BharatKosha
Back to the archive

धम्मपद (पालि मूल, संस्कृत छाया एवं हिन्दी अनुवाद)

Dhammapada with Pali Original & Hindi Translation

by महापण्डित राहुल सांकृत्यायन

DevanagariHindipublished213 pages
Page 144Permalink

२१।१४ ] पकिण्णकवग्गो [ १३३ ३०१-सुप्पबुद्धं पबुज्झन्ति सदा गोतमसावका । येसं दिवा च रत्तो च भावनाय रतो मनो ॥१२॥ ( सुप्रबुद्धं० । ० भावनायां रतं मनः ॥१२॥ ) अनुवाद-जिनको दिन-रात कायविषयक स्मृति बनी रहती है० । जिनका मन दिन-रात अहिंसामें रत रहता है० । जिनका मन दिन-रात भावना (=चिंत ) में रत रहता है० । वैशाली ( महावन ) वज्जिपुत्तक ( भिक्खु ) ३०२-दुप्पब्बज्जं दुरभिरमं दुरावासा घरा दुखा । दुक्खोऽसमानसंवासो दुक्खानुपतितद्धगू । तस्मा न च अद्धगू सिया न च दुक्खानुपतितो सिया ॥ १३ ॥ ( दुष्प्रव्रज्यां दुरभिरमं दुरावासं गृहं दुःखम् । दुःखोऽसमानसंवासो दुःखानुपाततोऽध्वगः । तस्मान्न चाऽध्वगः स्यान्न च दुःखानुपातितः स्यात् ॥१३॥) अनुवाद-कष्टपूर्ण प्रव्रज्या ( = संन्यास ) में रत होना दुष्कर है, न रहने योग्य घर दुःखद है, अपमानके साथ बसना दुःखद है, मार्गका बटोही होना दुःखद है, इसलिये मार्गका बटोही न बने, न दुःखमें पतित होवे । जेतवन चित्त ( गृहपति ) ३०३-सद्धो सीलेन सम्पन्नो यसोभोगसमप्पितो । यं यं पदेसं भजति तत्थ तत्थेव पूजितो ॥१४॥

Page 145Permalink

१३४ ] धम्मपदं [ २१।१६ ( श्रद्धः शीलेन सम्पन्नो यशोभोगसमर्पितः । यं यं प्रदेशं भजते तत्र तत्रैव पूजितः ॥१४॥ ) अनुवाद—श्रद्धावान्, शीलवान् यश और भोगसे युक्त (पुरुष) जिस जिस स्थानमें जाता है, वहीं वहीं पूजित होता है। जेतवन (चुल्ल) सुभदा ३०४-दूरे सन्तो पकासेन्ति हिमवन्तो 'व पव्वता । असन्तेत्थ न दिस्सन्ति रत्तिक्खित्ता यथा सरा ॥१५॥ ( दूरे सन्तः प्रकाशन्ते हिमवन्त इव पर्वताः । असन्तोऽत्र न दृश्यन्ते रात्रिक्षिप्ता यथा शराः ॥१५॥ ) अनुवाद—सन्त (जन) दूर होनेपर भी हिमालय पर्वत (की) धवल चोटियोंकी भाँति प्रकाशते हैं, और असन्त यहाँ (पासमें भी) होनेपर, रातमें फेंके बाणकी भाँति नहीं दिखलाई देते । जेतवन अकेले विहरनेवाले (थेर) ३०५-एकासनं एकसेय्यं एकोचरमतन्दितो । एको दमयमत्तानं वनन्ते रमितो सिया ॥१६॥ ( एकासन एकशय्य एकश्चरन्नतन्द्रितः । एको दमयन्नात्मानं वनान्ते रतः स्यात् ॥१६॥ ) अनुवाद—एकही आसन रखनेवाला, एक शय्या रखनेवाला, अकेला विचरनेवाला (यन), आलस्यरहित हो, अपनेको दमन कर अकेला ही वनान्तमें रमण करे । २१-प्रकीर्णवर्ग समाप्त

