरं सत्रीडमन्दम् । क्रियाविशेषण- मिदम् । इतो जनात्-अस्मान्मल्लक्षणाज्जनात् । मत्त इति यावत् । भगवत- स्तव । त्रिवर्गेति-त्रिवर्गस्य धर्मार्थकामानां बलाबलयोरुत्कर्षापकर्षयोर्ज्ञानम् । मादृशजनाद् भवादृशमहर्षेस्त्रिवर्गबलाबलज्ञानमसम्भवमेव । तथापि यद्भवता जिज्ञा- सितं तदपि मयि भवतोऽनुग्रहस्य चिह्नमिति भावः । भवतु-यथा वाऽस्तु । (१२) धर्मादृते-धर्मेण विना । अनुत्पत्तिरभावः । तदनपेक्षः अर्थकामनिर- पेक्षः । निवृत्तिसुखप्रसूतिहेतुः निवृत्या यत् सुखं तस्य प्रसूतेरुत्पत्तेः हेतुः कार०म् मोक्षसुखनिदानम् । आत्मेति-आत्मनः स्वस्य समाधानमात्रेणैकाग्रयेण (११) एक दिन एकान्तमें मुनिको अपने पर आसक्त देख करके उस वेश्याने सोचा-'यह संसार कितना मूर्ख है कि, जो धर्मके साथ-साथ अर्थ और कामकी भी गणना करता है।' ऐसा विचार आने पर उसे कुछ विस्मय भी हुआ। इसी समय महर्षि मरीचिने कहा-'हे बाले ? अर्थ और कामसे भी बढ़ करके धर्मको तुमने क्यों करके माना ?' तब वह लज्जावश धीरे-धीरे बोली-'इस दासीकी अपेक्षा आपको त्रिवर्ग (अर्थ-धर्म-काम) का बलाबल ज्ञान अधिक है। अथवा यह भी अपने सेवकों पर कृपा करनेका एक प्रकारान्तर है। अच्छा सुनिए । (१२) धर्मके विना अर्थ और कामकी उत्पत्ति ही नहीं हो पाती। इसलिए कहा जा सकता है कि, धर्म काम और अर्थकी अपेक्षा नहीं करता, यह धर्म ही निवृत्ति सुखकी उत्पत्तिका मूल कारण है और चित्तकी एकाग्रता मात्रसे यह सिद्ध हो जाता है Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu