भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 101, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 101

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३५ ॥ ६३ ( सः सविता सावित्र्या ब्राह्मणं सृष्ट्वा तत् सावित्रीं पर्य्यदधात् ) उस सविता [ प्रेरक परमात्मा ] ने सावित्री [ मन्त्र ] के साथ ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी पुरुष ] को उत्पन्न करके उसके लिये सावित्री को ठहराया, (तत्सवितुः वरेण्यम् इति सावित्र्याः प्रथमः पादः ) उस सविता का अति श्रेष्ठ [ तेज ] है--यह सावित्री का पहिला पाद है। ( पृथिव्या ऋचम्, ऋचा अग्निम्, अग्निना श्रियम्, श्रिया स्त्रियम् स्त्रिया मिथुनम्, मिथुनेन प्रजाम्, प्रजया कर्म, कर्मणा तपः, तपसा सत्यम्, सत्येन ब्रह्म, ब्रह्मणा ब्राह्मणम् ब्राह्मणेन व्रतम् समदधात् ) पृथिवी के साथ ऋग् [ स्तुति योग्य विद्या ] को उस [ पहिले पाद ] ने, ऋग् के साथ अग्नि को, अग्नि के साथ श्री [ शोभा वा सम्पत्ति ] को, श्री के साथ स्त्री को, स्त्री के साथ जोड़ [ पुरुष संयोग ] को, जोड़ के साथ प्रजा [ सन्तान ] को, प्रजा के साथ कर्म को, कर्म के साथ तप [ ब्रह्मचर्य आदि ] को, तप के साथ सत्य [ यथार्थता ] को, सत्य के साथ ब्रह्म [ वेदज्ञान ] को, वेदज्ञान के साथ ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] को, ब्राह्मण के साथ व्रत [ जितेन्द्रियता आदि ] को ठहराया । ( व्रतेन वै ब्राह्मणः संशितः भवति, अशून्यः भवति, अविच्छिन्नः भवति, अविच्छिन्नः अस्य तन्तुः, अविच्छिन्न' जीवनं भवनं भवति, यः एव वेद यः च एवं विद्वान् एवम् एतं सावित्र्याः प्रथमं पाद व्याचष्टे ) व्रत [ जितेन्द्रियता आदि ] से ही वह ब्राह्मण [ वेदज्ञानी ] तीक्ष्ण बुद्धि वाला [ वा यत्नवान् ] होता है, शून्य बिना [ परिपूर्ण ] होता है, अनकट होता है, अनकट उसका तांता [ वंश ] अनकट जीवन और अस्तित्व [ ठहराव ] होता है, जो ऐसा जानता है और जो ऐसा जानकार पुरुष इस प्रकार से सावित्री के इस पहिले पाद को बताता है ॥ ३४ ॥ भावार्थः--मनुष्य सावित्री के प्रथम पाद के साथ ऋग्वेद, पृथिवी अग्नि आदि के विचार से अपने और सन्तान आदि के जीवन को सुदृढ़ करे ॥ ३४ ॥ कण्डिका ३५ ॥ भर्गो देवस्य धीमहीति सावित्र्या द्वितीयः पादोऽन्तरिक्षेण यजुः समद- धात् यजुषा वायुं, वायुनाऽब्भ्रम्, अब्भ्रेण वर्षं, वर्षेणौषधिवनस्पती्नोषधि- स्थापितवान् (तत्) तस्य (सवितुः) प्रेरकस्य परमेश्वरस्य (वरेण्यम्) अति- श्रेष्ठम् (ऋचम्) ऋग्वेदम् । स्तुत्यां विद्याम् ( समदधात् ) सम्यक् स्थापितवान् (मिथुनम्) द्वित्वविशिष्टं पुरुषम् । पुरुषसंयोगम् (तपः) ब्रह्मचर्याद्यनुष्ठानम् ( व्रतम् ) वरणीयं जितेन्द्रियत्वादि कर्म (संशितः) सम् + शो तनूकरणे--क्तः । तीक्ष्णबुद्धिः । सम्पादितव्रतविषयकयत्नः ( अशून्यः) अभावरहितः । परिपूर्णः ( अविच्छिन्नः) नञ् + वि + छिदिर् द्वैधीभावे--क्तः । अविभक्तः । परम्परागतः ( तन्तुः ) सितनिगमिमसि० ( उ० १ । १६९ ) तनु विस्तारे--तुन् । विस्तारः । वंशसन्ततिः ( भवनम् ) अस्तित्वम् ( व्याचष्टे ) चक्षिङ् कथने दर्शने च- लट् । विविधं कथयति ॥