BharatKosha
Back to the archive

धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)

Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation

by महापण्डित राहुल सांकृत्यायन

DevanagariHindipublished213 pages

१८. मलवग्गो (मल वर्ग)

Page 139Permalink

१२८ ] धम्मपदं [ २०।१७ जेतवन किसा गोतमी (थेरी) २८७-तं पुत्तपसुसम्मतं व्यासत्तममनसं नरं । सुत्तं गामं महोधो 'व मच्चू आदाय गच्छति ॥ १५ ॥ (तं पुत्र-पशु-सम्मतं व्यासक्तमनसं नरम् । सुप्तं ग्रामं महौघ इव मृत्युरादाय गच्छति ॥१५॥) अनुवाद—सोये गाँवको जैसे बड़ी बाढ़ (बहा ले जाये), वैसेही पुत्र और पशुमें लिप्त आसक्त (-चित्त) पुरुषको मौत ले जाती है। जेतवन पटाचारा (थेरी) २८८-न सन्ति पुत्ता ताणाय न पिता नापि बन्धवा । अन्तकेनाधिपन्नस्स नत्थि ञातिसु ताणता ॥ १६॥ (न सन्ति पुत्रास्त्राणाय न पिता नाऽपि बान्धवाः । अन्तकेनाऽधिपन्नस्य नाऽस्ति ज्ञातिषु त्राणता ॥१६॥) अनुवाद—पुत्र रक्षा नहीं कर सकते, न पिता, न बन्धुलोग ही। जब मृत्यु पकड़ता है, तो ज्ञातिवाले रक्षक नहीं हो सकते। २८६-एतमत्थवसं ञत्वा पण्डितो सीलसंवुतो । निब्बान-गमनं मग्गं खिप्पमेव विसोधये ॥ १७॥ (एतमर्थवशं ज्ञात्वा पण्डितः शीलसंवृतः । निर्वाणगमनं मार्गं क्षिप्रमेव विशोधयेत् ॥१७॥) अनुवाद—इस बातको जानकर पण्डित (नर) शीलवान् हो, निर्वाण की ओर लेजानेवाले मार्ग को शीघ्र ही साफ करे । =०-*-०=

Page 140Permalink

२१—पकिरणकवग्गो राजगृह ( वेणुबन ) गङ्गावरोहण २९०-मत्तासुखपरिच्चागां पस्से चे विपुलं सुखं । चजे मत्तासुखं धीरो सम्पस्सं विपुलं सुखं ॥१॥ ( मात्रासुखपरित्यागात् पश्येच्चेद् विपुलं सुखम् । त्यजेन्मात्रासुखं धीरः संपश्यन् विपुलं सुखम् ॥१॥ ) अनुवाद—थोड़ेसे सुखके परित्यागसे यदि बुद्धिमान् विपुल सुख ( का लाभ ) देखे, तो विपुल सुखका ख्याल करके थोड़ेसे सुखको छोड़ दे । जेतवन कोई पुरुष २६१-परदुक्खूपदानेन यो अत्तनो सुखमिच्छति । वेरसंसग्गसंसट्ठो वेरा सो न पमुच्चति ॥२॥ ( परदुःखोपदानेन य आत्मनः सुखमिच्छति । वैरसंसर्गसंसृष्टो वैरात् स न प्रमुच्यते ॥२॥ ) [ १२९ ९

