गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

९४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० ९ ॥ कण्डिका ९ ॥ होता, अध्वर्यु, उद्गाता और ब्रह्मा का वर्णन । ( एकपाद् द्विपदः इति वायुः एकपात् तस्य आकाशं पादः ) एकपाद् द्विपदः— इति-अथ० १३ । २ । २७, इस मन्त्र में पवन एक पग वाला है, उसका आकाश पग है, ( चन्द्रमाः द्विपात् तस्य पूर्वपक्षापरपक्षौ पादौ ) चन्द्रमा दो पग वाला है उसके पहिला पाँख और दूसरा पाखं दो पग हैं, ( आदित्यः त्रिपात् तस्य इमे लोकाः पादाः ) सूर्यं तीन पग वाला है, उसके यह [ ऊँचे नीचे और मध्य ] लोक पग हैं, ( अग्निः षट्पादः तस्य पृथिवी, अन्तरिक्षं द्यौः आपः ओषधिवनस्पतयः इमानि भूतानि पादाः ) अग्नि छह पग वाला है, उसके पृथिवी, अन्तरिक्ष, प्रकाश जल, ओषधि और वनस्पतियें यह सब सत्तायें पग हैं । ( तेषां सर्वेषां वेदाः गतिः आत्मा प्रतिष्ठिताः ) इन सब में वेद [ वेद ज्ञान ], गति [ प्रवृत्ति ] और आत्मा ठहरे हुए हैं। ( ब्रह्मणः चतस्रः शाखाः, अथो आहुः षट् इति मूर्तिः आकाशः च इति ) ब्रह्म [ यज्ञ ] की चार शाखायें [ वायु, चन्द्रमा, सूर्य और अग्नि ] हैं, कोई कहते हैं छह हैं मूर्ति और आकाश [ मिलाकर ] । ( ऋचा मूर्तिः याजुषी गतिः साममयं तेजः भृग्वङ्गिरसाम् आप : आपः, एतत् ब्रह्म एव चतुष्पात् यज्ञः द्विः संस्थितः इति ) ऋचा [ ऋग्वेद विद्या ] मूर्ति, याजुषी [ यजुर्वेद विद्या ] गति, साममय [ सामवेद ज्ञान ] तेज, और भृगु अङ्गिरसाओं [ प्रकाश- मान ज्ञान वाले चारों वेदों ] का जल है, यह ब्रह्म ही चार पग वाला यज्ञ और दो बार संस्था [ ठीक ठीक ठहराव ] वाला है । ( तस्य भृग्वङ्गिरसः संस्थे अथो आहुः एक- संस्थितः इति ) उस भृगु अङ्गिरा [ चारों वेद ] दो संस्थायें हैं, कोई कहते हैं एक संस्था वाला है । ( यत् होता ऋचां मण्डलैः करोति, पृथिवीं तेन आप्याययति एतस्यां हि अग्निः चरति ) जो होता ऋचाओं [ ऋग्वेद मन्त्रों ] के समूहों से कर्म करता है पृथिवी को उसके द्वारा पुष्ट करता है, इस [ पृथिवी ] में ही अग्नि विचरता है । ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् । अग्निवासाः पृथिवी असितज्ञूः इति ) यह भी इस ऋचा करके कहा गया है—अग्निवासाः पृथिव्यसितज्ञूः--अथ० १२ । १ । २१ ॥ ( यत् अध्वर्युः यजुषा करोति अन्तरिक्षं तेन आप्याययति तस्मिन् वायुः कतमत् चन अहः न निविशते इति ) जो अध्वर्यु यजुर्वेद से कर्म करता है अन्तरिक्ष को ६-( भूतानि ) सत्तामात्राणि ( गतिः ) प्रवृत्तिः ( आत्मा ) प्राणः ( प्रति- ष्ठिताः ) स्थापिताः ( ब्रह्मणः ) यज्ञस्य ( मूर्तिः ) आकारः ( ऋचा ) ऋग्मन्त्रेण ( याजुषी ) यजुः--अण्, ङीप् । संगतिकरणयुक्ता । यजुर्वेदमन्त्रसम्बन्धिनी ( साममयम् ) सामवेदमन्त्रसंवद्धम् ( भृग्वङ्गिरसाम् ) प्रकाशमानज्ञानानां चतु- र्वेदनाम् ( आप ) विभक्तिलोपः । ( आपः ) जलानि ( संस्थितः ) सम्यक्स्थितः । समाप्तियुक्तः ( भृग्वङ्गिरसः ) चतुर्वेदाः ( संस्थे ) समाप्ति यज्ञ विशेषद्वयम् ( ऋचाम् ) ऋग्मन्त्राणाम् ( मण्डलैः ) समूहैः ( करोति ) यज्ञकर्म करोति ( अग्नि- वासाः ) बसेर्णित् ( उ० ४ । २१८ ) वस निवासे आच्छादने च—असुन् । अग्निना तापेन सह निवासो यस्याः सा । यद्वा तापो वस्त्रं यस्याः सा ( असितज्ञूः )