गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 238, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें२०० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ४ । क० १७ ॥ के लिये ही महाव्रत ठहरता है, महाव्रत अच्छे प्रकार ठहरता है, और वह प्रजा और पशुओं से प्रतिष्ठा पाता है जो ऐसा जानता है। ( सः वै एषः संवत्सरः ) वही यह संवत्सर है ॥ १५ ॥ कण्डिका १६ ॥ अथ यच्चतुर्विंशमहुरुपेत्यानुपेत्य विषुवन्तं महाव्रतमुपेयात् कथमनाकृत्यै भवतीति यमेवामुं पुरस्ताद्विषुवतोऽतिरात्रमुपयन्ति तेनेति ब्रूयात् तदाहुः कति संवत्सरस्य पराञ्च्यहानि भवन्ति, कत्यर्वाञ्चि, तद्यानि सकृत् सकृदुपयन्ति तानि पराञ्चि, अथ यानि पुनः पुनरुपयन्ति तान्यर्वाञ्चि, इत्येवैनान्युपासीरन् षडहयो- र्ह्यावृत्तिमन्वावर्तन्ते य एवं वेद स वा एष संवत्सर ॥ १६ ॥ कण्डिका १६ ॥ संवत्सर और महाव्रत के विषय में प्रश्नोत्तर ॥ ( अथ यत् चतुर्विंशम् अहः उपेत्य विषुवन्तम् अनुपेत्य महाव्रतम् उपेयात् कथम् अनाकृत्यै भवति इति ) फिर जब चतुर्विंश अह [ चौबीस दिन वाले यज्ञ ] को स्वीकार करके और विषुवान् को न स्वीकार करके महाव्रत को स्वीकार करे कैसे वह [ यजमान ] अयोग्य संकल्प के लिये होता है। ( यम् एव अमुम् अतिरात्रं विषुवतः पुरस्तात् उपयन्ति तेन इति ब्रूयात् ) [ उत्तर ] जिस ही उस अतिरात्र [ यज्ञ ] को विषु- वान् से पहिले स्वीकार करते हैं, उससे [ वह अयोग्य संकल्प के लिये होता है ] ऐसा कहे । ( तत् आहुः संवत्सरस्य कति पराञ्चि अहानि भवन्ति, कति अर्वाञ्चि ) यह कहते हैं कि संवत्सर के कितने पराञ्चि [ प्राचीन वा पुराने ] दिन होते हैं और कितने अर्वाञ्चि [ अर्वाचीन वा नूतन ] । ( तत् यानि सकृत् सकृत् उपयन्ति तानि पराञ्चि, अथ यानि पुनः पुनः उपयन्ति तानि अर्वाञ्चि इति एव एनानि उपासीरन् ) [ उत्तर ] सो जिन को एक एक बार स्वीकार करते हैं वे पराञ्चि हैं, फिर जिन को बार २ स्वीकार करते हैं वे अर्वाञ्चि हैं, मनुष्य इनकी ही उपासना करें। ( षडहयोः हि आवृत्तिम् अन्वावर्तन्ते यः एवं वेद ) वह दोनों षड् अह [ छह दिन वाले यज्ञों ] की आवृत्ति निरन्तर करता रहे जो ऐसा जानता है, ( सः वै एषः संवत्सरः ) सो यही संव- त्सर है ॥ १६ ॥ कण्डिका १७ ॥ अथ यच्चतुर्विंशमहुरुपेत्यानुपेत्य विषुवन्तं महाव्रतमुपेयात् कथमनाकृत्यै भव- तीति यमेवामुं पुरस्ताद्विषुवतोऽतिरात्रमुपयन्ति तेनेति ब्रूयादभिपप्लवं पुरस्तात् १६-( कति ) संख्याभेदपरिज्ञानाय प्रश्नः ( पराञ्चि ) पर + अञ्चु गति- पूजनयोः-क्विन् । परकालगतानि । पराचीनानि ( अर्वाञ्चि ) अवर + अञ्चु गतिपूजयोः-क्विन् । पृषोदरादित्वात् अवरस्य 'अर्व' आदेशः । पश्चात्काले भवानि । अर्वाचीनानि । ( सकृत् ) एकवारम् ( आवृत्तिम् ) पुनः पुनरभ्यासम् ( अन्वावर्तन्ते ) अनुगत्य प्रवर्तन्ते ॥