Page 141Permalink

१३० ] धम्मपदं [ २१।४ अनुवाद—दूसरेको दुःख देकर जो अपने लिये सुख चाहता है, वैरके संसर्गमें पड़कर, वह वैरसे नहीं छूटता । भद्दियनगर ( जातियावन ) भद्दिय ( भिक्षु ) २९२—यं हि किच्चं तदपविद्धं अकिच्चं पन कयिरति । उन्नलानं पमत्तानं तेसं वड्ढन्ति आसवा ॥३॥ ( यद्धि कृत्यं तद् अपविद्धं, अकृत्यं पुनः कुर्युः । उन्मलानां प्रमत्तानां तेषां वर्द्धन्त आस्रवाः ॥३॥ ) २९३—येसञ्च सुसमारद्धा निच्चं कायगता सति । अकिच्चन्ते न सेवन्ति किच्चे सातच्चकारिनो । सतानं सम्पजानानं अत्थं गच्छन्ति आसवा ॥४॥ ( येषाञ्च सुसमारब्धा नित्यं कायगता स्मृतिः । अकृत्यं ते न सेवन्ते कृत्ये सातत्यकारिणः । स्मरतां* सम्प्रजानानां अस्तं गच्छन्त्यास्रवाः ॥४॥ ) अनुवाद—जो कर्तव्य है, उसे (तो वह) छोड़ता है, जो अकर्तव्य है उसे करता है, ऐसे बढ़े मलवाले प्रमादियोंके आस्रव (=चित्तमल ) बढ़ते हैं । जिन्हें कायामें ( क्षणभङ्गुरता, मलिनता आदि दोष सम्बन्धी ) स्मृति तय्यार रहती है, वह अकर्त्तव्यको नहीं करते, और कर्त्तव्यके निरन्तर करनेवाले होते हैं । जो स्मृति, और सम्प्रजन्य (=सचेतपन)को रखनेवाले होते हैं, उनके आस्रव अस्त हो जाते हैं ।

  • सताम् ।
Page 142Permalink

२१७ ] पकिण्णकवग्गो [ १३१ जेतवन लकुण्टक भद्दिय ( थेर ) २६४-मातरं पितरं हन्त्वा राजानो द्वे च खत्तिये । रट्ठं सानुचरं हन्त्वा अनिघो याति ब्राह्मणो ॥५॥ ( मातरं पितरं हत्वा राजानौ द्वौ च क्षत्रियौ । राष्ट्रं साऽनुचरं हत्वाऽनघो याति ब्राह्मणः ॥५॥ ) अनुवाद—माता (=तृष्णा ), पिता (=अहंकार ), दो क्षत्रिय राजाओं [=(१) आत्मा, ब्रह्म प्रकृति आदिकी नित्यताका सिद्धान्त, (२) मरणान्त जीवन मानना या जड़वाद ], अनुचर(=राग )सहित राष्ट्र (=रूप, विज्ञान आदि संसारके उपादान पदार्थ ) को मार कर ब्राह्मण (=ज्ञानी ) निष्पाप होता है । २६५-मातरं पितरं हन्त्वा राजानो द्वे च सोत्थिये । वेय्यग्धपञ्चमं हन्त्वा अनिघो याति ब्राह्मणो ॥६॥ ( मातरं पितरं हत्वा राजानौ द्वौ च श्रोत्रियौ । व्याघ्रपंचमं हत्वाऽनघो याति ब्राह्मणः ॥६॥ ) अनुवाद—माता, पिता, दो श्रोत्रिय राजाओं [=(१) नित्यतावाद, (२) जड़वाद ] और पाँचवें व्याघ्र (=पाँच ज्ञानके आवरणों )को मारकर, ब्राह्मण निष्पाप हो जाता है । राजगृह ( वेणुवन ) ( दारुसाकटिकपुत्त ) २६६-सुप्पबुद्धं पबुज्झन्ति सदा गोतमसावका । येसं दिवा च रत्तो च निच्चं बुद्धगता सति ॥७॥

Page 143Permalink

१३२ ] धम्मपदं [ २१।११ ( सुप्रबुद्धं प्रबुध्यन्ते सदा गौतमश्रावकाः । येषां दिवा च रात्रौ च नित्यं बुद्धगता स्मृतिः ॥७॥ ) २९७-सुप्पबुद्धं पबुज्झन्ति सदा गोतमसावका । येसं दिवा च रत्तो च निच्चं धम्मगता सति ॥८॥ ( सुप्रबुद्धं प्रबुध्यन्ते सदा गौतमश्रावकाः । येषां दिवा च रात्रौ च नित्यं धर्मगता स्मृतिः ॥८॥ ) २९८-सुप्पबुद्धं पबुज्झन्ति सदा गोतमसावका । येसं दिवा च रत्तो च निच्चं सङ्घगता सति ॥९॥ ( सुप्रबुद्धं प्रबुध्यन्ते सदा गौतमश्रावकाः । येषां दिवा च रात्रौ च नित्यं संघगता स्मृतिः ॥९॥ ) अनुवाद—जिनको दिन-रात बुद्ध-विषयक स्मृति बनी रहती है; वह गौतम( बुद्ध )के शिष्य खूब जागरूक रहते हैं । जिनको दिन-रात धर्म-विषयक स्मृति बनी रहती है ० । जिनको दिन-रात संघ-विषयक स्मृति बनी रहती है ०। २९९-सुप्पबुद्धं पबुज्झन्ति सदा गोतमसावका । येसं दिवा च रत्तो च निच्चं कायगता सति ॥१०॥ (सुप्रबुद्धं प्रबुध्यन्ते ० । ० नित्यं कायगता स्मृतिः ॥१०॥) ३००-सुप्पबुद्धं पबुज्झन्ति सदा गोतमसावका । येसं दिवा च रत्तो च अहिंसाय रतो मनो ॥११॥ ( सुप्रबुद्धं ० । ० अहिंसायां रतं मनः ॥११॥ )

