गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

८८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । कं० ७ ॥ श्लोण इव हीयताम् । मा नोऽन्वागादघं यत इति । अथ हैतद्देवानां परिषूतं यद् ब्रह्मचारी । तदप्येतदृचोक्तम् । देवानामतेत्परिषूतमन्भ्यारूढं चरति रोचमानं तस्मिन् सर्वे पशवस्तत्र यज्ञास्तस्मिन्नन्नं सह देवताभिरिति ब्राह्मणम् ॥ ७ ॥ कण्डिका ७ ॥ ब्रह्मचारी के दोषों का प्रायश्चित्त विधान ॥ ( न उपरिशायी स्यात् न गायनः न नर्त्तनः न सरणः न निष्ठीवेत् ) वह [ ब्रह्मचारी ] ऊपर [ खाट आदि पर ] न सुवैया होवे १, न गवैय्या २, न नचकैया ३, न घुमक्कड़ ४, और न थूके ५ । ( यत् उपरिशायी भवति अभीक्ष्णं निवासाः जायन्ते ) जो वह ऊपर सुवैया होता है बारम्बार [ उसके ] घर [ जन्म ] होते हैं १ । ( यत् गायनः भवति अभीक्ष्णशः आक्रन्दान् धावन्ते ) जो वह गवैय्या होता है बारंबार विलापों को पाता है २ । ( यत् नर्त्तनो भवति अभी- क्ष्णशः प्रेतान् निर्हरन्ते ) जो वह नचकैया होता है बारबार प्रेतों [ मृतकों ] को ले जाता है ३ । ( यत् सरणः भवति अभीक्ष्णशः प्रजाः संविशन्ते ) जो वह घुमक्कड़ होता है, बारंबार लोगों में घुसता रहता है-४ । ( यत् निष्ठीवति तत् आत्मनः मध्ये एव निष्ठीवति ) जो वह थूकता है वह अपने भीतर ही थूकता है [ मन को मलीन करता है ], ( स चेत् निष्ठीवेत् दिवः नु मां- यत् अत्र अपि-मधोः अहं, यत् अत्र अपि -रसस्य मे-इति आत्मानम् अनुमन्त्रयते ) जो वह थूके-दिवो नु मां... ( अथ० ६ । १२४ । १ )-इस मन्त्र से, जो इस पर भी [ वह थूके ]-मधोरहं...इस ब्राह्मण वचन से, जो इस पर भी [ थूके ]-रसस्य मे...इस ब्राह्मण वचन से अपने को मन्त्र के अनुकूल करे । ( यत् अत्रापि-मधोरहं..., निरिष्टं-विषमस्मृतम्..., अग्निश्च तत् सविता च पुनर्मे जठरे धत्ताम्... ) जो इस पर भी [ वह थूके ]-मधोरहं...१, निरिष्टं विषमस्मृतम्... २ अग्निश्च तत् सविता च पुनर्मे जठरे धत्ताम्... [ इन तीन ब्राह्मण वचनों से अपने को मन्त्र के अनुकूल करे ] । ( यत् अत्रापि-रसस्य मे...परापपातास्म तं...तदिहोपह्वयामहे...तन्म आप्यायतां पुनः-इति ) जो इस पर भी [ वह थूके ]- रसस्य मे...१, परापपातास्म तं...२, तदिहोपह्वयामहे...३, तन्म आप्यायतां पुनः...४, [ इन चार ब्राह्मण वचनों से वह अपने को मन्त्र के अनुकूल करे ], ५ । ( श्मशानम् न आतिष्ठेत् ) वह मरघट में न ठहरे, ६ । ( सः चेत् अभितिष्ठेत् उदकं हस्ते कृत्वा-- यदीदमुतृकाम्या...इति अभिमन्त्र्य जपन् सम्प्रोक्ष्य परिक्रमेत्, समयाय उपरि व्रजेत्- ७--( शायी ) शीङ् शयने--णिनिः । शयनशीलः । ( गायनः ) गै गाने-- ल्युः । गानोपजीवी ( नर्तनः ) नर्तकः । नटः ( सरणः ) सरणशीलः । गमनशीलः ( निष्ठीवेत् ) नि + ष्ठिवु निरासे । मुखेन श्लेष्मादिवमनं कुर्यात् । ( अभीक्ष्णम्, अभीक्ष्णशः ) वारंवारम् ( निवासाः ) गृहाणि ( आक्रन्दान् ) रोदनकर्माणि ( धावन्ते ) गच्छति । प्राप्नोति ( प्रेतान् ) मृतान् ( संविशन्ते ) सम्यक् प्रविशति ( श्मशानम् ) श् मन् + शानस् । शीङ् स्वप्ने--मनिन् डिच्च । श्मानः शवाः शेरते यत्र । शीङ्-शानच्, डिच्च । श्मशानं श्म शयनं श्म शरीरम्--निरु० ३ । ५ ।