भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 150, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 150

११२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १८ ॥ हास्मै प्रतिश्रुतं प्रतिशुश्रावाश्वः शम्येतेति, तथेति स खलु शान्त्युदकं चकाराथ- र्वणीभिश्चाङ्गिरसोभिश्चातनैर्मातृनामभिर्वास्तोष्पत्यैरिति शमयति तस्य ह स्नात- स्याश्वस्याभ्युक्षितस्य सर्वेभ्यो रोमशमरेभ्योऽङ्गारा आशीर्यन्त सोऽश्वस्तुष्टो नमस्कारं चकार नमः शंयुमाथर्वणाय यो मा यज्ञमचीक्लपदिति, भविष्यन्ति ह वा अतोऽन्ये ब्राह्मणा लघुसम्भारत्तमास्ते आदित्यस्य पद आधास्यन्त्यनडुहो वत्सस्याजस्य श्वत्रणस्य ब्रह्मचारिणो वा एतद्वा आदित्यस्य पदं यद्भूमिस्तयैव पद आहितं भविष्यतीति सोऽग्नौ प्रणीयमानेऽश्वेऽन्वारब्धं ब्रह्मा यजमानं वाच- यति यदक्रन्दः प्रथमं जायमान इति पञ्च, तं ब्राह्मणा उपवहन्ति तद्ब्रह्मोपाकुरुते एष ह वै विद्वांसत्त्रंविद् ब्रह्मा यद्‌भृग्वङ्गिरोविदिति ब्राह्मणम् ॥ १८ ॥ कण्डिका १८ ॥ विघ्नों को हटाकर अश्व नामक अग्नि की स्थापना ॥ (प्रजापतिः वेदान् उवाच अग्नीन् आ-दधीय इति) प्रजापति [परमेश्वर] नें वेदों से कहा--अग्नियों [आहवनीय, गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि--क० २२] को मैं स्थापित करूँ। (तान् वाक् अभ्युवाच) उन [वेदों] से वाणी ने स्पष्ट कहा--(अश्वः वै सम्भाराणाम् इति) अश्व [व्यापक वा घोड़ा रूप अग्नि] ही संग्रहों का [ले जाने वाला है, यह ब्राह्मण वचन है]। (तं घोरात् क्रूरात् सलिलात् सरसः उत्-आ-निन्युः) उस [अश्व अग्नि] को भयंकर हिंसक, और जल से भरे हुये सरोवर से उन्हीं [वेदों] ने ऊँचा किया। (तान् वाक् अभि-उवाच अश्वः शम्येत इति) उनसे वाणी ने स्पष्ट कहा-अश्व [अग्नि] शान्त किया जावे। [वे बोले] (तथा इति) वैसा ही होगा (तम् ऋग्वेदः एत्य उवाच अहम् अश्वं शमेयम् इति) उससे ऋग्वेद आकर बोला- मैं अश्व को शान्त करूँ। (तस्मै अविमृप्ताय महत् भयं ससृजे) उस न सरकते हुए [ठहरे हुए अहंकारी] को बड़ा भय उत्पन्न हुआ। (सः एतां प्राचीं दिशं भेजे) उसने इस पूर्व दिशा को सेया [ऋग्वेदी होता अग्नि के पूर्व में बैठा]। (सः उवाच अशान्तः नु अयम् अश्वः) उसने कहा-यह अश्व [अग्नि] अशान्त ही है। (तं यजुर्वेदः एत्य उवाच अहम् अश्वं शमेयम् इति) उससे यजुर्वेद आकर बोला-मैं अश्व [अग्नि] को शान्त करूँ। (तस्मै अविमृप्ताय महत् भयं ससृजे) उस न सरकते हुए [ठहरे हुए, अहंकारी] को बड़ा भय उत्पन्न हुआ। (सः एतां प्रतीचीं दिशं भेजे) उसने १८-(प्रजापतिः) प्रजापालकः परमात्मा (अग्नीन्) आहवनीयगार्हपत्य- दक्षिणाग्नीन्-क० २२ (आदधीय) आ+दधातेः विधिलिङ् । अहं यथाविधि धरेयम् (अश्वः) अश्रूषुषिलटि० (उ० १।१५१) अशूङ् व्यप्तौ-क्वन्। व्याप्तो घोटकरूपो वा अग्निः (वाक्) वेदवाणी (सम्भाराणाम्) संग्रहाणां वोढा, इत्यध्या- हारः (घोरात्) हन्तेरच् घुर च (उ० ५।६४) हन हिंसागत्योः-अच्, धातोः घुरादेशश्च । भयानकात् । (क्रूरात्) कृतेश्छः क्रू च (उ० २।२१) कृतो छेदने- रक्, धातोः क्रू इत्यादेशः । हिंसकात् । कठिनात् (सलिलात्) सलिल-अर्श आद्यच् । जलपूर्णात् (सरसः) सरोवरात् । जलोपद्रवादित्यर्थः (उन्नानिन्युः) उन्नीतवन्तः (अविसृप्ताय) अविगताय। स्थिताय। अहङ्कारयुक्ताय। (रथन्तरम्)