Page 146Permalink

२२-निरयवग्गो जेतवन सुन्दरी (परिव्राजिका) ३०६-अभूतवादी निरयं उपेति यो वापि कत्वा 'न करोमी' ति चाह । उभोपि ते पेच्च समा भवन्ति निहीनकम्मा मनुजा परत्थ ॥१॥ (अभूतवादी निरयमुपैति, यो वाऽपि कृत्वा 'न करोमी' ति चाह । उभावपि तौ प्रेत्य समा भवतो निहीनकर्माणौ मनुजौः परत्र ॥१॥ अनुवाद—असत्यवादी नरकमें जाते हैं, और वह भी जो कि करके 'नहीं किया'—कहते हैं। दोनो ही प्रकारके नीचकर्म करने वाले मनुष्य मरकर समान होते हैं। राजगृह (वेणुवन) (पाप फलानुभवी प्राणी) ३०७-कासावकण्ठा बहवो पापधम्मा असञ्ञता । पापा पापेहि कम्मेहि निरयन्ते उप्पज्जरे ॥२॥ [ १३५

Page 147Permalink

१३६ ] धम्मपदं [ २२।४ ( काषायकंठा बहवः पापधर्मा असंयताः । पापाः पापैः कर्मभिर्निरयं त उत्पद्यन्ते ॥२॥ ) अनुवाद—कंठमें काषाय (-वस्त्र ) डाले कितने ही पापी असंयमी हैं, जो पापी कि ( अपने ) पाप कर्मोंसे नरकमें उत्पन्न होते हैं। वैशाली ( वग्गुमुदातीरवासी भिक्खु ) ३०८—सेय्यो अयोगुलो भुत्तो तत्तो अग्गिसिखूपमो । यञ्चे भुञ्जेय्य दुस्सीलो रट्ठपिण्डं असञ्ञतो ॥३॥ ( श्रेयान् अयोगोलो भुक्तस्तप्तोऽग्निशिखोपमः । यच्चेद् भुञ्जीत दुश्शीलो राष्ट्रपिंडं असंयतः ॥३॥ ) अनुवाद—असंयमी दुराचारी हो राष्ट्रका पिंड [ =देशका अन्न ] खानेसे अग्नि-शिखाके समान तप्त लोहेका गोला खाना उत्तम है । जेतवन खेम (श्रेष्ठीपुत्र ) ३०९—चत्तारि ठानानि नरो पमत्तो आपज्जती परदारूपसेवी । अपुञ्ञलाभं न निकामसेय्यं निन्दं ततीयं निरयं चतुत्थं ॥४॥ ( चत्वारि स्थानानि नरः प्रमत्त आपद्यते परदारोपसेवी । अपुण्यलाभं न निकामशय्यां निन्दां तृतीयां निरयं चतुर्थम् ॥ ४ ॥ ) ३१०—अपुञ्ञलाभो च गती च पापिका, भीतस्स भीताय रती च थोकिका ।

१९. धम्मट्ठवग्गो (धर्मस्थ वर्ग)

Page 148Permalink

२२।७ ] निरयवग्गो [ १३७ राजा च दण्डं गरुकं पणेति तस्मा नरो परदारं न सेवे ॥५॥ (अपुण्यलाभश्च गतिश्च पापिका, भीतस्य भीतया रतिश्च स्तोकिका। राजा च दंडं गुरुकं प्रणयति तस्मात् नरो परदारान् न सेवेत ॥ ५ ॥) अनुवाद—प्रमादी परस्त्रीगामी मनुष्यकी चार गतियाँ हैं—अपुण्य- का लाभ, सुखसे न निद्रा, तीसरे निन्दा, और चौथे नरक। (अथवा) अपुण्यलाभ, बुरी गति, भयभीत (पुरुष) की, भयभीत (स्त्री) से अत्यल्प रति, और राजाका भारी दंड देना, इसलिये मनुष्यको परस्त्रीगमन न करना चाहिये। जेतवन कठमाषी (भिक्षु) ३११–कुसो यथा दुग्गहीतो हत्थमेवानुकन्तति । सामञ्ञं दुप्परामट्ठं निरयायुपकड्ढति ॥६॥ (कुशो यथा दुर्गृहीतो हस्तमेवाऽनुकृन्तति । श्रामण्यं दुष्परामृष्टं निरयायोपकर्षति ॥ ६ ॥) अनुवाद—जैसे ठीकसे न पकडनेसे कुश हाथको ही छेदता है, (इसी प्रकार) श्रमणपन (=संन्यास) ठीकसे ग्रहण न करनेपर नरकमें ले जाता है। ३१२-यं किञ्चि सिथिलं कम्मं सङ्किलिट्ठं च यं वतं । सङ्कस्सरं ब्रह्मचरियं न तं होति महप्फलं ॥७॥

Page 149Permalink

१५८ ] धम्मपदं [ २२।९ ( यत् किंचित् शिथिलं कर्म संक्लिष्टं च यद् व्रतम् । संकुच्छ्रं ब्रह्मचर्यं न तद् भवति महत्फलम् ॥ ७ ॥ ) अनुवाद—जो कर्म कि शिथिल है, जो व्रत कि क्लेश (=मल )-युक्त है, और जो ब्रह्मचर्य अशुद्ध है, वह महाफल (-दायक ) नहीं होता । ३१३–कयिरञ्चे कयिरायेनं दळ्हमेनं परक्कमे । सिथिलो हि परिब्वाजो भिय्यो आकिरते रजं ॥८॥ ( कुर्याच्चेत् कुर्वीतैनद् दृढमेतत् पराक्रमेत । शिथिलो हि परिव्राजको भूय आकिरते रजः ॥ ८ ॥ ) अनुवाद—यदि ( प्रव्रज्या धर्म ) करना है, तो उसे करे, उसमें दृढ पराक्रमके साथ लग जावे; ढीला ढाला परिव्राजक (= संन्यासी ) अधिक मल बिखेरता है । जेतवन ( कोई ईर्ष्यालु स्त्री ) ३१४–अकतं दुक्कतं सेय्यो, पच्छा तपति दुक्कतं । कतञ्च सुकतं सेय्यो यं कत्वा नानुतप्पति ॥६॥ ( अकृतं दुष्कृतं श्रेयः पश्चात् तपति दुष्कृतम् । कृतं च सुकृतं श्रेयो यत् कृत्वा नाऽनुतप्यते ॥६॥ ) अनुवाद—दुष्कृत (=पाप ) का न करना श्रेष्ठ है, दुष्कृत करनेवाला पीछे अनुताप करता है, सुकृतका करना श्रेष्ठ है, जिसको करके ( मनुष्य ) अनुताप नहीं करता ।

Page 150Permalink

२२।१२ ] निरयवग्गो [ १३९ जेतवन बहुतसे भिक्षु ३१५-नगरं यथा पच्चन्तं गुत्तं सन्तरबाहिरं । एवं गोपेथ अत्तानं खणो वो मा उपच्चगा । खणातीता हि सोचन्ति निरयम्हि समप्पिता ॥१०॥ (नगरं यथा प्रत्यन्तं गुप्तं सान्तर्बाह्यम् । एवं गोपयेदात्मानं क्षणं वै मा उपातिगाः । क्षणाऽतीता हि शोचन्ति निरये समर्पिताः ॥१०॥) अनुवाद—जैसे सामान्तका नगर (=गढ़) भीतर बाहरसे खूब रक्षित होता है, इसी प्रकार अपनेको रक्षित रक्खे, क्षण भर भी न छोडे; क्षण चूक जानेपर नरकमें पडकर शोक करना पडता है। जेतवन (जैनसाधु ) ३१६-अलज्जिता ये लज्जन्ति लज्जिता ये न लज्जरे । मिच्छादिट्ठिसमादाना सत्ता गच्छन्ति दुग्गतिं ॥११॥ (अलज्जिता ये लज्जन्ते लज्जिता ये न लज्जन्ते । मिथ्यादृष्टि समादानाः सत्त्वागच्छन्ति दुर्गतिम् ॥११॥) अनुवाद—अलज्जान (के काम) में जो लज्जा करते हैं, और लज्जा (के काम) में जो लज्जा नहीं करते, वह झूठी धारणावाले प्राणी दुर्गति को प्राप्त होते हैं। ३१७-अभये च भयदस्सिनो भये च अभयदस्सिनो । मिच्छादिट्ठिसमादाना सत्ता गच्छन्ति दुग्गतिं ॥१२॥