Page 144Permalink

२१।१४ ] पकिण्णकवग्गो [ १३३ ३०१-सुप्पबुद्धं पबुज्झन्ति सदा गोतमसावका । येसं दिवा च रत्तो च भावनाय रतो मनो ॥१२॥ ( सुप्रबुद्धं० । ० भावनायां रतं मनः ॥१२॥ ) अनुवाद-जिनको दिन-रात कायविषयक स्मृति बनी रहती है० । जिनका मन दिन-रात अहिंसामें रत रहता है० । जिनका मन दिन-रात भावना (=चिंत ) में रत रहता है० । वैशाली ( महावन ) वज्जिपुत्तक ( भिक्खु ) ३०२-दुप्पब्बज्जं दुरभिरमं दुरावासा घरा दुखा । दुक्खोऽसमानसंवासो दुक्खानुपतितद्धगू । तस्मा न च अद्धगू सिया न च दुक्खानुपतितो सिया ॥ १३ ॥ ( दुष्प्रव्रज्यां दुरभिरमं दुरावासं गृहं दुःखम् । दुःखोऽसमानसंवासो दुःखानुपाततोऽध्वगः । तस्मान्न चाऽध्वगः स्यान्न च दुःखानुपातितः स्यात् ॥१३॥) अनुवाद-कष्टपूर्ण प्रव्रज्या ( = संन्यास ) में रत होना दुष्कर है, न रहने योग्य घर दुःखद है, अपमानके साथ बसना दुःखद है, मार्गका बटोही होना दुःखद है, इसलिये मार्गका बटोही न बने, न दुःखमें पतित होवे । जेतवन चित्त ( गृहपति ) ३०३-सद्धो सीलेन सम्पन्नो यसोभोगसमप्पितो । यं यं पदेसं भजति तत्थ तत्थेव पूजितो ॥१४॥

Page 145Permalink

१३४ ] धम्मपदं [ २१।१६ ( श्रद्धः शीलेन सम्पन्नो यशोभोगसमर्पितः । यं यं प्रदेशं भजते तत्र तत्रैव पूजितः ॥१४॥ ) अनुवाद—श्रद्धावान्, शीलवान् यश और भोगसे युक्त (पुरुष) जिस जिस स्थानमें जाता है, वहीं वहीं पूजित होता है। जेतवन (चुल्ल) सुभदा ३०४-दूरे सन्तो पकासेन्ति हिमवन्तो 'व पव्वता । असन्तेत्थ न दिस्सन्ति रत्तिक्खित्ता यथा सरा ॥१५॥ ( दूरे सन्तः प्रकाशन्ते हिमवन्त इव पर्वताः । असन्तोऽत्र न दृश्यन्ते रात्रिक्षिप्ता यथा शराः ॥१५॥ ) अनुवाद—सन्त (जन) दूर होनेपर भी हिमालय पर्वत (की) धवल चोटियोंकी भाँति प्रकाशते हैं, और असन्त यहाँ (पासमें भी) होनेपर, रातमें फेंके बाणकी भाँति नहीं दिखलाई देते । जेतवन अकेले विहरनेवाले (थेर) ३०५-एकासनं एकसेय्यं एकोचरमतन्दितो । एको दमयमत्तानं वनन्ते रमितो सिया ॥१६॥ ( एकासन एकशय्य एकश्चरन्नतन्द्रितः । एको दमयन्नात्मानं वनान्ते रतः स्यात् ॥१६॥ ) अनुवाद—एकही आसन रखनेवाला, एक शय्या रखनेवाला, अकेला विचरनेवाला (यन), आलस्यरहित हो, अपनेको दमन कर अकेला ही वनान्तमें रमण करे । २१-प्रकीर्णवर्ग समाप्त

