भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 216, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 216

१७८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ३ । क० २३ ॥ अग्निहोत्र १ और पौर्णमासी का यज्ञ २ पूर्व से पश्चिम को जाते हुये मुझमें दोनों कामनापूरक होकर ऐश्वर्य्य के साथ प्रवेश करें १, ( वसतिः च अमावास्यः च यज्ञः पश्चात् प्राञ्चं मा उभौ···इति समानम् ) रात्रि ३ और अमावास्या का यज्ञ ४ पश्चिम से पूर्व को जाते हुये मुझमें दोनों-आगे वैसे ही २, (मनः च पितृयज्ञः च यज्ञः दक्षिणतः उदञ्चं मा उभौ- इति समानम्) मन ५ और पितृयज्ञ वाला यज्ञ ६ दक्षिण से उत्तर जाते हुये मुझमें दोनों-आगे वैसे ही ३, (वाक् च इष्टिः च उत्तरतः दक्षिणाञ्चं मा उभौ-इति समानम्) वाणी ७ और इष्टि [ पुत्रेष्टि इत्यादि ] ८ उत्तर से दक्षिण जाते हुये मुझमें दोनों-आगे वैसे ही ४, ( रेतः च अन्नं च इतः ऊर्ध्वं मा उभौ-इति समानम् ) वीर्य ९ और अन्न १० यहां से ऊपर जाते हुये [ विमान आदि से जाते हुये ] मुझमें दोनों-आगे वैसे ही ५, ( चक्षुः च पशुबन्धः च यज्ञः अमृतः अर्वाञ्चं मा उभौ कामप्रौ भूत्वा क्षित्या सह आविशताम् इति ) नेत्र ११ और पशुओं के बन्धन वाला यज्ञ १२ यहां से [ नौका आदि द्वारा ] नीचे जाते हुये मुझमें दोनों कामनापूरक होकर ऐश्वर्य के साथ प्रवेश करें ६। (खलु ह वै यः दीक्षितः आत्मनि वसूनि धत्ते अस्य काचन आर्तिः न च एव भवति न च यज्ञविष्कन्धम् उपयाति पुनः मृत्युम् अपहन्ति पुनः आजातिम् अपात्येति ) निश्चय करके जो दीक्षित पुरुष अपने में [ इन बारह ] उत्तम कर्मों को धारण करता है, उसको निश्चय करके कोई पीड़ा नहीं होती और न यज्ञ के पतन को वह पाता है, फिर वह मृत्यु को हटा देता है और फिर वह अल्प जीवन को लांघ जाता है । ( अस्य कामचारः सर्वेषु लोकेषु भाति यः एवं वेद यः च एवं विद्वान् दीक्षाम् उपैति इति ब्राह्मणम् ) उस [ मनुष्य ] का अपनी इच्छा से विचरना सब लोकों में प्रकाशित होता है जो व्यापक ब्रह्म को जानता है और जो व्यापक ब्रह्म को जानने वाला दीक्षा पाता है [ देखो गो० पू० १ । १५ ] -यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ २२ ॥ भावार्थः-सत्यसंकल्पी दीक्षित के सब मनोरथ सिद्ध होते हैं ॥ २२ ॥ कण्डिका २३ ॥ अथ यस्य दीक्षितस्यार्तमती जाया स्यात् प्रतिस्नावा प्रतिस्नावा सारूप- वत्पाया गोः पयसि स्थालीपाकं श्रपयित्वाऽभिघार्योद्वास्योद्धृत्य।भिहिङ्कृत्य गर्भवेदनपुंसवनैः सम्पातमन्तं कृत्वा तं परैव प्राश्नीयाद्रेतो वा अन्नं वृषा हिङ्कार एवं हीश्वराय दीक्षिताय दीक्षिता जाया पुत्रं लभेतेत्येतेनैव प्रक्रमेण यजेतेति ब्राह्मणम् ॥ २३ ॥ इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणपूर्वभागे तृतीयः प्रपाठकः समाप्तः । ऐश्वर्य्यकर्मा-निघ० २ । २१ । विभूत्या । ऐश्वर्येण ( आविशताम् ) प्रविशताम् । प्राप्नुताम् ( वसतिः ) वहिवस्यर्तिभ्यश्चित् ( उ० ४ । ६० ) वस निवासे-अतिः । रात्रिः । गृहम् ( पश्चात् ) पश्चिमदेशात् ( प्राञ्चम् ) पूर्वदेशं गच्छन्तम् ( इतः ) अस्मात् स्थानात् ( अमृतः ) अदस्-तसिल् । अस्मात् स्थानात् ( अर्वाञ्चम् ) अत्रोगच्छन्तम् ( आर्तिः ) पीडा । अन्यद् गतम्-गो० पू० १ । १५ ।