Page 151Permalink

१४० ] धम्मपदं [ २२।१४ (अभये च भयदर्शिनो भये चाऽभयदर्शिनः । मिथ्यादृष्टिसमादानाः सत्त्वा गच्छन्ति दुर्गतिम् ॥१२॥) अनुवाद—भयरहित (काम) में जो भय देखते हैं, और भय (के काम) में भयको नहीं देखते, वह झूठी धारणावाले० । जेतवन (तीर्थिक-शिष्य) ३१८—अवज्जे वज्जमतिनो वज्जे चावज्जदस्सिन्नो । मिच्छादिट्ठि० ॥१३॥ (अवद्ये वद्यमतयो वद्ये चाऽवद्यदर्शिनः । मिथ्यादृष्टि० ॥१३॥) अनुवाद—जो अदोषमें दोषबुद्धि रखनेवाले हैं, (और) दोषमें अदोष दृष्टि रखनेवाले, वह झूठी धारणावाले० । ३१९—वज्जञ्च वज्जतो ञत्वा अवज्जञ्च अवज्जतो । सम्मादिट्ठिसमादाना सत्ता गच्छन्ति सुग्गतिं ॥१४॥ (वद्यं* च वद्यतो ज्ञात्वाऽवद्यं चावद्यतः । सम्यग्दृष्टिसमादानाः सत्त्वा गच्छन्ति सुगतिम् ॥१४॥) अनुवाद—दोषको दोष जानकर और अदोषको अदोष जानकर, ठीक धारणावाले प्राणी सुगतिको प्राप्त होते हैं । २२—निरयवग्ग समाप्त *वद्य=वज्जं ।

Page 152Permalink

२३—नागवग्गो जेतवन आनन्द (थेर) ३२०-अहं नागो'व सङ्गामे चापतो पतितं सरं । अतिवाक्यं तितिक्खिस्सं दुस्सीलो हि बहुज्जनो ॥ १ ॥ ( अहं नाग इव संग्रामे चापतः पतितं शरम् । अतिवाक्यं तितिक्षिप्ये, दुःशीला हि बहुजनाः ॥१॥ ) अनुवाद—जैसे युद्धमें हाथी धनुषसे गिरे शरको (सहन करता है) वैसेही मैं कटुवाक्योको सहन करूँगा; (संसारमें तो) दुःशील आदमी ही अधिक हैं। ३२१-दन्तं नयन्ति समितिं दन्तं राजाभिरूहति । दन्तो सेट्ठो मनुस्सेसु यो'तिवाक्यं तितिक्खति ॥२॥ ( दान्तं नयन्ति समितिं दान्तं राजाऽभिरोहति । दान्तः श्रेष्ठो मनुष्येषु योऽतिवाक्यं तितिक्षते ॥२॥ ) अनुवाद—दान्त (=शिक्षित) (हाथी)को युद्धमें ले जाते हैं, [ १४१

Page 153Permalink

१४२ ] धम्मपद [ २३।५ दान्तपर राजा चढ़ता है, मनुष्योंमें भी दान्त (=सहनशील) श्रेष्ठ है, जो कि कटुवाक्योंको सहन करता है। ३२२-वरं अस्सतरा दन्ता आजानीया च सिन्धवा । कुञ्जरा च महानागा अत्तदन्तो ततो वरं ॥३॥ ( वरमश्वतरा दान्ता आजानीयाश्च सिंधवः । कुंजराश्च महानागा आत्मदान्तस्ततो वरम् ॥३॥ ) अनुवाद—खच्चर, उत्तम खेतके सिन्धी घोड़े, और महानाग हाथी दान्त (=शिक्षित) होनेपर श्रेष्ठ हैं, और अपने को दमन किया ( पुरुष ) उनसे भी श्रेष्ठ है । जेतवन ( भूतपूर्व महावत भिक्षु ) ३२३-नहि एतेहि यानेहि गच्छेय्य अगतं दिसं । यथाऽत्तना सुदन्तेन दन्तो दन्तेन गच्छति ॥४॥ ( नहि एतैर्य्यानैः गच्छेदगतां दिशम् । यथा ऽऽत्मना सुदान्तेन दान्तो दान्तेन गच्छति ॥४॥ ) अनुवाद—इन (हाथी, घोड़े आदि) यानोंसे, बिना गई दिशा वाले (निर्वाण) की ओर नहीं जाया जा सकता, संयमी पुरुष अपनेको संयम कर संयत (इन्द्रियो) के साथ (वहाँ) पहुँच सकता है। जेतवन ( परिजिण्ण ब्राह्मणपुत्त ) ३२४-धनपालको नाम कुञ्जरो कटुकप्पभेदनेो दुन्निवारयो। बद्धो कवलं न भुञ्जति सुमरति नागवनस्स कुञ्जरो ॥५॥