Page 146Permalink

२२-निरयवग्गो जेतवन सुन्दरी (परिव्राजिका) ३०६-अभूतवादी निरयं उपेति यो वापि कत्वा 'न करोमी' ति चाह । उभोपि ते पेच्च समा भवन्ति निहीनकम्मा मनुजा परत्थ ॥१॥ (अभूतवादी निरयमुपैति, यो वाऽपि कृत्वा 'न करोमी' ति चाह । उभावपि तौ प्रेत्य समा भवतो निहीनकर्माणौ मनुजौः परत्र ॥१॥ अनुवाद—असत्यवादी नरकमें जाते हैं, और वह भी जो कि करके 'नहीं किया'—कहते हैं। दोनो ही प्रकारके नीचकर्म करने वाले मनुष्य मरकर समान होते हैं। राजगृह (वेणुवन) (पाप फलानुभवी प्राणी) ३०७-कासावकण्ठा बहवो पापधम्मा असञ्ञता । पापा पापेहि कम्मेहि निरयन्ते उप्पज्जरे ॥२॥ [ १३५

Page 147Permalink

१३६ ] धम्मपदं [ २२।४ ( काषायकंठा बहवः पापधर्मा असंयताः । पापाः पापैः कर्मभिर्निरयं त उत्पद्यन्ते ॥२॥ ) अनुवाद—कंठमें काषाय (-वस्त्र ) डाले कितने ही पापी असंयमी हैं, जो पापी कि ( अपने ) पाप कर्मोंसे नरकमें उत्पन्न होते हैं। वैशाली ( वग्गुमुदातीरवासी भिक्खु ) ३०८—सेय्यो अयोगुलो भुत्तो तत्तो अग्गिसिखूपमो । यञ्चे भुञ्जेय्य दुस्सीलो रट्ठपिण्डं असञ्ञतो ॥३॥ ( श्रेयान् अयोगोलो भुक्तस्तप्तोऽग्निशिखोपमः । यच्चेद् भुञ्जीत दुश्शीलो राष्ट्रपिंडं असंयतः ॥३॥ ) अनुवाद—असंयमी दुराचारी हो राष्ट्रका पिंड [ =देशका अन्न ] खानेसे अग्नि-शिखाके समान तप्त लोहेका गोला खाना उत्तम है । जेतवन खेम (श्रेष्ठीपुत्र ) ३०९—चत्तारि ठानानि नरो पमत्तो आपज्जती परदारूपसेवी । अपुञ्ञलाभं न निकामसेय्यं निन्दं ततीयं निरयं चतुत्थं ॥४॥ ( चत्वारि स्थानानि नरः प्रमत्त आपद्यते परदारोपसेवी । अपुण्यलाभं न निकामशय्यां निन्दां तृतीयां निरयं चतुर्थम् ॥ ४ ॥ ) ३१०—अपुञ्ञलाभो च गती च पापिका, भीतस्स भीताय रती च थोकिका ।

१९. धम्मट्ठवग्गो (धर्मस्थ वर्ग)

Page 148Permalink

२२।७ ] निरयवग्गो [ १३७ राजा च दण्डं गरुकं पणेति तस्मा नरो परदारं न सेवे ॥५॥ (अपुण्यलाभश्च गतिश्च पापिका, भीतस्य भीतया रतिश्च स्तोकिका। राजा च दंडं गुरुकं प्रणयति तस्मात् नरो परदारान् न सेवेत ॥ ५ ॥) अनुवाद—प्रमादी परस्त्रीगामी मनुष्यकी चार गतियाँ हैं—अपुण्य- का लाभ, सुखसे न निद्रा, तीसरे निन्दा, और चौथे नरक। (अथवा) अपुण्यलाभ, बुरी गति, भयभीत (पुरुष) की, भयभीत (स्त्री) से अत्यल्प रति, और राजाका भारी दंड देना, इसलिये मनुष्यको परस्त्रीगमन न करना चाहिये। जेतवन कठमाषी (भिक्षु) ३११–कुसो यथा दुग्गहीतो हत्थमेवानुकन्तति । सामञ्ञं दुप्परामट्ठं निरयायुपकड्ढति ॥६॥ (कुशो यथा दुर्गृहीतो हस्तमेवाऽनुकृन्तति । श्रामण्यं दुष्परामृष्टं निरयायोपकर्षति ॥ ६ ॥) अनुवाद—जैसे ठीकसे न पकडनेसे कुश हाथको ही छेदता है, (इसी प्रकार) श्रमणपन (=संन्यास) ठीकसे ग्रहण न करनेपर नरकमें ले जाता है। ३१२-यं किञ्चि सिथिलं कम्मं सङ्किलिट्ठं च यं वतं । सङ्कस्सरं ब्रह्मचरियं न तं होति महप्फलं ॥७॥

