भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 363, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 363

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क०.९ ॥ ३२५ क्योंकि अग्नि को निरन्तर उन्नति पाने वाले यज्ञों के अवयव प्राप्त होते हैं । (यथा क्षेत्रपतिः क्षेत्रे अन्ववनयन्ति, एवम् एव एतत् मुखेन अग्निना इमान् लोकान् अभिनयनतः यन्ति) जैसे किसान खेत में [ अन्न आदि ] निरन्तर पाते हैं, वैसे ही यह लोग मुखिया अग्नि के द्वारा इन लोकों को सब ओर से पाते हुये चलते हैं । ( यः ह वै साध्यान् देवान् वेद, अस्मै सिध्यति ) जो ही पुरुष साध्य [ साधनीय श्रेष्ठ कर्मों को साधने वाले ] देवों [ विजयी पुरुषों ] को जानता है, उसके लिये सिद्धि होती है । ( इमे वाव लोकाः, यत् साध्याः देवाः ) यह ही वे लोक [ जन वा भुवन ] हैं, जो साध्य देव हैं । ( सः यः एवम् एतान् साध्यान् वेद, अस्मै सिध्यति, अमुष्मै सिध्यति ) जो कोई इस प्रकार इन साध्यों [ श्रेष्ठ कर्मों के साधने वालों ] को जानता है, वह इस [ समीप वाले पुरुष ] के लिये सिद्धि पाता है और उस [ दूर वाले पुरुष ] के लिये सिद्धि पाता है । ( अस्मात् लोकात् सिध्यति, यः एवं विद्वान् उपसदम् उपैति ) वह इस लोक से सिद्धि पाता है, जो ऐसा जानकर पुरुष उपसद् यज्ञ को प्राप्त होता है ॥ ८ ॥ भावार्थः--अग्निष्टोम यज्ञ और अहीन यज्ञ के उपसदों को यथावत् करने से यजमान को यथावत् सिद्धि होती है ॥ ८ ॥ कण्डिका ९ ॥ अथ यत्राह, अध्वर्युंरग्नीद्देवपत्नीर्व्याचक्ष्व, सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयेति । तदपरेण गार्हपत्यं प्राङ्मुखस्तिष्ठन्नवाञ्चाग्नीध्रो देवपत्नीर्व्याचष्टे, पृथिव्यग्नेः पत्नी, वाग् वातस्य पत्नी, सेनेन्द्रस्य पत्नी, धेना बृहस्पतेः पत्नी, पथ्या पूष्णः पत्नी गायत्री वसूनां पत्नी, त्रिष्टुब् रुद्राणां पत्नी, जगत्यादित्यानां पत्नी, अनु- ष्टुभ् मित्रस्य पत्नी, विराड् वरुणस्य पत्नी, पङ्क्तिर्विष्णोः पत्नी, दीक्षा सोमस्य राज्ञः पत्नीति । अति भ्रातृव्यानारोहति, नैनं भ्रातृव्या आरोहन्ति उपरि भ्रातृ- व्यानारोहति, य एवं विद्वानग्नीध्रो देवपत्नीर्व्याचष्टे ॥ १ ॥ कण्डिका ९ ॥ आग्नीध्र द्वारा देवपत्नियों का वर्णन ॥ ( अथ यत्र आह, अग्नीत् अध्वर्युः देवपत्नीः व्याचक्ष्व, सुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्याम् आह्वय इति ) फिर जहां वह [ ब्रह्मा ] कहता है—हे अग्नीध्र [ अग्नि प्रकाशक ] अध्वर्यु ( अन्ववायन् ) अनु + अव + आयन् । निरन्तरं प्राप्तवन्तः ( अनुष्टुप्सदाम् ) अनु + ष्टुप समुच्चीये--रुः + षदॢ गतौ--क्विप् । उन्नतिप्राप्तानां यज्ञानाम् ( प्रतीकानि ) अवयवाः ( भवन्ति ) प्राप्नुवन्ति ( साध्यान् ) साध्यं येषामस्तीति, साध्य--अर्शआद्यच् । साधनवतः । परोपकारकान् साधून् ( देवान् ) विजिगीषून् ( लोकाः ) जनाः । भुवनानि ( सिध्यति ) साधयति । सिद्धिं प्राप्नोति ( अस्मै ) समीपस्थाय पुरुषाय ( अमुष्मै ) दूरस्थाय पुरुषाय ॥ ९- (अग्नीत्) अग्नि + ञिन्धी दीप्तौ-क्विप् । अग्निप्रज्वलयिता । ऋत्विक् ( व्याचक्ष्व ) चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि दर्शने च । विविधं कथय पश्य वा ( सुब्रह्म-