Page 154Permalink

२३।७ ] नागवग्गो [ १४३ ( धनपालको नाम कुंजरो कटकप्रभेदनो दुर्निचार्यः । बद्धः कवलं न भुंक्ते, स्मरति नागवनं कुंजरः ॥५॥ ) अनुवाद—सेनाको तितर .वितर करने वाला, दुर्धर्ष धनपालक नामक हाथी, ( आज ) बन्धनमें पड़ जाने पर कवल नहीं खाता, और ( अपने ) हाथियोंके जंगलको स्मरण करता है । जेतवन पसेनदी ( कोसलराज ) ३२५-मिद्धी यदा होति महग्घसो च निद्धायिता सम्परिवत्तसायी । महावराहो 'व निवापपुट्ठो पुनप्पुनं गब्भमुपेति मन्दो ॥६॥ (मृद्धो यदा भवति महाघसश्च निद्रायितः सपरिवर्तशायी । महावराह इव निवाप-पुष्टः पुनः पुनः गर्भमुपैति मन्दः ॥६॥) अनुवाद—जो ( पुरुष ) आलसी, बहुत खाने वाला, निद्रालु, करवट बदल बदल सोने वाला, तथा दाना देकर पले मोटे सूअर की भाँति, होता है; वह मन्द बार बार गर्भमें पड़ता है । जेतवन ( सामणेर ) ३२६-इदं पुरे चित्तमचारि चारिकं येनिच्छकं यत्थ कामं यथासुखं । तदज्ज 'हं निग्गहेस्सामि योनिसो हत्थिप्पभिन्नं विय अङ्कुसग्गहो ॥७॥ ( इदं पुरा चित्तमचरत् चारिकां यथेच्छं यथाकामं यथासुखम् । तदद्याऽहं निग्रहीष्यामि योनिशो हस्तिनं प्रभिन्नमिवांकुशग्राहः ॥७॥ )

२०. मग्गवग्गो (मार्ग वर्ग)

Page 155Permalink

१४४ ] धम्मपदं [ २३।९ अनुवाद—यह (मेरा) चित्त पहिले यथेच्छ=यथाकाम, जैसे सुख मालूम हुआ वैसे विचरनेवाला था; सो आज महावत जैसे मत्तवाले हाथीको (पकड़ता है, वैसे) मैं उसे जड़से पकड़ूँगा। जेतवन कोसलराजका पावेय्यक नामक हाथी ३२७-अप्पमादरता होथ स-चित्तमनुरक्खथ । दुग्गा उद्धरथ'त्तानं पङ्के सत्तो'व कुञ्जरो ॥८॥ (अप्रमादरता भवत स्वचित्तमनुरक्षत । दुर्गादुद्धरताऽऽत्मानं पंके सक्त इव कुंजरः ॥८॥) अनुवाद—अप्रमाद (=सावधानता) में रत होओ, अपने मनकी रक्षा करो, पंकमें फँसे हाथीकी तरह (राग आदिमें फँसे) अपने को ऊपर निकालो। पारिलेय्यक बहुतसे भिक्षु ३२८-सचे लभेथ निपकं सहायं सद्धिं चरं साधुविहारिधीरं । अभिभुय्य सव्वानि परिस्सयानि चरेय्य तेन'त्तमनो सतीमा ॥६॥ (स चेत् लभेत निपकं सहायं सार्द्धं चरन्तं साधुविहारिणं धीरम्। अभिभूय सर्वान् परिश्रयान् चरेत् तेनाऽऽत्तमनाः स्मृतिमान् ॥९॥)