Page 149Permalink

१५८ ] धम्मपदं [ २२।९ ( यत् किंचित् शिथिलं कर्म संक्लिष्टं च यद् व्रतम् । संकुच्छ्रं ब्रह्मचर्यं न तद् भवति महत्फलम् ॥ ७ ॥ ) अनुवाद—जो कर्म कि शिथिल है, जो व्रत कि क्लेश (=मल )-युक्त है, और जो ब्रह्मचर्य अशुद्ध है, वह महाफल (-दायक ) नहीं होता । ३१३–कयिरञ्चे कयिरायेनं दळ्हमेनं परक्कमे । सिथिलो हि परिब्वाजो भिय्यो आकिरते रजं ॥८॥ ( कुर्याच्चेत् कुर्वीतैनद् दृढमेतत् पराक्रमेत । शिथिलो हि परिव्राजको भूय आकिरते रजः ॥ ८ ॥ ) अनुवाद—यदि ( प्रव्रज्या धर्म ) करना है, तो उसे करे, उसमें दृढ पराक्रमके साथ लग जावे; ढीला ढाला परिव्राजक (= संन्यासी ) अधिक मल बिखेरता है । जेतवन ( कोई ईर्ष्यालु स्त्री ) ३१४–अकतं दुक्कतं सेय्यो, पच्छा तपति दुक्कतं । कतञ्च सुकतं सेय्यो यं कत्वा नानुतप्पति ॥६॥ ( अकृतं दुष्कृतं श्रेयः पश्चात् तपति दुष्कृतम् । कृतं च सुकृतं श्रेयो यत् कृत्वा नाऽनुतप्यते ॥६॥ ) अनुवाद—दुष्कृत (=पाप ) का न करना श्रेष्ठ है, दुष्कृत करनेवाला पीछे अनुताप करता है, सुकृतका करना श्रेष्ठ है, जिसको करके ( मनुष्य ) अनुताप नहीं करता ।

Page 150Permalink

२२।१२ ] निरयवग्गो [ १३९ जेतवन बहुतसे भिक्षु ३१५-नगरं यथा पच्चन्तं गुत्तं सन्तरबाहिरं । एवं गोपेथ अत्तानं खणो वो मा उपच्चगा । खणातीता हि सोचन्ति निरयम्हि समप्पिता ॥१०॥ (नगरं यथा प्रत्यन्तं गुप्तं सान्तर्बाह्यम् । एवं गोपयेदात्मानं क्षणं वै मा उपातिगाः । क्षणाऽतीता हि शोचन्ति निरये समर्पिताः ॥१०॥) अनुवाद—जैसे सामान्तका नगर (=गढ़) भीतर बाहरसे खूब रक्षित होता है, इसी प्रकार अपनेको रक्षित रक्खे, क्षण भर भी न छोडे; क्षण चूक जानेपर नरकमें पडकर शोक करना पडता है। जेतवन (जैनसाधु ) ३१६-अलज्जिता ये लज्जन्ति लज्जिता ये न लज्जरे । मिच्छादिट्ठिसमादाना सत्ता गच्छन्ति दुग्गतिं ॥११॥ (अलज्जिता ये लज्जन्ते लज्जिता ये न लज्जन्ते । मिथ्यादृष्टि समादानाः सत्त्वागच्छन्ति दुर्गतिम् ॥११॥) अनुवाद—अलज्जान (के काम) में जो लज्जा करते हैं, और लज्जा (के काम) में जो लज्जा नहीं करते, वह झूठी धारणावाले प्राणी दुर्गति को प्राप्त होते हैं। ३१७-अभये च भयदस्सिनो भये च अभयदस्सिनो । मिच्छादिट्ठिसमादाना सत्ता गच्छन्ति दुग्गतिं ॥१२॥

