भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 252, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 252

२१४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० ५ । क० २ ॥ ही पार करते हैं जो संवत्सर के लिये दीक्षा पाते हैं । ( तेषां तीर्थम् एव प्रायणीयः अतिरात्रः ) उन लोगों का तीर्थ [ पार होने का साधन घाट, नौका आदि ] ही प्रायणीय अतिरात्र है । ( तीर्थेन हि प्रतरन्ति तत् यथा समुद्रं तीर्थेन प्रतरेयुः तादृक् तत् गाधप्रतिष्ठा १ ) क्योंकि तीर्थ [ नौका आदि ] से ही पार करते हैं, सो जैसे समुद्र को तीर्थ से पार करें, वैसे ही यह गाधप्रतिष्ठा [ यज्ञ ] है । १ । ( चतुर्विंशम् अहः यथा उपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतो विश्रम्य प्रस्नायेयुः तादृक् तत् प्रस्नेयः अभि- प्लवः प्रस्नेयः पृष्ठ्यः गाधप्रतिष्ठा २ ) चतुर्विंश अहः [ तीर्थ ]--जैसे कांख प्रमाण वाले अथवा कण्ठ प्रमाण वाले जल में अथवा जहां ठहरें वहां स्नान करें, वैसे ही वह स्नान योग्य अभिप्लव और स्नान योग्य पृष्ठ्य गाधप्रतिष्ठा है । २ । ( अभिजित् यथा उपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतः विश्रम्य प्रस्नायेयुः तादृक् तत् नीविदघ्नः एव प्रथमः स्वरसामा जानुदघ्नः द्वितीयः कुल्युदघ्नः तृतीयः दीपप्रतिष्ठा ३ ) अभिजित् [ तीर्थ ]—जैसे कांख प्रमाण वाले अथवा कण्ठ प्रमाण वाले जल में अथवा जहाँ ठहरें वहां स्नान करें, वैसे ही वह [ अभिजित् ] है—कटि प्रमाण वाला ही पहिला स्वर- साम, जानु प्रमाण वाला दूसरा और घुटने प्रमाण वाला तीसरा है, यह दीपप्रतिष्ठा है । ३ । (विषुवान् यथा उपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतः विश्रम्य प्रस्नायेयुः तादृक् तत् कुल्युदघ्नः एव प्रथमः अर्वाक् स्वरसामा जानुदघ्नः द्वितीयः नीवि- दघ्नः तृतीयः गाधप्रतिष्ठा ४ ) विषुवान् [ तीर्थ ]—कांख प्रमाण वाले अथवा कण्ठ प्रमाण वाले जल में अथवा जहां ठहरें वहाँ स्नान करें, वैसे ही वह [ विषुवान् ] है—घुटने प्रमाण वाला ही पहिला निकटवर्ती स्वरसाम, जंघा प्रमाण वाला दूसरा, कटि प्रमाण वाला तीसरा है—यह गाधप्रतिष्ठा है । ४ । ( विश्वजित् यथा उपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतः विश्रम्य प्रस्नायेयुः तादृक् तत् प्रस्नेयः पृष्ठ्यः प्रस्नेयः अभिप्लवः प्रस्नेयी गवायूषी प्रस्नेयः दशरात्रः गाधप्रतिष्ठा ५ ) विश्वजित् [ तीर्थ ] - कांख प्रमाण वाले वा कण्ठ प्रमाण वाले जल में अथवा जहाँ ठहरें वहां स्नान करें वैसे ही वह [ विश्वजित् ] स्नान योग्य पृष्ठ्य, स्नान योग्य अभिप्लव, स्नान योग्य दोनों गवायु और स्नान योग्य दशरात्र है—यह गाधप्रतिष्ठा है । ५ । ( मह व्रतं यथा उपकक्षदघ्नं वा कण्ठदघ्नं वा यतः विश्रम्य प्रस्नायेयुः तादृक् तत् तेषां तीर्थम् एव उदयनीयः अतिरात्रः, तीर्थेन हि उद्यन्ति तत् यथा समुद्रं तीर्थेन उदेयुः तादृक् तत् ६ ) महाव्रत [ तीर्थ ]—जैसे कांख प्रमाण वाले वा कण्ठ प्रमाण वाले जल में अथवा २—( गाधप्रतिष्ठा ) तलस्पर्शमर्यादा ( तीर्थम् ) तरणसाधनम् ( उप- कक्षदघ्नम् ) प्रमाणे द्वयसज्दघ्नञ्मात्रचः ( पा० ५ । २ । ३७ ) इति दघ्नञ् । उप- कक्षप्रमाणोपेतम् ( विश्रम्य ) विरम्य । विरामं कृत्वा ( प्रस्नायेयुः ) प्रकर्षेण स्नानं कुर्युः ( प्रस्नेयः ) प्र+ष्णा शौचे-यत् । स्नानयोग्यः, एवम् अग्रेऽपि । ( नीविदघ्नः ) कटिप्रमाणः ( कुल्युदघ्नः ) भुजिमृद्भ्यां युक्त्युकौ ( उ० ३ । २१ ) कुल संघाते बन्धे च-युक् । गुल्फोपरिभागप्रमाणः ( आरुणेयः ) अरुणपत्यम्