Page 156Permalink

२३।११ ] नागवग्गो [ १४५ अनुवाद—यदि परिपक्व (– बुद्धि ) बुद्धिमान् साथमें विहरनेवाला (= शिष्य ) सहचर मित्र मिले, तो सभी परिश्रयों (= विघ्नों) को हटाकर सचेत प्रसन्नचित्त हो उसके साथ विहार करे । ३२९-नो चे लभेथ निपकं सहायं सद्धिं चरं साधुविहारिधीरं । राजा 'व रट्ठं विजितं पहाय एको चरे मातङ्ग रञ्जेव नागो ॥१०॥ ( न चेत् लभेत निपकं सहायं सार्द्ध चरन्तं साधुविहारिणं धीरम् । राजेव राष्ट्रं विजितं प्रहाय, एकश्चरेत् मातंगोऽरण्य इव नागः ॥१०॥ ) अनुवाद—यदि परिपक्व, बुद्धिमान् साथमें विहरनेवाला सहचर मित्र न मिले, तो राजाकी भाँति पराजित राष्ट्रको छोड़ गजराज हाथीकी तरह अकेला विचरे । ३३०-एकस्स चरितं सेय्यो नत्थि बाले सहायता । एको चरे न च पापानि कयिरा अप्पोस्सुको मातङ्ग 'रञ्जे'व नागो ॥११॥ ( एकस्य चरितं श्रेयो नाऽस्ति बाले सहायता । एकश्चरेत् न च पापानि कुर्याद् अल्पोत्सुको मातंगोऽरण्य इव नागः ॥११॥ ) १०

Page 157Permalink

१४६ ] धम्मपद [ २३।१३ अनुवाद—अकेला विचरना उत्तम है, (किन्तु) मूढ़की मित्रता अच्छी नहीं, मातंगराज हाथीकी भांति अनासक्त हो अकेला विचरे और पाप न करे। हिमवत्-प्रदेश मार ३३१-अत्थम्हि जातम्हि सुखा सहाया तुट्ठी सुखा या इतरीतरेन । पुञ्ञं सुखं जीवितसंङ्खयम्हि सब्बस्स दुक्खस्स सुखं पहाणं ॥१२॥ (अर्थे जाते सुखाः सहायाः, तुष्टिः सुखा येतरेतरेण। पुण्यं सुखं जीवितसंक्षये सर्वस्य दुःखस्य सुखं प्रहाणम् ॥ १२॥) अनुवाद—काम पड़नेपर मित्र सुखद (लगते हैं), परस्पर सन्तोष हो (यह भी) सुखद (वस्तु) है, जीवनके क्षय होने पर (किया हुआ) पुण्य सुखद (होता है); सारे दुःखोंका विनाश (=अर्हत् होना) (यह सबसे अधिक) सुखद है। ३३२-सुखा मत्तेय्यता लोके अथो पेत्तेय्यता सुखा । सुखा सामञ्ञता लोके अथो ब्रह्मञ्ञता सुखा ॥१३॥ (सुखा मात्रीयता लोकेऽथ पित्रोयता सुखा। सुखा श्रमणता लोकेऽथ ब्राह्मणता सुखा ॥ १३॥) अनुवाद—लोकमें माताकी सेवा सुखकर है, और पिताकी सेवा

Page 158Permalink

२३।१४ ] नागवग्गो [ १४७ (भी) सुखकर है, श्रमणभाव (=संन्यास) लोकमें सुखकर है, और ब्राह्मणपन (=निष्पाप होना) सुखकर है। ३३३-सुखं याव जरा सीलं सुखा सद्धा पतिट्ठिता । सुखो पञ्ञाय पटिलाभो पापानं अकरणं सुखं ॥१४॥ (सुखं यावद् जरां शीलं सुखा श्रद्धा प्रतिष्ठिता । सुखः प्रज्ञायाः प्रतिलाभः पापानां अकरणं सुखम् ॥१४॥) अनुवाद—बुढ़ापेनक आचारका पालन करना सुखकर है, और स्थिर श्रद्धा (सत्यमें विश्वास) सुखकर है, प्रज्ञाका लाभ सुख- कर है, और पापोंका न करना सुखकर है। २३-नागवर्ग समाप्त

