गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 265, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंमः अन्तम् एव अपश्यत् १ ) उसने अग्नियों की स्थापना करके पूर्णाहुति के साथ यज्ञ किया, उसने अन्त वाला ही सुख देखा । १ । ( सः अग्निहोत्रेण इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत् २) उसने अग्निहोत्र से यज्ञ करके अन्त वाला ही सुख देखा । २ । ( सः दर्शपूर्णमा- साभ्याम् इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत् ३ ) उसने दोनों अमावस्या और पूर्णमासी के यज्ञों से यज्ञ करके अन्तवाला ही सुख देखा । ३ । ( सः आग्रयणेन इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत् ४ ) उसने आग्रयण [ नये अन्न के यज्ञ ] से यज्ञ करके अन्त वाला ही सुख देखा । ४ । ( सः चातुर्मास्यैः इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत् ५ ) उसने चातुर्मास्यों [ चार महीने में पूरे होने वाले यज्ञों ] से यज्ञ करके अन्तवाला ही सुख देखा । ५ । ( सः पशुबन्धेन इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत् ६ ) उसने पशुबन्ध [ पशुओं के प्रवन्ध वाले यज्ञ ] से यज्ञ करके अन्त वाला ही सुख देखा । ६ । ( सः अग्निष्टोमेन इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत् ७ ) उसने अग्निष्टोम यज्ञ से यज्ञ करके अन्त वाला ही सुख देखा । ७ । ( सः राजसूयेन इष्ट्वा राजा इति नाम अधत्त सः अन्त म् एव अपश्यत् ८ ) उसने राजसूय यज्ञ करके, राजा यह नाम रखा, उसने अन्त वाला ही सुख देखा । ८ । ( सः वाजपेयेन इष्ट्वा सम्राट् इति नाम अधत्त सः अन्तम् एव अपश्यत् ६ ) उसने वाजपेय [ बलरक्षक यज्ञ ] से यज्ञ करके सम्राट् [राज-राजेश्वर] यह नाम रखा, उस ने अन्तवाला ही सुख देखा । ६ । ( सः अश्व- मेधेन इष्ट्वा स्वराट् इति नाम अधत्त सः अन्तम् एव अपश्यत् १० ) उसने अश्वमेध [ घोड़ों के गुणों की विद्या वाले ] यज्ञ से यज्ञ करके स्वराट् [ स्वतन्त्र ऐश्वर्यवान् राजा ], यह नाम रखा उसने अन्तवाला ही सुख देखा । १० । ( सः पुरुषमेधेन इष्ट्वा विराट् इति नाम अधत्त सः अन्तम् एव अपश्यत् ११ ) उसने पुरुषमेध [ पुरुषों पर निश्चल बुद्धि वाले ] यज्ञ से यज्ञ करके विराट् [ विविध ऐश्वर्यवान् राजा ] यह नाम रखा, उस ने अन्त वाला ही सुख देखा । ११ । ( सः सर्वमेधेन इष्ट्वा सर्वराट् इति नाम अधत्त सः अन्तम् एव अपश्यत् १२ ) उसने सर्वमेध [ सब पर निश्चल बुद्धि वाले ] यज्ञ से यज्ञ करके सर्वराट् [ सब प्रकार ऐश्वर्यवान् राजा ] यह नाम रखा, उस ने अन्त वाला ही सुख देखा ] । १२ । ( सः अहीनैः दक्षिणावद्भिः इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत् १३ ) उसने अहीन [ पूरी पूरी ] दक्षिणा वाले यज्ञों से यज्ञ करके अन्त वाला ही सुख देखा । १३ । ( सः अहीनैः अदक्षिणावद्भिः इष्ट्वा अन्तम् एव अपश्यत् १४ ) उस ने अहीन [ पूरी पूरी ] अदक्षिणा वाले [ जिस दक्षिणा से कोई अधिक दक्षिणा न हो अर्थात् बड़ी से बड़ी दक्षिणा वाले ] यज्ञों से यज्ञ करके अन्त वाला ही सुख देखा । १४ । ( सः उभयतः अतिरात्रेण सत्रेण अन्ततः यजेत १५ ) उस ने दोनों ओर अतिरात्र
अम गतौ—तन् । ससीमं सुखम् ( अधत्त ) धृतवान् ( सम्राट् ) सम् + राजृ दीप्तौ ऐश्वर्ये च--क्विप् । सर्वभूमीश्वरः ( स्वराट् ) स्वेनैव राजते ईष्टे । स्वयम् एव ऐश्वर्यवान् राजा ( विराट् ) विशेषेण राजते ईष्टे । विशेषैश्वर्यवान् क्षत्रियः ( सर्वराट् ) सर्वेषु राजते । सर्वैश्वर्यवान् राजा ( अहीनैः ) गो० उ० २ । ८ । हीनतारहितैः । सम्पूर्णैः ( सत्रेण ) गृधृवीपचिवचियमिसदिक्षदिभ्यस्त्रः । ( उ० ४ । १६७ ) षद्लृ गतौ उपवेशने च-त्रः । यद्वा सत् + त्रैङ् पालने-कः । सीदन्ति उप-