गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

१६२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १० ॥ अतिरात्रम् ) स्वर्ग लोक से उदयनीय अतिरात्र [ उत्तमता से पाने योग्य रात्रि में पूरे होने वाले यज्ञ ] को [ बनाया ] । १५ । ( तत् वै एतत् संवत्सरस्य जन्म ) सो यही संवत्सर यज्ञ का जन्म है । ( यः एवम् एतत् संवत्सरस्य जन्म वेद सः संवत्सरेण सात्मा सलोकः भूत्वा देवम् अप्येति इति ब्राह्मणम् ) जो इस प्रकार संवत्सर के जन्म को जानता है, वह संवत्सर से समान आत्मा वाला और सामान लोक वाला होकर उत्तम गुण पाता है—यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है ॥ ६ ॥ भावार्थ:—जो मनुष्य संवत्सर [ काल ] यज्ञ के विविध अङ्गों को जानकर उनका ठीक प्रयोग करता है, वह संवत्सर [ काल ] के समान विजयी होता है ॥ ६ ॥ विशेष:—इस कण्डिका संशोधन के विषय में क० ८२ देखो ॥ कण्डिका १० ॥ अथ यत् प्रायणीयमतिरात्रमुपयन्त्यहोरात्रावेव तद्देवौ देवते यजतोऽहोरात्रौ देवाँ देवते भवतोऽहोरात्रयोर्देवयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । १ । अथ यच्चतुर्विशमहरुपायन्त्यर्द्धमासानेव तद्देवां देवतां यजन्तेऽर्द्धमासा देवा देवता भवन्त्यर्द्धमासानां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । २ । अथ यदभिप्लवमुपयन्ति ब्रह्माणमेव तत् देवं देवतां यजन्ते ब्रह्मा देवो देवता भवति ब्रह्मणो देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ३ । अथ यत् पृष्ठ्यमुप- यन्ति क्षत्रमेव तत् देवं देवतां यजन्ते क्षत्रं देवो देवता भवति क्षत्रस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ४ । अथ यदभिजितमुपयन्त्यग्निमेव तत् देवं देवतां यजन्तेऽग्निर्देवो देवता भवत्यग्नेर्देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ५ । अथ यत् स्वरसाम्न उपयन्त्यप एव तत् देवीर्देवता यजन्ते आपो देव्यो देवता भवन्त्यपां देवीनां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ६ । अथ यद्विषुवन्त- मुपयन्ति सूर्य्यमेव तत् देवं देवतां यजन्ते सूर्य्यो देवो देवता भवति सूर्य्यस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ७ । उक्ता आवृत्तः स्वरसामानः । अथ यद्विश्वजितमुपयन्तीन्द्रमेव तत् देवं देवतां यजन्ते इन्द्रो देवो देवता भवतीन्द्रस्य देवस्य सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ८ । उक्तौ पृष्ठ्य,भिप्लवौ । अथ यद् गवायूषी उपयन्ति मित्रावरुणावेव तत् देवौ देवते यजतो मित्रावरुणौ देवौ देवते भवतो मित्रावरुणयोर्देवयोः सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुप- यन्ति । ९ । अथ यद् दशरात्रमुपयन्ति विश्वानैव तद् देवान् देवतां यजन्ते विश्वेदेवा देवता भवन्ति विश्वेषां देवानां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । १० । अथ यद् दाशरात्रिकं पृष्ठ्यं षडहमुपयन्ति दिश एव तत् देवीर्देवता यजन्ते दिशो देव्यो देवता भवन्ति दिशां देवीनां सायुज्यं सलोकतां यन्ति य एतदुपयन्ति । ११ । अथ यच्छन्दोमतत्र्यहमुपयन्तीमानेव तल्लोकां देवान् देवतां यजन्त इमे लोका देवा ( संवत्सरात् ) सम्पूर्वाच्चित् ( उ० ३ । ७२ ) सम् + वस 'निवासे—सरन् चित् । संवत्सरः संवसन्तेऽस्मिन् भूतानि - निरु० ४ । २७ । द्वादशमासात्मकात् कालात् । समयात् ॥