Page 159Permalink

२४ तण्हावग्गो जेतवन कपिलमच्छ ३३४-मनुजस्स पमत्तचारिनो तण्हा वड्ढति मालुवा विय । सो पलवती हुराहुं फलमिच्छं 'व वनस्मिं वानरो ॥१॥ ( मनुजस्य प्रमत्तचारिणः तृष्णा वर्द्धते मालुवेव । स प्लवतेऽहरहः फलमिच्छन् इव वने वानरः ॥ १ ॥ ) अनुवाद—प्रमत्त होकर आचरण करनेवाले मनुष्यकी तृष्णा मालुवा (लता) की भाँति बढ़ती है, वनमें 'वानरकी भाँति फलकी इच्छा करते दिनोंदिन वह भटकता रहता है। ३३५-यं एसा सहती जम्मी तण्हा लोके विसत्तिका । सोका तस्स पवड्ढन्ति अभिवड्डं 'व वीरणं ॥२॥ ( यं एषा साहयति जन्मिनी तृष्णा लोके विषात्मिका । शोकास्तस्य प्रवर्द्धन्तेऽभिवर्द्धमानं इव वीरणम् ॥ २ ॥ ) अनुवाद—यह ( बराबर ) जनमते रहनेवाली विषरूपी तृष्णा जिसको पकड़ती है, वर्द्धनशील वीरण ( =चटाई बनानेका एक तृण ) की भाँति उसके शोक बढ़ते हैं। १४८ ]

Page 160Permalink

२४५ ] तण्हावग्गो [ १४९ ३३६-यो चेतं सहती जम्मिं तण्हं लोके दुरच्चयं । सोका तम्हा पपतन्ति उदबिन्दू 'व पोक्खरा ॥३॥ (यश्चैतां साहयति जम्मिनीं तृष्णां लोके दुरत्ययाम् । शोकाः तस्मात् प्रपतन्त्युदबिन्दुरिव पुष्करात् ॥ ३ ॥) अनुवाद—इस परापर जनमते रहनेवाली, दुस्त्याज्य तृष्णाको जो लोकमें परास्त करता है, उससे शोक (वैसेही) गिर जाते हैं, जैसे कमल(-पत्र) से जलका विन्दु । ३३७-तं वो वदामि भद्दं वो यावन्तेत्थ समागता । तण्हाय मूलं खणथ उसीरत्थो 'व वीरगं ॥४॥ (तद् वो वदामि भद्रं वो यावन्त इह समागताः । तृष्णाया मूलं खनतोशीरार्थीव वीरगम् ॥ ४ ॥) अनुवाद—इसलिये तुम्हें कहता हूँ, जितने यहाँ आये हो, तुम्हारा सबका मंगल हो, जैसे खसके लिये लोग उसीरको खोदते हैं, वैसे ही तुम तृष्णाकी जड़को खोदो। जेतवन गूथ-सूकर-पोतिक ३३८-यथापि मूले अनुपद्दवे दळ्हे छिन्नोपि रुक्खो पुनरेव रूहति । एवम्पि तण्हानुसये अनूहते निब्बत्तति दुक्खमिदं पुनप्पुनं ॥५॥ (यथाऽपि मूलेऽनुपद्रवे दृढे छिन्नोऽपि वृक्षः पुनरेव रोहति । एवमपि तृष्णाऽनुशयेऽनिहते निर्वर्तते दुःखमिदं पुनः पुनर्भावा)

Page 161Permalink

१५० ] धम्मपदं [ २७।७ अनुवाद—जैसे जड़के दृढ़ और न कटी होनेपर कटा हुआ भी वृक्ष फिर उग आता है, एसी प्रकार तृष्णारूपी अनुशय (=मूल) के न नष्ट होनेपर, यह दुःख फिर फिर पैदा होता है। ३३६—यस्स छत्तिंसती सोता मनापासवना भुसा । वाहा वहन्ति दुद्दिट्ठिं सङ्कप्पा रागनिस्सिता ॥६॥ (यस्य षट्त्रिंशत् स्रोतांसि मनापश्रवणानि भृयासुः । वाहा वहन्ति दुर्द्दृष्टिं संकल्पा रागनिःसृताः ॥६॥) अनुवाद—जिसके, छत्तीस स्रोत' मनको अच्छी लगनेवाली (चीजों) को ही लानेवाले हों, (उसके लिए) रागश्रित सङ्कल्प रूपी वाहन बुरी धारणाओंको वहन करते हैं । ३४०—सवन्ति सव्वधि सोता लता उब्भिज्ज तिट्ठति । तञ्च दिस्वा लतं जातं मूलं पञ्ञाय छिन्दथ ॥७॥ (स्रवन्ति सर्वतः स्रोतांसि लता उद्भिद्य तिष्ठति । तां च दृष्ट्वा लतां जातां, मूलं प्रज्ञया छिन्दत ॥७॥) अनुवाद—(यह) स्रोत चारों ओर बहते हैं, (जिसके कारण) (तृष्णा रूपी) लता अंकुरित होती है, उस