Page 151Permalink

१४० ] धम्मपदं [ २२।१४ (अभये च भयदर्शिनो भये चाऽभयदर्शिनः । मिथ्यादृष्टिसमादानाः सत्त्वा गच्छन्ति दुर्गतिम् ॥१२॥) अनुवाद—भयरहित (काम) में जो भय देखते हैं, और भय (के काम) में भयको नहीं देखते, वह झूठी धारणावाले० । जेतवन (तीर्थिक-शिष्य) ३१८—अवज्जे वज्जमतिनो वज्जे चावज्जदस्सिन्नो । मिच्छादिट्ठि० ॥१३॥ (अवद्ये वद्यमतयो वद्ये चाऽवद्यदर्शिनः । मिथ्यादृष्टि० ॥१३॥) अनुवाद—जो अदोषमें दोषबुद्धि रखनेवाले हैं, (और) दोषमें अदोष दृष्टि रखनेवाले, वह झूठी धारणावाले० । ३१९—वज्जञ्च वज्जतो ञत्वा अवज्जञ्च अवज्जतो । सम्मादिट्ठिसमादाना सत्ता गच्छन्ति सुग्गतिं ॥१४॥ (वद्यं* च वद्यतो ज्ञात्वाऽवद्यं चावद्यतः । सम्यग्दृष्टिसमादानाः सत्त्वा गच्छन्ति सुगतिम् ॥१४॥) अनुवाद—दोषको दोष जानकर और अदोषको अदोष जानकर, ठीक धारणावाले प्राणी सुगतिको प्राप्त होते हैं । २२—निरयवग्ग समाप्त *वद्य=वज्जं ।

Page 152Permalink

२३—नागवग्गो जेतवन आनन्द (थेर) ३२०-अहं नागो'व सङ्गामे चापतो पतितं सरं । अतिवाक्यं तितिक्खिस्सं दुस्सीलो हि बहुज्जनो ॥ १ ॥ ( अहं नाग इव संग्रामे चापतः पतितं शरम् । अतिवाक्यं तितिक्षिप्ये, दुःशीला हि बहुजनाः ॥१॥ ) अनुवाद—जैसे युद्धमें हाथी धनुषसे गिरे शरको (सहन करता है) वैसेही मैं कटुवाक्योको सहन करूँगा; (संसारमें तो) दुःशील आदमी ही अधिक हैं। ३२१-दन्तं नयन्ति समितिं दन्तं राजाभिरूहति । दन्तो सेट्ठो मनुस्सेसु यो'तिवाक्यं तितिक्खति ॥२॥ ( दान्तं नयन्ति समितिं दान्तं राजाऽभिरोहति । दान्तः श्रेष्ठो मनुष्येषु योऽतिवाक्यं तितिक्षते ॥२॥ ) अनुवाद—दान्त (=शिक्षित) (हाथी)को युद्धमें ले जाते हैं, [ १४१

Page 153Permalink

१४२ ] धम्मपद [ २३।५ दान्तपर राजा चढ़ता है, मनुष्योंमें भी दान्त (=सहनशील) श्रेष्ठ है, जो कि कटुवाक्योंको सहन करता है। ३२२-वरं अस्सतरा दन्ता आजानीया च सिन्धवा । कुञ्जरा च महानागा अत्तदन्तो ततो वरं ॥३॥ ( वरमश्वतरा दान्ता आजानीयाश्च सिंधवः । कुंजराश्च महानागा आत्मदान्तस्ततो वरम् ॥३॥ ) अनुवाद—खच्चर, उत्तम खेतके सिन्धी घोड़े, और महानाग हाथी दान्त (=शिक्षित) होनेपर श्रेष्ठ हैं, और अपने को दमन किया ( पुरुष ) उनसे भी श्रेष्ठ है । जेतवन ( भूतपूर्व महावत भिक्षु ) ३२३-नहि एतेहि यानेहि गच्छेय्य अगतं दिसं । यथाऽत्तना सुदन्तेन दन्तो दन्तेन गच्छति ॥४॥ ( नहि एतैर्य्यानैः गच्छेदगतां दिशम् । यथा ऽऽत्मना सुदान्तेन दान्तो दान्तेन गच्छति ॥४॥ ) अनुवाद—इन (हाथी, घोड़े आदि) यानोंसे, बिना गई दिशा वाले (निर्वाण) की ओर नहीं जाया जा सकता, संयमी पुरुष अपनेको संयम कर संयत (इन्द्रियो) के साथ (वहाँ) पहुँच सकता है। जेतवन ( परिजिण्ण ब्राह्मणपुत्त ) ३२४-धनपालको नाम कुञ्जरो कटुकप्पभेदनेो दुन्निवारयो। बद्धो कवलं न भुञ्जति सुमरति नागवनस्स कुञ्जरो ॥५॥

