भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 237, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 237

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १५ ॥ १६६ कथमूर्ध्वैः स्तोमैर्विषुवन्तमुपागातां वृत्तंर्मामिति ते देवाः इह सामिवासुरुप तं यज्ञक्रतुं जानीमो य ऊर्ध्वस्तोमो येनैतदहरवाप्नुयामेति .तत एतं द्वादशरात्रमू- र्ध्वस्तोमं ददृशुस्तमाहरंस्तेनायजन्त तत एभ्योऽतिष्ठंस्तिष्ठति हास्मै महाव्रतं प्रतिष्ठति प्रतितिष्ठति प्रजया पशुभिर्य एवं वेद स वा एष संवत्सरः ॥१५॥ कण्डिका १५ ॥ संवत्सर और महाव्रत के विषय में प्रश्नोत्तर ॥ ( अथ यत् चतुर्विंशम् अहः उपेत्य विषुवन्तम् अनुपेत्य महाव्रतम् उपेयात्, कथम् अनाकृत्यै भवति इति ) फिर जब चतुर्विंश अह [ चौबीस दिन वाले यज्ञ ] को स्वीकार करके और विषुवान् को न स्वीकार करके महाव्रत को स्वीकार करे, कैसे वह [ यजमान ] अयोग्य सकल्प के लिये होता है । ( यम् एव अमुम् अतिरात्रं विषुवतः पुरस्तात् उपयन्ति तेन इति ब्रूयात् ) [ उत्तर ] जिस ही उस अतिरात्र [ यज्ञ ] को विषुवान् से पहिले स्वीकार करते हैं उससे [ वह अयोग्य संकल्प के लिये होता है ] ऐसा कहे । ( अभिप्लवात् पृष्ठ्यः निर्मितः ) [ क्योंकि ] अभिप्लव [ यज्ञ ] से पृष्ठ्य [ यज्ञ ] बनाया गया है १, ( पृष्ठ्यात् अभिजित् ) पृष्ठ्य से अभिजित् २, ( अभिजितः स्वरसामानः ) अभिजित् से स्वरसाम ३, ( स्वरसामभ्यः विषुवान् ) स्वरसामों से विषुवान् [ क० १४ ] ४, ( विषुवतः स्वरसामानः ) विषुवान् से स्वरसाम ५, ( स्वरसामभ्यः विश्वजित् ) स्वरसामों से विश्वजित् ६, (विश्वजितः पृष्ठ्याभिप्लवौ) विश्वजित् से पृष्ठ्य और अभिप्लव ७, ( पृष्ठ्याभिप्लवाभ्यां गवायूषी ) पृष्ठ्य और अभिप्लव से गवायूषी [ क० ६ ] ८ ( गवार्युभ्यां दशरात्रः ) दोनों गवागु से दशरात्र [ बनाया गया है ] ६ । ( अथ ह देवेभ्यः महाव्रतं न तस्थे कथम् ऊर्ध्वैः स्तोमैः विषुवन्तम् उपागाताम् ) फिर भी देवताओं के लिये महाव्रत न ठहरा, किस प्रकार ऊर्ध्व स्तोमों [ स्तोत्र विशेषों ] से विषुवान् यज्ञ को स्वीकार करे । ( वृत्तैः माम् इति. ते देवाः इह सामिवासुः, तं यज्ञक्रतुम् उपजानीमः यः ऊर्ध्वस्तोमः, येन एतत् अहः अवाप्नुयाम इति ) सच्चरित्रों से मुझको, तेरे लिये देवता [ विद्वान् लोग ] यहां मोक्ष विद्या में निवास करने वाले हैं, उस यज्ञ कर्म को समीप होकर हम जानें जो ऊर्ध्वस्तोम है और जिससे इस अह [ दिन अर्थात् यज्ञ विशेष ] को हम प्राप्त करें [ इन ब्राह्मण वचनों से विषुवान् यज्ञ को स्वीकार करे ] । ( ततः एतं द्वादशरात्रम् ऊर्ध्वस्तोमं ददृशुः तम् आहरन् तेन अयजन्त ततः एभ्यः अतिष्ठन् ) इसी से इस द्वादशरात्र ऊर्ध्वस्तोम को उन्हों [ ऋषियों ] ने देखा, उसे वे ले आये, उससे यज्ञ किया, उसीसे उन [ देवताओं ] के लिये वह [ महाव्रत ] ठहरा । ( अस्मै ह महाव्रतं तिष्ठति प्रतिष्ठति, प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवम् वेद ) उस [ पुरुष ] १५-( न ) निषेधे ( तस्थे ) तस्थौ ( उपागाताम् ) उप + आ + गाङ् गतो—लोट् । उपागच्छेत् । उपेयात् ( वृत्तैः ) वृत्तु वर्तने—क्तः । सच्चरित्रैः ( सामिवासुः ) कृवापाजिमि० ( उ० १ । १ ) सान्नि + वस निवासे—उण्, नकार- लोपः । सान्निवासकः । मोक्षज्ञाने निवासशीलः ( उप ) उपेत्य ( यज्ञक्रतुम् ) यज्ञकर्म । यज्ञप्रज्ञाम् ( अतिष्ठन् ) अतिष्ठत् ॥