भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 317, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 317

गोपथब्राह्मण उत्तरभागे प्र० १ । क० ११ ॥ २७६ ऽवरुन्धे मनुष्यलोकमुतरया भूयसो यज्ञक्रतूनामुपैत्येषा ह वै सुमनानामेष्टिर्ये मध्ये याने पश्चाच्चन्द्रमा अभ्युदियादस्मा अस्मिन् लोक आध्र्नु॒कं भवति ॥ ११ ॥ कण्डिका ११ ॥ दोनों पौर्णमासी और अमावस में से एक एक ही यज्ञ के आरम्भ और समाप्ति के लिये रहे ॥ ( द्वे न यजेत ) दो [ तिथियों ] में न यज्ञ करे । ( यत् पूर्वया सम्प्रति यजेत उत्तरया छं वषट् कुर्यात् ) जो पहिली [ तिथि अनुमति—क० १० ] से अब यज्ञ करे, पिछली [ तिथि राका ] से छं वषट् [ शान्तिकरण और वषट्कार ] करे । ( यत् उत्तरया सम्प्रति यजेत पूर्वया छं वषट् कुर्यात् ) जो पिछली [ तिथि राका ] से अब यज्ञ करे, पहिली [ तिथि अनुमति ] से छं वषट् [ शान्तिकरण और वषट्कार ] करे । ( तत् अनु न इष्टिः भवति न यज्ञः ) उसके पीछे न इष्टि होती है न यज्ञ । ( होता मुख्यम् उपगल्भः जायते ) होता [ पीछे यज्ञ करने से ] मुख्य करके निरुत्साही हो जाता है । ( एकाम् एव यजेत, प्रगल्भः ह वै जायते ) वह एक [ तिथि ] में ही यज्ञ करे, वह उत्साही ही होता है । ( दृष्ट्यन्त द्वे न यजेत ) भयस्वभावी होकर दो [ तिथियों ] में न यज्ञ करे । ( यजतः यज्ञमुखम् एव पूर्वया आलभते, उत्तरया देवताः ) यजमान यज्ञमुख को ही पहिली [ तिथि ] से प्राप्त करता है और पिछली से देवताओं [ दिव्यगुणों ] को । ( एवं पूर्वया इन्द्रियम् आप्नोति, उत्तरया देवलोकम् ) इस प्रकार पहिली [ तिथि ] से इन्द्रपन [ परम ऐश्वर्य ] और पिछली से देवलोक [ विद्वानों का स्थान ] पाता है । ( एव पूर्वया मनुष्यलोकम् अवरुन्धे उत्तरया यज्ञक्रतूनां भूयसः उपैति ) इस प्रकार पहिली [ तिथि ] से मनुष्यलोक [ मननशीलों का स्थान ] पाता है और पिछली से यज्ञ कर्मों के बीच बहुत से [पदार्थों को] पाता है । ( एषा ह वै सुमनानामा इष्टिः ) यह ही सुमन [ सुबोधा ] नाम वाली इष्टि है । ( ये याने मध्ये पश्चात् चन्द्रमाः अभ्युदियात्, अस्मै अस्मिन् लोके आध्र्नु॒कं भवति ) जो यज्ञ प्रवृत्ति के मध्य होने पर ११—( सम्प्रति ) इदानीम् । तत्कालम् ( छं वषट् ) शं पूर्वकं वषट्कारम् ( तदनु ) तत्पश्चात् ( मुख्यम् ) मुख्येन ( उपगल्भः ) उप हीने + गल्भ धाष्टर्च्ये प्रागल्भे च--अच् । निरुत्साही ( प्रगल्भः ) उत्साही ( दृष्ट्यन्त ) दृणातेर्ह्रस्वः ( उ० ४ । १८४ ) दृ भये--तिप्रत्ययः । हसिमृग्रिण्व्वामिदमि० ( उ० ३ । ८६ ) अम गतो--तन् । विभक्तिलोपः । भयस्वभावः ( आलभते ) गृह्णाति । स्वीकरोति ( यजतः ) भृमृदृशियजि० ( उ० ३ । ११० ) यजतेः--अतच् । ऋत्विक् । यजमानः ( इन्द्रियम् ) इन्द्रत्वम् । ऐश्वर्य्यम् । धनम्--निघ० २ । १० ( देवलोकम् ) विदुषां स्थानम् ( एव ) एवम् ( मनुष्यलोकम् ) मननशीलानां स्थानम् ( भूयंसः ) बहु-- ईयसुन् । बहुतरान् पदार्थान् ( सुमनानामा ) सु + मन ज्ञाने--अप्, टाप्+नामन् । सुबोधा इति नामयुक्ता ( ये ) यत् ( मध्ये ) यज्ञमध्ये ( याने ) गमने । यज्ञप्रवृत्तौ ( अस्मै ) यजमानाय ( आध्र्नु॒कम् ) त्रसिगृधिधृषिक्रिपेः क्नुः ( पा० ३ । २ । १४० ) आ + ऋधु वृद्धौ--क्नुः स्वार्थे--कन् । प्रवर्धनम् ॥