Page 154Permalink

२३।७ ] नागवग्गो [ १४३ ( धनपालको नाम कुंजरो कटकप्रभेदनो दुर्निचार्यः । बद्धः कवलं न भुंक्ते, स्मरति नागवनं कुंजरः ॥५॥ ) अनुवाद—सेनाको तितर .वितर करने वाला, दुर्धर्ष धनपालक नामक हाथी, ( आज ) बन्धनमें पड़ जाने पर कवल नहीं खाता, और ( अपने ) हाथियोंके जंगलको स्मरण करता है । जेतवन पसेनदी ( कोसलराज ) ३२५-मिद्धी यदा होति महग्घसो च निद्धायिता सम्परिवत्तसायी । महावराहो 'व निवापपुट्ठो पुनप्पुनं गब्भमुपेति मन्दो ॥६॥ (मृद्धो यदा भवति महाघसश्च निद्रायितः सपरिवर्तशायी । महावराह इव निवाप-पुष्टः पुनः पुनः गर्भमुपैति मन्दः ॥६॥) अनुवाद—जो ( पुरुष ) आलसी, बहुत खाने वाला, निद्रालु, करवट बदल बदल सोने वाला, तथा दाना देकर पले मोटे सूअर की भाँति, होता है; वह मन्द बार बार गर्भमें पड़ता है । जेतवन ( सामणेर ) ३२६-इदं पुरे चित्तमचारि चारिकं येनिच्छकं यत्थ कामं यथासुखं । तदज्ज 'हं निग्गहेस्सामि योनिसो हत्थिप्पभिन्नं विय अङ्कुसग्गहो ॥७॥ ( इदं पुरा चित्तमचरत् चारिकां यथेच्छं यथाकामं यथासुखम् । तदद्याऽहं निग्रहीष्यामि योनिशो हस्तिनं प्रभिन्नमिवांकुशग्राहः ॥७॥ )

२०. मग्गवग्गो (मार्ग वर्ग)

Page 155Permalink

१४४ ] धम्मपदं [ २३।९ अनुवाद—यह (मेरा) चित्त पहिले यथेच्छ=यथाकाम, जैसे सुख मालूम हुआ वैसे विचरनेवाला था; सो आज महावत जैसे मत्तवाले हाथीको (पकड़ता है, वैसे) मैं उसे जड़से पकड़ूँगा। जेतवन कोसलराजका पावेय्यक नामक हाथी ३२७-अप्पमादरता होथ स-चित्तमनुरक्खथ । दुग्गा उद्धरथ'त्तानं पङ्के सत्तो'व कुञ्जरो ॥८॥ (अप्रमादरता भवत स्वचित्तमनुरक्षत । दुर्गादुद्धरताऽऽत्मानं पंके सक्त इव कुंजरः ॥८॥) अनुवाद—अप्रमाद (=सावधानता) में रत होओ, अपने मनकी रक्षा करो, पंकमें फँसे हाथीकी तरह (राग आदिमें फँसे) अपने को ऊपर निकालो। पारिलेय्यक बहुतसे भिक्षु ३२८-सचे लभेथ निपकं सहायं सद्धिं चरं साधुविहारिधीरं । अभिभुय्य सव्वानि परिस्सयानि चरेय्य तेन'त्तमनो सतीमा ॥६॥ (स चेत् लभेत निपकं सहायं सार्द्धं चरन्तं साधुविहारिणं धीरम्। अभिभूय सर्वान् परिश्रयान् चरेत् तेनाऽऽत्तमनाः स्मृतिमान् ॥९॥)

