भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 149, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 149

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १८ ॥ १११ ने बहते हुए [ प्रकृति रूप समुद्र ] से आकाश में ऊँचा किया है, हे सूर्यं [ लोकों के चलाने वाले रवि मण्डल ] अत्रि [ सदा ज्ञानी परमात्मा ] ने महीना [ काल विभाग ] करने के लिए उस तुझको आकाश में धारण किया है। (तं ह उवाच वरं वृणीष्व इति) उस [ ब्राह्मण ] से वह [ यजमान ] बोला—वर मांग। (सः ह उवाच मे प्रजा दक्षिणीया स्यात् इति) वह [ ब्राह्मण ] बोला—मेरी प्रजा [ मेरे समान ब्रह्मज्ञानी ] दक्षिणा योग्य होवे। (तस्मात् आत्रेयाय प्रथमं दक्षिणाः यज्ञे दीयन्ते इति ब्राह्मणम् ) इसलिए आत्रेय [ अत्रि, नित्य ज्ञानी परमेश्वर के मानने वाले ब्राह्मण ] को पहिले दक्षिणा यें यज्ञ में दी जाती हैं—यह ब्राह्मण है ॥ १७ ॥ भावार्थः—मनुष्यों को चाहिये कि चारों वेद जानने वाले ब्रह्मज्ञानी का आदर सबसे अधिक करे ॥ १७ ॥ विशेषः—प्रतीक वाला मन्त्र अर्थ सहित दिया जाता है ॥ स्रुताद् यमत्रिर्दिवमुन्निनाय—अथ० १३ । २ । ४, दिवि त्वात्रिैरधारयत् सूर्या मासाय कर्तवे—अथ० १३ । २ । १२—( यम् ) जिस [ सूर्य ] को (अत्रिः) नित्य ज्ञानी [ परमात्मा ] ने (स्रुतात्) बहते हुए [ प्रकृति रूप समुद्र ] से (दिवम्) आकाश में (उन्निनाय) ऊँचा किया है, (सूर्य) हे सूर्य ! [ लोकों के चलाने वाले रवि मण्डल ] (अत्रिः) सदा ज्ञानवान् [ परमात्मा ] ने (मासाय) महीना [ काल विभाग ] (कर्तवे) करने के लिए (त्वा) [ उस ] तुझको (दिवि) आकाश में (अधारयत् ) धारण किया है ॥ कण्डिका १८ ॥ प्रजापतिर्वेदानुवाच अग्नीनादधीयेति, तान्वागभ्युवाचाश्वो वै सम्भा- राणामिति, तद्घोरात् क्रूरात्सलिरात्सरस उदानिन्युस्तान् वागभ्युवाचाश्वः शम्येतेति, तथेति तमृग्वेद एत्योवाचाहमश्वं शमेयमिति तस्मा अविस्सृप्ताय महद्भयं ससृजे, स एतां प्राचीं दिशम्भजे स होवाचाशान्तोन्वयमश्व इति। तं यजुर्वेद एत्योवाचाहमश्वं शमेयमिति तस्मा अविस्सृप्ताय महद्भयं ससृजे, सः एतां प्रतीचीन्दिशं भेजे स होवाचाशान्तो न्वयमश्व इति। तं मामवेद एत्योवा- चाहमश्वं शमेयमिति, केन नु त्वं शमयिष्यसीति, रथन्तर नाम मे सामाघोरञ्चा- क्रूरञ्च तेनाश्व अभिष्टूयेत तस्मा अविस्सृप्ताय तदेव महद्भयं ससृजे, स एतामुदी- चींन्दिशम्भजे, स होवाचाशान्तो न्वयमश्व इति। तान्वागभ्युवाच शंयुमाथर्वणं गच्छतेति, ते शंयुमाथर्वणमासीनं प्राप्योचुर्नमस्ते अस्तु भगवन्नश्वः शम्येतेति। तथेति स खलु कबन्धस्याथर्वणस्य पुत्रमामन्त्रयामास विञ्चारिन्निति, भगो इति परमेश्वरः (अपनुनोद) दूरीकृतवान् (अन्वपश्यत्) निरन्तरं दर्शितवान् वेदे (स्रुतात्) स्रवणशीलात् प्रकृतिरूपसमुद्रात् (दिवम्) आकाशम् (उन्निनाय) उन्नीतवान् (सूर्या) सांहितको दीर्घः । हे सूर्य्य (कर्तवे) तुमर्थे सेसेनसे० (पा० ३।४। ९) करोतेः—तवेन् । कर्तुम् । (दक्षिणीयाः) कडङ्करदक्षिणाच्छ च (पा० ५ । १ । ६९) दक्षिणा—छप्रत्ययः । दक्षिणारोग्याः ।