भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 387, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 387

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० २ । क० २० १४९ प्रकार सब यज्ञशाला को वह [ ब्रह्मा ] बता देवे, वे यज्ञशाला सम्बन्धी पीड़ा नहीं पाते हैं। ( अथ यं कामयेत प्रमीयेत इति, तम् एतेभ्यः आवृश्चेत् प्रमीयते ) फिर जिस [ पुरुष ] को चाहे--वह मर जावे, उसको इन [ लोगों ] के हित के लिये वह छेद डाले, वह मर जाता है ॥ १६ ॥ भावार्थः--मनुष्य सत्कर्मियों के आदर और दुष्कर्मियों के निरादर से संसार में बड़ाई पाते हैं ॥ १६ ॥ कण्डिका २० ॥ तदाहुः यदैन्द्रो यज्ञोऽथ कस्मात् द्वावेव प्रातःसवने प्रस्थितानां प्रत्यक्षादैन्द्रीभ्यां यजतो होता चैव ब्राह्मणाच्छंसी च। इदं ते सोम्यं मध्विति होता यजति । इन्द्र त्वा वृषभं वयमिति ब्राह्मणाच्छंसी, नानादेवत्याभिरितरे, कथं तेषामैन्द्रचो भवन्ति । मित्रं वयं हवामह इति, मैत्रावरुणो यजति । वरुणं सोमपीतय इति, यद्वै किञ्च पीतवत्, तदैन्द्र' रूपं, तेनेन्द्रं प्रीणाति । मरुतो यस्य हि क्षय इति, पोता यजति । स सुगोपातमो जन इति, इन्द्रो वै गोपाः, तदैन्द्र' रूपं तेनेन्द्रं प्रीणाति । अग्ने पत्नीरिहावहेति, नेष्टा यजति । त्वष्टारं सोमपीतय इति, यद्वै किञ्च पीतवत्, तदैन्द्र' रूपं, तेनेन्द्र प्रीणाति । उक्षानाय वशानायेत्याग्नीध्रो यजति । सोमपृष्ठाय वेधस इति, इन्द्रो वै वेधाः, तदैन्द्र' रूपं, तेनेन्द्र प्रीणाति । प्रातर्यावभिरागतं देवेभिर्जेन्यावसू, इन्द्राग्नी सोमपीतय इति स्वयं समृद्धा अच्छावाकस्यैवमु हैता ऐन्द्रचः भवन्ति, यन्नानादेवत्याः तेनान्य देवताः प्रीणाति । यद्गायत्र्यः तेनाग्नेय्यः, तस्मादेता- भित्रयमवाप्तं भवति ॥ २० ॥ कण्डिका २० ।। प्रातःसवन में इन्द्र आदि के लिये हवि का निर्णय ।। ( तत् आहुः, यत् ऐन्द्रः यज्ञः, अथ कस्मात् द्वौ एव होता च एव ब्राह्मणाच्छंसी च प्रातःसवने प्रस्थितानां प्रत्यक्षात् ऐन्द्रीभ्यां यजतः ) फिर वे [ ब्रह्मवादी ] कहते हैं--जब इन्द्र देवता वाला यज्ञ है, फिर क्यों दो ही होता और ब्राह्मणाच्छंसी [ दूसरे ऋत्विजों को छोड़कर ] प्रातःसवन में उपस्थित [ सोमयज्ञों ] के बीच प्रत्यक्ष दो इन्द्र देवता वाली ऋचाओं से यज्ञ करते हैं। ( इदं ते सोम्यं मधु- इति होता यजति, इन्द्र त्वा वृषभं वयम् इति ब्राह्मणाच्छंसी, नानादेवत्याभिः इतरे, कथं तेषाम् ऐन्द्रयः भवन्ति ) इदं ते सोम्यं मधु- इस मन्त्र से होता यज्ञ करता है, इन्द्र त्वा वृषभं वयम्- इससे ब्राह्मणाच्छंसी; और अनेक देवता वाली ऋचाओं से दूसरे [ ऋत्विज् यज्ञ करते हैं ] कैसे इन लोगों की इन्द्र देवता वाली ऋचायें हैं। ( मित्रं वयं हवामहे- इति मैत्रावरुणः यजति, वरुणं सोमपीतये- इति वै यत् किंच पीतवत्, तत् ऐन्द्र' रूपम्, २०- ( यत् ) यस्मात् कारणात् ( ऐन्द्रः ) इन्द्रदेवताकः ( प्रस्थितानाम् ) उपस्थितानां सोमयागानां मध्ये ( प्रत्यक्षात् ) श्रोत्रप्रत्यक्षेण ( सोम्यम् ) ६. घृतमयम् ( मधु ) मधुरं रसम् ( वृषभम् ) बलिष्ठम् ( ऐन्द्रद्यः ) इन्द्र--अण्, ङीप्, इन्द्रसम्बन्धिन्यः