गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० १३ ३३७ ही यज्ञ [ पूजनीय कर्म ] वह बताता है । ( अनितिः असि, सन्धिः असि, प्रतिधिः असि इति २, ३, ४, त्रयः वै लोकाः लोकेषु एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति ) [ हे परमात्मन् ! ] तू जिलाने वाला है, तू संयोग करने वाला है, तू प्रत्यक्ष धारण करने वाला है--तीन ही लोक [ तीन धाम-स्थान, नाम और जन्म--निरु० ६ । २८ ] हैं, लोकों में ही यज्ञ [ पूजनीय कर्म को वह [ यजमान ] स्थापित करता है । ( विष्टम्भः असि इति ५, वृष्टिम् एव अवरुन्धे ) [ हे परमात्मन् ! ] तू विविध प्रकार थामने वाला है--इस [ स्तुति ] से वह [ यजमान ] वृष्टि [ आनन्द वृष्टि ] पाता है । ( अह्नांसि प्रावः असि इति ६, मिथुनम् एव करोति) [ हे परमात्मन् ! ] तू व्याप्त वस्तुओं का बड़ा रक्षक है--इससे वह [यजमान] मिथुन [ स्थिर ज्ञान ] उत्पन्न करता है । ( उशिक् असि, प्रकेतः असि, सुदितिः असि इति ७, ८, ९ ) [ हे परमात्मन् ! ] तू कामना योग्य है, तू बड़ा ज्ञानी है, तू बड़ा दानी है-- [ यह स्तुति करता है ] । ( अष्टौ वसवः, एकादश रुद्राः, द्वादश आदित्याः, वाक् द्वात्रिंशी, स्वरः त्रयस्त्रिंशः, त्रिंशत् देवाः, देवेभ्यः एव यज्ञं प्राह ) आठ वसु [ पृथिवी आदि ] हैं, ग्यारह रुद्र [ प्राण और जीवात्मा ] हैं, बारह आदित्य [ महीने ] हैं, वाणी [ जिह्वा ] बत्तीसवीं और स्वर [ उच्चारण व्यवहार ] तैंतीसवां है, यह तैंतीस देवता हैं, इन देवताओं के हित [ सुधार ] के लिये ही यज्ञ [ पूजनीय कर्म ] वह [ इन्द्र ] बताता है । ( ओजः असि पितृभ्यः त्वा इति १०, तत् बलम् एव पितॄन् अनु सन्तनोति ) [ हे परमात्मन् ! ] तू बल है पितरों [ पालन करने वाले ज्ञानियों ] के लिये तुझे [ ग्रहण करता हूं ], इस [ मन्त्र ] से वह [ यजमान ] बल को पितरों के पीछे पीछे फैलाता है । (तन्तुः असि प्रजाभ्यः त्वा इति ११, प्रजाः एव पशून् अनु सन्तनोति) [हे परमात्मन् !] तू तन्तु [ फैलाने वाला ] है, प्रजाओं के लिये तुझे [ स्वीकार करता हूं ]--इस मन्त्र से प्रजाओं को ही वह [ यजमान ] पशुओं के पीछे पीछे फैलाता है । ( रेवत् असि ओषधीभ्यः त्वा इति १२, ओषधीषु एव यज्ञं प्रतिष्ठापयति ) [ हे परमात्मन् ! ] तू धनवान् ( त्वा ) त्वां, गृह्णामि इति शेषः ( धर्मः ) घर्म-अर्शआद्यच्, विभक्तेः सु- ( पा० ७ । १ । ३९) धर्मयुक्तः (अनितिः) अन प्राणने-क्तिच्, इट् च । अन्त- र्गतण्यर्थः । जीवयिता (सन्धिः ) सम्यग्धारकः । संयोजकः (प्रतिधिः ) प्रत्यक्ष- धारकः (विष्टम्भः ) विशेषेण स्तम्भकः । आश्रयदाता ( वृष्टिम् ) आनन्दवर्षम् (अवरुन्धे ) प्राप्नोति (प्रावः) प्र + अव रक्षणे-घञ् । प्रकर्षेण रक्षकः ( अह्नांसि ) उदके नुद् च ( उ० ४ । १९७ ) अह व्याप्तौ-असुन्, नुट् च । अह्नासां व्याप्तपदा- र्थानाम ( मिथुनम् ) क्षुधिपिशिमिथियभ्यः कित् ( उ० ३ । ५५ ) मिथ वधे मेधायां सङ्गमे च-उनन् कित् । स्थिरस्थानम् (उशिक् ) वशः कित् ( उ० २ । ७१ ) वश कान्तौ-इजिः, कित् । कमनीयः ( प्रकेतः ) प्र + कित ज्ञाने-अच् । प्रकर्षेण ज्ञाता (सुदितिः ) सु + दाण् दाने-क्तिच् । महादाता (स्वरः ) उच्चारणव्यवहारः (अनु) अनुसृत्य ( रेवत् ) रयि१-मतुप्, सम्प्रसारणं गुणश्च, मस्य वः । धनयुक्तं ब्रह्म १. रयेर्मतौ बहुलम् ( ६ । १ । ३७ ) इस वार्तिक से मतुप् परे रहते 'रयि' को सम्प्रसारण हुआ है ॥ सम्पा० ॥ ३३