Page 162Permalink

२४।१० ] तण्हावग्गो [ १५१ उत्पन्न हुई लताको जानकर, प्रज्ञासे ( उसकी ) जड़को काटो । ३४१-सरितानि सिनेहितानि च सोमनस्सानि भवन्ति जन्तुनो । ते सोतसिता सुखेसिनो ते वे जाति-जरूपगा नरा ॥८॥ ( सरितः स्निग्धाश्च सौमनस्या भवन्ति जन्तोः । ते स्रोतःसृताः सुखैषिणस्ते वै जातिजरोपगा नराः ॥८॥ ) अनुवाद—( यह ) ( तृष्णा रूपी ) नदियाँ स्निग्ध और प्राणियोंके चित्तको खुश रखनेवाली होती हैं; ( जिनके कारण ) नर स्रोतमें बँधे, सुखकी खोज करते, जन्म और जराके फेरमें पड़ते हैं । ३४२-तसिणाय पुरक्खता पजा परिसप्पन्ति ससो 'व बाधितो । संयोजनसङ्ग सत्तका दुक्खमुपेन्ति पुनप्पुनं चिराय ॥६॥ ( तृष्णया पुरस्कृताः प्रजाः परिसर्पन्ति शश इव बद्धः । संयोजनसंगसक्तका दुःखमुपयन्ति पुनः पुनः चिराय ॥९॥) अनुवाद—तृष्णाके पीछे पड़े प्राणी, बंधे खरगोशकी भाँति चक्कर काटते हैं; संयोजनों (=मनके बंधनो ) में फँसे ( जन ) पुनः पुनः चिरकाल तक दुःखको पाते हैं । ३४३-तसिणाय पुरक्खता पजा परिसप्पन्ति ससो'व बाधितो । तस्मा तसिनं विनोद्ये भिक्खू अकङ्क्षी विरागमत्तनो ॥ १०॥ ( तृष्णया पुरस्कृताः प्रजाः परिसर्पन्ति शश इव बद्धः ।

२१. पकिण्णकवग्गो (प्रकीर्णक वर्ग)

Page 163Permalink

१५२ ] धम्मपद [ २४।१२ तस्मात् तृष्णां विनोदयेद् भिक्षुराकांक्षी विरागमात्मनः ॥१०॥) अनुवाद—तृष्णाके पीछे पड़े प्राणी बँधे खरगोशकी भाँति चक्कर काटते हैं; इसलिए भिक्षुको चाहिए कि वह अपने वैराग्यकी इच्छा रख, तृष्णाको दूर करे । वेणुवन विभन्तक (भिक्षु) ३४४—यो निब्बनथो वनाधिमुत्तो वनमुत्तो वनमेव धावति । तं पुग्गलमेव पस्सथ मुत्तो बन्धनमेव धावति ॥११॥ (यो निर्वाणार्थी वनाऽधिमुक्तो वनमुक्तो वनमेव धावति । तं पुद्गलमेव पश्यत मुक्तो बन्धनमेव धावति ॥११॥) अनुवाद—जो निर्वाणकी इच्छा वाला (पुरुष) वन (=तृष्णा) से मुक्त हो, वनसे सुमुक्त हो, फिर वन (=तृष्णा) ही की ओर दौड़ता है, उस व्यक्तिको (वैसे ही) जानो जैसे कोई (बन्धन) से मुक्त (पुरुष) फिर बन्धन ही की ओर दौड़े । जेतवन बन्धनागार ३४५—न तं दळ्हं बन्धनमाहु धीरा यदायसं दारुजं पब्बजञ्च । सारत्तरत्ता मणिकुण्डलेसु पुत्तेसु दारेसु च या अपेक्खा ॥१२॥ (न तद् दृढं बन्धनमाहुर्धीरा यद् आयसं दारुजं पार्वजं च ।