BharatKosha
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी

Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)

DevanagariSanskritpublished600 pages

Page 133 of 600

Read in context
Page 133

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ९ ॥ ९५

उससे वह पुष्ट करता है, उसमें वायु किसी दिन भी नहीं बैठता [ रुकता ] है। ( तद् अपि एतत् ऋचा उक्तम्। अन्तरिक्षे पथिभिः ह्रीयमाणः न निविशते कतमच्चन अहः। अपां योनिः प्रथमजाः ऋतस्य क्व स्वित् जातः कुतः आवभूव इति ) यह मन्त्र कुछ भेद से ऋग्वेद में है—१० । १६८ । ३ । यह भी इस ऋचा करके कहा गया है—अन्तरिक्षे......। अर्थ—अन्तरिक्ष में अनेक मार्गों से ले जाया गया [ वायु ] किसी दिन भी नहीं बैठता है। जल का कारण और सत्य नियम से पहिले पदार्थों में उत्पन्न होने वाला वह कहां उत्पन्न हुआ और कहां से प्राप्त हुआ है । ( यद् उद्गाता साम्ना करोति दिवं तेन आप्याययति तत्र हि शुक्रः आदित्यः चरति ) जो उद्गाता सामवेद से कर्म करता है, सूर्य के प्रकाश को उससे वह पुष्ट करता है, उस [ प्रकाश ] में ही वीर्यवान् सूर्य विचरता है। ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम्। उच्चा पतन्तम् अरुणं सुपर्णम् इति अथ० १३ । २ । ३६ ) यह भी इस ऋचा करके कहा गया है—उच्चा पतन्तमरुणं सुपर्णम् इति ॥ ( यत् ब्रह्मा ऋचां काण्डैः करोति अपः तेन आप्याययति, चन्द्रमाः हि अप्सु चरति ) जो ब्रह्मा [ चारों वेद जानने वाला ] ऋचाओं [ चारों वेदों ] के काण्डों [ मार्गों ] से कर्म, करता है, जल को उससे वह पुष्ट करता है, चन्द्रमा ही जल में विचरता है। ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम्। चन्द्रमा अप्स्वन्तः इति ) वह भी इस ऋचा करके कहा गया है—चन्द्रमा अप्स्वन्तः—इति अ० १८ । ४ । ८६ । ( तासाम् ओषधिवनस्पतयः काण्डानि, ततः मूलकाण्डपर्णपुष्पफलप्ररोहरसगन्धैः यज्ञः वर्तते ) उन [ जलों ] की ओषधिवनस्पतियां शाखायें हैं, उससे जड़ शाखा पत्ता फूल फल अङ्कुर रस और गन्ध के साथ यज्ञ होता है, ( अद्भिः कर्माणि प्रवर्तन्ते, अद्भिः सोमो ऽभिषूयते ) जल से कर्म होते रहते हैं, जल से सोम [ अमृत रस ] निचोड़ा जाता है। ( तत् यत् ब्रह्माणम् कर्मणि कर्मणि आमन्त्रयति, अपः तेन अनुजानाति ) वह जब ब्रह्मा को काम काम में बुलाता है जल की उससे वह आज्ञा देता है। ( एषः हि अस्य भागः तत् यथा भोक्ष्यमाणः अपः एव प्रथमम् आचामयेत् अपः उपरिष्टात्, एवं यज्ञः अद्भिः एव प्रवर्तते अप्सु संस्थाप्यते ) यही इस [ ब्रह्मा ] का भाग है, सो जैसे भोजन चाहता हुआ पुरुष जल को ही पहिले आचमन करे और जल को ही उपरान्त में, इसी प्रकार यज्ञ जल से ही चलता रहता है और जल में समाप्त होता है। ( तस्मात् पुरस्तात्—होम संस्थितहोमैः अन्तरा यज्ञः वर्तते, ब्रह्मा हि पुरस्तात्—होम संस्थितहोमैः अन्तरा यज्ञं परिगृह्णाति ) इस कारण पुरस्तात्-होम और संस्थित-होमों

वेदे । अ + षिञ् बन्धने—क्तः । अनूद्द्म्पूजम्बू० ( उ० १ । ६३ ) ज्ञा विज्ञापने—कूः । अबद्धं कर्म ज्ञापयति बोधयति नियोजयति वा सा (निविशते) उपविशते (ह्रीयमाणः) नीयमानः ( प्रथमजाः ) प्रथमेषु जातः ( ऋतस्य ) सत्यनियमस्य ( उच्चायतं तम् ) उच्चा पतन्तम्—इति वेदे । उच्चैः ऐश्वयं प्राप्तुवन्तम् ( ब्रह्मा ) चतुर्वेदवेत्ता ( काण्डैः ) कृवादिभ्यः कित् ( उ० १ । ११५ ) कमु कान्तौ--डप्रत्ययो दीर्घत्वंच । ग्रन्थभागैः ( अप्सु अन्तः ) जलेषु मध्ये ( आमन्त्रयति ) संबोधयति ( अपः ) जलानि ( अनुजानाति ) आज्ञापयति ( भोक्ष्यमाणः ) भोक्तुम् इष्यमाणः ( उपरिष्टात् )