गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

३९६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १७ मैं (सत्यम्) सत्य कर्म को (ऊतये) रक्षा के लिये (कृणोमि) करता हूं, (कृत्वरौः= कृत्वर्यः) कतरने वाली विपत्तियां (अरुसाः) नीरोग (सन्तु) हो जावें ॥ २-विश्वमित् सवनं सुतमिन्द्रो मदाय गच्छति । वृत्रहा सोमपीतये-ऋग्० १ । १६ । ८ ॥ (वृत्रहा) मेघ को प्राप्त होने वाला [वा हटाने वाला] (इन्द्रः) वायु (सोमपीतये) उत्तम उत्तम पदार्थों का रस पिलाने के लिये और (मदाय) आनन्द के लिये (इत्) ही (सवनम्) सुख के सिद्ध करने वाले (सुतम्) उत्पन्न हुये (विश्वम्) जगत् को (गच्छति) प्राप्त होता है ॥ कण्डिका १७ ॥ घ्नन्ति वा एतत्सोमं, यदभिषुण्वन्ति । यज्ञं वा एतद् घ्नन्ति, यहक्षिणा नीयन्ते । यज्ञं वा एतद्१ दक्षयन्ति, तद्दक्षिणानां दक्षिणात्वम् । स्वर्गो वै लोको माध्यन्दिनं सवनम् । यन्माध्यन्दिने सवने दक्षिणा नीयन्ते, स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै । बहुदेयं सेतुं वा एतत् यजमानः संस्कुरुते स्वर्गस्य लोकस्याक्रान्त्यै प्रजाक्रान्त्यै । द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोत्यध्वर्युः, अस्याक्रान्तेनाक्रामयत्याग्नेय्याग्नीध्रीये, अन्तरिक्षं तेन । यन्माध्यन्दिने सवने दक्षिणा नीयन्ते, स्वर्गं एतेन लोके हिरण्यं हस्ते भवति । अथ नयति सत्यं वै हिरण्यं, सत्येनैवेनं तन्नयति । अग्रेण गार्हपत्यं जघनेन सदोऽन्तराग्नीध्रीयञ्च सदश्च । ता उदीचीरन्तराग्नीध्रीयञ्च सदश्च चात्वालावोत्सृजन्ति । एतेन ह स्म वा अङ्गिरसः स्वर्गं लोकमायन् । ता वा एताः पन्थानमभिवहन्ति ॥ १७ ॥ कण्डिका १७ ॥ माध्यन्दिन सवन में दक्षिणा दातव्य है ॥ (एतत् वै सोमं घ्नन्ति, यत् अभिषुण्वन्ति, यज्ञं वै एतत् घ्नन्ति) इस [प्रकार] से ही सोम [तत्वरस] को वे प्राप्त होते हैं जब [उसको] निचोड़ते हैं, यज्ञ [देवपूजा, संगतिकरण, दान के व्यवहार] को ही इससे वे प्राप्त होते हैं । (यत् दक्षिणाः नीयन्ते, यज्ञं वै एतद् दक्षयन्ति, तद् दक्षिणानां दक्षिणात्वम्) जो दक्षिणायें दी जाती हैं, यज्ञ को ही यह [दक्षिणायें] अच्छे प्रकार चलाती हैं, यह ही दक्षिणाओं का दक्षिणापन है । (स्वर्गः लोकः वै माध्यन्दिनं सवनम्) स्वर्ग लोक ही माध्यन्दिन सवन है । (यत् माध्यन्दिने सवने दक्षिणाः नीयन्ते, स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै) जो माध्य- न्दिन सवन में दक्षिणायें दी जाती हैं, स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिये [वे हैं] । (बहुदेयं सेतुं वै एतत् यजमानः स्वर्गस्य लोकस्य आक्रान्त्यै प्रजाक्रान्त्यै संस्कुरुते) बहुमूल्य सेतु [जल तरण बन्ध] को ही इससे यजमान स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिये और प्रजा १७-(घ्नन्ति) हन हिंसागत्योः । गच्छन्ति । प्राप्नुवन्ति । मारयन्ति (अभि- षुण्वन्ति) अभिषवेण पीडनेन प्राप्नुवन्ति (नीयन्ते) दीयन्ते (दक्षयन्ति) दक्ष गतौ-णिच् । सम्यक् प्रापयन्ति (बहुदेयम्) बहुमूल्यम् (सेतुम्) जलतरणसाधनम् (आक्रान्त्यै) प्राप्तये (अस्य) इमं यजमानम् (आक्रामयति) प्रापयति १. पू. सं. "सक्षयन्ति" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