Page 156Permalink

२३।११ ] नागवग्गो [ १४५ अनुवाद—यदि परिपक्व (– बुद्धि ) बुद्धिमान् साथमें विहरनेवाला (= शिष्य ) सहचर मित्र मिले, तो सभी परिश्रयों (= विघ्नों) को हटाकर सचेत प्रसन्नचित्त हो उसके साथ विहार करे । ३२९-नो चे लभेथ निपकं सहायं सद्धिं चरं साधुविहारिधीरं । राजा 'व रट्ठं विजितं पहाय एको चरे मातङ्ग रञ्जेव नागो ॥१०॥ ( न चेत् लभेत निपकं सहायं सार्द्ध चरन्तं साधुविहारिणं धीरम् । राजेव राष्ट्रं विजितं प्रहाय, एकश्चरेत् मातंगोऽरण्य इव नागः ॥१०॥ ) अनुवाद—यदि परिपक्व, बुद्धिमान् साथमें विहरनेवाला सहचर मित्र न मिले, तो राजाकी भाँति पराजित राष्ट्रको छोड़ गजराज हाथीकी तरह अकेला विचरे । ३३०-एकस्स चरितं सेय्यो नत्थि बाले सहायता । एको चरे न च पापानि कयिरा अप्पोस्सुको मातङ्ग 'रञ्जे'व नागो ॥११॥ ( एकस्य चरितं श्रेयो नाऽस्ति बाले सहायता । एकश्चरेत् न च पापानि कुर्याद् अल्पोत्सुको मातंगोऽरण्य इव नागः ॥११॥ ) १०

Page 157Permalink

१४६ ] धम्मपद [ २३।१३ अनुवाद—अकेला विचरना उत्तम है, (किन्तु) मूढ़की मित्रता अच्छी नहीं, मातंगराज हाथीकी भांति अनासक्त हो अकेला विचरे और पाप न करे। हिमवत्-प्रदेश मार ३३१-अत्थम्हि जातम्हि सुखा सहाया तुट्ठी सुखा या इतरीतरेन । पुञ्ञं सुखं जीवितसंङ्खयम्हि सब्बस्स दुक्खस्स सुखं पहाणं ॥१२॥ (अर्थे जाते सुखाः सहायाः, तुष्टिः सुखा येतरेतरेण। पुण्यं सुखं जीवितसंक्षये सर्वस्य दुःखस्य सुखं प्रहाणम् ॥ १२॥) अनुवाद—काम पड़नेपर मित्र सुखद (लगते हैं), परस्पर सन्तोष हो (यह भी) सुखद (वस्तु) है, जीवनके क्षय होने पर (किया हुआ) पुण्य सुखद (होता है); सारे दुःखोंका विनाश (=अर्हत् होना) (यह सबसे अधिक) सुखद है। ३३२-सुखा मत्तेय्यता लोके अथो पेत्तेय्यता सुखा । सुखा सामञ्ञता लोके अथो ब्रह्मञ्ञता सुखा ॥१३॥ (सुखा मात्रीयता लोकेऽथ पित्रोयता सुखा। सुखा श्रमणता लोकेऽथ ब्राह्मणता सुखा ॥ १३॥) अनुवाद—लोकमें माताकी सेवा सुखकर है, और पिताकी सेवा

Page 158Permalink

२३।१४ ] नागवग्गो [ १४७ (भी) सुखकर है, श्रमणभाव (=संन्यास) लोकमें सुखकर है, और ब्राह्मणपन (=निष्पाप होना) सुखकर है। ३३३-सुखं याव जरा सीलं सुखा सद्धा पतिट्ठिता । सुखो पञ्ञाय पटिलाभो पापानं अकरणं सुखं ॥१४॥ (सुखं यावद् जरां शीलं सुखा श्रद्धा प्रतिष्ठिता । सुखः प्रज्ञायाः प्रतिलाभः पापानां अकरणं सुखम् ॥१४॥) अनुवाद—बुढ़ापेनक आचारका पालन करना सुखकर है, और स्थिर श्रद्धा (सत्यमें विश्वास) सुखकर है, प्रज्ञाका लाभ सुख- कर है, और पापोंका न करना सुखकर है। २३-नागवर्ग समाप्त