गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी
Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)
Page 197 of 600
Read in contextगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० १३ ॥ १५६ नाभ्यायतनानि परिलिप्य होम्यमुपसाद्य वात आबातु भेषजमिति सूक्तेनात्मन्येव जुहुयादथ प्रातरग्निं निर्मन्थ्य यथास्थानमग्नीनुपसमाधाय यथापुरं जुहुयात् सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिरिति ५ ब्राह्मणम् ॥ १३ ॥ कण्डिका १३ ॥ तीनों अग्नियों में विघ्न पड़ने पर उपाय और प्रायश्चित्त ॥ (भो एवम् एव एतत् यथा भवान् आह. तु एव भवन्तं पृच्छामि इति) [प्राचीनयोग्य बोला] महाराज ! ऐसा ही यह है जैसा आप कहते हैं, फिर भी आपसे मैं पूछता हूँ । (प्राचीनयोग्य पृच्छ इति) [उद्दालक बोला] हे प्राचीनयोग्य ! पूंछ । (यस्य सायम् अग्नयः उपसमाहिताः स्युः सर्व्वे ज्वलेयुः प्रक्षालितानि यज्ञपात्राणि उपसन्नानि स्युः) [प्राचीनयोग्य बोला] जिसकी सायंकाल को सब अग्नियां यथाविधि ठीक की गयी हों, और सब जलती हों और धुले हुये यज्ञपात्र समीप हों, (अथ चेत् दक्षिणाग्निः उद्वायात् किं वा ततः भयम् आगच्छेत् इति, क्षिप्रम् अस्य पत्नी प्रैति, यः विद्वान् जुहोति विद्यया तु एव अहम् अभि जुहोमि इति, का ते विद्या का प्रायश्चित्तिः इति १) फिर जो दक्षिणाग्नि भड़क उठे [अधिक बढ़ जावे] अथवा उसमे कुछ भय आवे, [जिससे] उसको पत्नी शीघ्र चली जावे, और जो विद्वान् पुरुष होम करता है—(विद्यया......) विद्या के साथ फिर भी मैं सब प्रकार होम करूं [यह कहे, उसमें] तेरी क्या विद्या है और क्या प्रायश्चित्त [पापशोधन विधि] है १ । (गार्हपत्यात् अधि दक्षिणाग्निं प्रणीय प्राचः अङ्गारान् उद्धृत्य प्राणापानाभ्यां स्वाहा इति जुहुयात्, अथ प्रातः यथास्थानम् अग्नीन् उपसमाधाय यथापुरं जुहुयात् सा मे विद्या सा प्रायश्चित्तिः इति) [उद्दालक बोला] गार्हपत्य अग्नि से दक्षिणाग्नि लेकर पूर्व दिशा वाले अङ्गारों को निकाल कर—(प्राणापानाभ्यां स्वाहा) भीतर जाने वाले और बाहर आने वाले श्वास के लिये सुन्दर आहुति है--[इस मन्त्र से] होम करे फिर प्रातःकाल अपने अपने स्थान में अग्नियों को ठीक कर के पहिले के समान होम करे, यह मेरी विद्या और यह प्रायश्चित्त है १ । (अथ चेत् आहवनीयः उद्वा यात् किं वा ततः भयम् आगच्छेत् इति क्षिप्रम् अस्य पुत्रः प्रैति, यः विद्वान् जुहोति विद्यया तु एव अहम् अभिजुहोमि इति, का ते विद्या का प्रायश्चित्तिः इति २) [प्राचीनयोग्य बोला] फिर जो आहवनीय अग्नि भड़क उठे अथवा उस से कुछ भय आवे, [जिससे] उसका पुत्र शीघ्र चला जावे और जो विद्वान् होम करता है—(विद्यया......) विद्या के साथ फिर भी १३--(तु) पुनः (उपसमाहिताः) यथाविधिसंस्कृताः (प्रक्षालितानि) क्षल शोधकर्मणि-क्तः । संशोधितानि (उपसन्नानि उप + षदॢ गतौ-क्तः । समीप- स्थानि (उद्वायात्) उद्गच्छेत् (प्रैति) प्र + इण् गतौ--लट् । प्रकर्षेण गच्छति (प्रायश्चित्तिः) प्र + इण् गतौ घञ् + चिती संज्ञाने--क्तिन् । प्रायस्य चित्ति- चित्तयोः (वा० पा० ६।१।१५७) इति सुट् । पापशोधनविधिः (प्राचः) पूर्व- दिक्स्थितान् (समाधाय) यथाविधि संस्कृत्य (यथापुरम्) पुर अग्रगमने--कः।