भारतकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका १७ ॥

३९६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १७ मैं (सत्यम्) सत्य कर्म को (ऊतये) रक्षा के लिये (कृणोमि) करता हूं, (कृत्वरौः= कृत्वर्यः) कतरने वाली विपत्तियां (अरुसाः) नीरोग (सन्तु) हो जावें ॥ २-विश्वमित् सवनं सुतमिन्द्रो मदाय गच्छति । वृत्रहा सोमपीतये-ऋग्० १ । १६ । ८ ॥ (वृत्रहा) मेघ को प्राप्त होने वाला [वा हटाने वाला] (इन्द्रः) वायु (सोमपीतये) उत्तम उत्तम पदार्थों का रस पिलाने के लिये और (मदाय) आनन्द के लिये (इत्) ही (सवनम्) सुख के सिद्ध करने वाले (सुतम्) उत्पन्न हुये (विश्वम्) जगत् को (गच्छति) प्राप्त होता है ॥ कण्डिका १७ ॥ घ्नन्ति वा एतत्सोमं, यदभिषुण्वन्ति । यज्ञं वा एतद् घ्नन्ति, यहक्षिणा नीयन्ते । यज्ञं वा एतद्१ दक्षयन्ति, तद्दक्षिणानां दक्षिणात्वम् । स्वर्गो वै लोको माध्यन्दिनं सवनम् । यन्माध्यन्दिने सवने दक्षिणा नीयन्ते, स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै । बहुदेयं सेतुं वा एतत् यजमानः संस्कुरुते स्वर्गस्य लोकस्याक्रान्त्यै प्रजाक्रान्त्यै । द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोत्यध्वर्युः, अस्याक्रान्तेनाक्रामयत्याग्नेय्याग्नीध्रीये, अन्तरिक्षं तेन । यन्माध्यन्दिने सवने दक्षिणा नीयन्ते, स्वर्गं एतेन लोके हिरण्यं हस्ते भवति । अथ नयति सत्यं वै हिरण्यं, सत्येनैवेनं तन्नयति । अग्रेण गार्हपत्यं जघनेन सदोऽन्तराग्नीध्रीयञ्च सदश्च । ता उदीचीरन्तराग्नीध्रीयञ्च सदश्च चात्वालावोत्सृजन्ति । एतेन ह स्म वा अङ्गिरसः स्वर्गं लोकमायन् । ता वा एताः पन्थानमभिवहन्ति ॥ १७ ॥ कण्डिका १७ ॥ माध्यन्दिन सवन में दक्षिणा दातव्य है ॥ (एतत् वै सोमं घ्नन्ति, यत् अभिषुण्वन्ति, यज्ञं वै एतत् घ्नन्ति) इस [प्रकार] से ही सोम [तत्वरस] को वे प्राप्त होते हैं जब [उसको] निचोड़ते हैं, यज्ञ [देवपूजा, संगतिकरण, दान के व्यवहार] को ही इससे वे प्राप्त होते हैं । (यत् दक्षिणाः नीयन्ते, यज्ञं वै एतद् दक्षयन्ति, तद् दक्षिणानां दक्षिणात्वम्) जो दक्षिणायें दी जाती हैं, यज्ञ को ही यह [दक्षिणायें] अच्छे प्रकार चलाती हैं, यह ही दक्षिणाओं का दक्षिणापन है । (स्वर्गः लोकः वै माध्यन्दिनं सवनम्) स्वर्ग लोक ही माध्यन्दिन सवन है । (यत् माध्यन्दिने सवने दक्षिणाः नीयन्ते, स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै) जो माध्य- न्दिन सवन में दक्षिणायें दी जाती हैं, स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिये [वे हैं] । (बहुदेयं सेतुं वै एतत् यजमानः स्वर्गस्य लोकस्य आक्रान्त्यै प्रजाक्रान्त्यै संस्कुरुते) बहुमूल्य सेतु [जल तरण बन्ध] को ही इससे यजमान स्वर्ग लोक की प्राप्ति के लिये और प्रजा १७-(घ्नन्ति) हन हिंसागत्योः । गच्छन्ति । प्राप्नुवन्ति । मारयन्ति (अभि- षुण्वन्ति) अभिषवेण पीडनेन प्राप्नुवन्ति (नीयन्ते) दीयन्ते (दक्षयन्ति) दक्ष गतौ-णिच् । सम्यक् प्रापयन्ति (बहुदेयम्) बहुमूल्यम् (सेतुम्) जलतरणसाधनम् (आक्रान्त्यै) प्राप्तये (अस्य) इमं यजमानम् (आक्रामयति) प्रापयति १. पू. सं. "सक्षयन्ति" इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १८ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १८ ॥ ३९७ की प्राप्ति के लिये बनाता है। (द्वाभ्यां गार्हपत्ये अध्वर्युः जुहोति, अस्य आक्रान्तेन तेन आग्नेय्या आग्नीध्रीये अन्तरिक्षम् आक्रामयति) दोनों [स्वर्ग और प्रजा] के लिये गार्हपत्य [अग्नि] में अध्वर्यु हवन करता है, और इस [यजमान] को प्राप्त हुये उस [कर्म] से आग्नेयी [अग्नि देवता वाली ऋचा] से आग्नीध्रीय [अग्नि प्रकाशक व्यवहार] के बीच अन्तरिक्ष [मध्य लोक] में पहुँचाता है। (यत् माध्यन्दिने सवने दक्षिणाः नीयन्ते, एतेन स्वर्गे लोके हिरण्यं हस्ते भवति) जो माध्यन्दिन सवन में दक्षिणायें दी जाती हैं, इससे स्वर्ग लोक के बीच सुवर्ण [यजमान के] हाथ में होता है। (अथ सत्यं वै हिरण्यं नयति, सत्येन एव एनं तत् नयति, अग्रेण गार्हपत्यं जघनेन सदः, आग्नीध्रीयं च सदः च अन्तरा) फिर सत्य ही सुवर्ण पहुँचाता है, सत्य से ही इस [यजमान] को वह [सुवर्ण] ले चलता है, [अर्थात्] पहिले [सत्य] से गार्हपत्य यज्ञ में और दूसरे [सुवर्ण] से सद [सभा] में [पहुँचाता] है, [और फिर] आग्नीध्रीय [अग्नि प्रकाश स्थान] और सभा के बीच [वह पहुँचाता है]। (ताः उदीचीः आग्नी- ध्रीयं च सदः च अन्तरा चात्वालम् उत्सृजन्ति) उन उत्तर दिशाओं में आग्नीध्रीय और सभा के बीच चात्वाल [यज्ञ कुण्ड] वे [होता लोग] बनाते हैं। (एतेन ह स्म वै अङ्गिरसः स्वर्गं लोकम् आयन्) इस [व्यवहार] से ही निश्चय करके अङ्गिराओं [वेदवेत्ता लोगों] ने स्वर्ग लोक [सुख स्थान] पाया है। (ताः वै एताः पन्थानम् अभिवहन्ति) वे ही यह [दक्षिणायें] मार्ग चलाती हैं ॥ १७ ॥ भावार्थः—क्रमानुसार कार्य करने से मनुष्य उन्नति करते हैं ॥ १७ ॥ कण्डिका १८ ॥ आग्नीध्रेऽग्रे ददाति। यज्ञमुखं वा अग्नीत्, यज्ञमुखेनैव तद्यज्ञमुखं सम- र्धयति। ब्रह्मणे ददाति। प्राजापत्यो वै ब्रह्मा, प्रजापतिमेव तेन प्रीणाति। ऋत्वि- ग्भ्यो ददाति, होत्रा एव तया प्रीणाति। सदस्येभ्यो ददाति, सोम १पीथंस्तया निष्क्रीणीते। न हि तस्मा अर्हन्ति सोम १पीथं तया निष्क्रीणीयात्। यां शुश्रूषव आर्षेयाय ददाति, देवलोके तयाध्नोति। यामशुश्रूषवेऽनार्षेयाय ददाति, मनुष्यलोके तयाध्नोति। यामं प्रसुप्ताय ददाति, वनस्पतयस्तया प्रधन्ते। यां याचमानाय ददाति, भ्रातृव्यन्तया जिन्वीते। यां भीषाक्षत्रं, तया ब्रह्मातीयात्। यां प्रतिनुदन्ते सा व्याघ्री दक्षिणा। यस्तां पुनः प्रतिगृह्णीयात्, व्याघ्री ह्येनं भूत्वा प्रब्लीनी- यात्। अन्यया सह प्रतिगृह्णीयात्, अथ हैनन्न प्रब्लीनाति ॥ १८ ॥ (आग्नेय्या) अग्निदेवताकया ऋचा (आग्नीध्रीये) आग्नीध्र—छः। आग्नीध्रस्य अग्निप्रकाशकस्य व्यवहारे गृहे वा (जघनेन) जघन्येन। अधमेन। द्वितीयेन— इत्यर्थः (अन्तरा) मध्ये (चात्वालम्) स्यात्तत्तिमृजेरालज्वलजालियचः (उ० १। ११६) चते याचने—वालच्। यज्ञकुण्डम् (अङ्गिरसः) वेदवेत्तारः (आयन्) प्राप्तवन्तः ॥ १. पू. सं. 'सोमपीथः' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका १८ ॥ दक्षिणापात्र, लोगों का क्रम ॥

३९८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १८ ॥ कण्डिका १८ ॥ दक्षिणापात्र, लोगों का क्रम ॥ (आग्नीध्रे अग्रे ददाति) आग्नीध्र [अग्नि प्रकाशक ऋत्विज्] को पहिले वह [यजमान दक्षिणा] देता है। (अग्नीत् वै यज्ञमुखं यज्ञमुखेन एव तत् यज्ञमुखं समर्धयति) अग्नीत् [अग्नि प्रकाशक] यज्ञ का मुखिया है, यज्ञ के मुखिया द्वारा ही तब यज्ञ के मुख [आरम्भ] को वह समृद्ध [परिपूर्ण] करता है। (ब्रह्मणे ददाति) ब्रह्मा को देता है। (प्राजापत्यः वै ब्रह्मा, प्रजापतिम् एव तेन प्रीणाति) प्रजापति [परमेश्वर] देवता वाला ही ब्रह्मा है, प्रजापति को ही उससे [दान से] वह प्रसन्न करता है। (ऋत्विग्भ्यः ददाति, होत्राः एव तया प्रीणाति) ऋत्विजों को वह देता है, ऋत्विजों को ही उस [दक्षिणा] से वह प्रसन्न करता है। (सदस्येभ्यः ददाति, सोमपीथं तया निष्क्रीणीते) सदस्यों [दूसरे ऋत्विजों] को देता है, सोमपान [तत्त्वरस पीने] को उस [दक्षिणा] से वह मोल लेता है। (तस्मै सोमपीथं न हि अर्हन्ति, तया निष्क्रीणी- यात्) उस [पुरुष] के लिये सोमपान नहीं योग्य है, उस [दक्षिणा] से वह मोल लेवे। (यां शुश्रूषवे आर्षेयाय ददाति, तया देवलोके ऋध्नोति) जो [दक्षिणा] सेवा करने वाले वेदवेत्ता को देता है, उससे देवलोक [विद्वानों के समाज] में वह बढ़ता है। (याम् अश्रुश्रूषवे अनार्षेयाय ददाति, तया मनुष्यलोके ऋध्नोति) जो [दक्षिणा] सेवा करने वाले से भिन्न और वेद जानने वाले से भिन्न पुरुष को देता है, इससे मनुष्य लोक में वह बढ़ता है। (यामं [यां] प्रसृप्ताय ददाति, वनस्पतयः तया प्रथन्ते) जो [दक्षिणा] प्रसृप्त [विस्तृत सामान्य अधिकारी विशेष] को देता है, वनस्पतियां उससे फैलती हैं। (यां याचमानाय ददाति, भ्रातृव्यं तया जिन्वीते ' जो दक्षिणा मांगने वाले को देता है, वैरी को उससे वह प्रसन्न करता है [क्षमा देता है]। (यां भीषाक्षत्रं, तया ब्रह्म अति ईयात्) जो [दक्षिणा] भय के व्यवहार से रक्षा करने वाले को [वह देता है], उससे ब्रह्म [धन] को अत्यन्त करके वह पाता है। (यां प्रति- नुदन्ते सा दक्षिणा व्याघ्री) जिसको वे [ऋत्विज् लोग] लौटा देते हैं, वह दक्षिणा व्याघ्री [के समान भयानक] है। (यः तां पुनः प्रतिगृह्णीयात्, व्याघ्री हि भूत्वा एनं प्रच्छीनीयात्) जो [यजमान] उस [दक्षिणा] को फिर लौटा लेवे, वह १८-(आग्नीध्रे) आग्नीध्राय। अग्निप्रकाशकाय (अग्नीत्) अग्निप्रज्वा- लकः (समर्धयति) सम्यग् वर्धयति (होत्राः) स्त्रीलिङ्गो बहुवचनान्तः। ऋत्विग्- विशेषान् (निष्क्रीणीते) मूल्येन गृह्णाति (शुश्रूषवे) सेवाशीलाय। उपासकाय (आर्षेयाय) ऋषि-ढक्, ऋषिवेदः। वेदज्ञाय (देवलोके) विदुषां समाजे (ऋध्नोति) वर्धते (अशुश्रूषवे) सेवकाद् भिन्नाय (अनार्षेयाय) वेदज्ञाद् भिन्नाय (यामं) याम् (प्रसृप्ताय) विस्तृताय पुरुषाय (जिन्वीते) जिवि प्रीणने, आर्षरूपम्। जिन्वति। प्रीणाति (भीषाक्षत्रम्) ञिभी भये-अङ् । टाप्, षुक् च+अक्षू व्याप्तौ-अच्+त्रैङ् पालने-कः। भीषायाः भयस्य अक्षाद् व्यवहाराद् रक्षकाय (ब्रह्म) धनम्- निघ० २।१०। (अति) अत्यन्तम् (ईयात्) प्राप्नुयात् (प्रतिनुदन्ते) प्रतिकूलं

कण्डिका १९ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० १९ ॥ ३६६ व्याघ्री ही होकर इसको दबा लेवे। (अन्यथा सह प्रतिगृह्णीयात्, अथ ह एनं न प्रब्लीनाति) दूसरी [दक्षिणा] के साथ वह [ऋत्विज् उसे] लौटा लेवे, फिर वह निश्चय करके इस [यजमान] को नहीं दबाती है ॥ १८ ॥ भावार्थ:—मनुष्य विद्वानों के यथायोग्य सत्कार से उन्नति, और सत्कार योग्य पुरुषों के अनादर से अवनति पाता है ॥ १८ ॥ कण्डिका १९ ॥ यद् गां ददाति, वैश्वदेवी वै गौः, विश्वेषामेव तद्देवानां तेन प्रियं धामो- पैति। यदजं ददाति, आग्नेयो वा अजः, अग्नेरेव तेन प्रियं धामोपैति। यदविं ददाति, आव्यन्तेनापजयति। यत् कृतान्नं ददाति, मांसन्तेन निष्क्रीणीते। यदनो वा रथो वा ददाति¹ शरीरन्तेन। यद्वासो ददाति, बृहस्पतिं तेन। यद्धिरण्यं ददाति, आयुस्तेन वर्षीयः कुरुते। यदश्वं ददाति, सौर्यो वा अश्वः, सूर्य्यस्यैव तेन प्रियं धामोपैति। अन्ततः प्रतिहर्त्रे देयम्। रौद्रो वै प्रतिहर्ता, रुद्रमेव तन्निरवजयति। यन्मध्यतः प्रतिहर्त्रे दद्यात्, मध्यतो रुद्रमन्ववजयेत्। स्वर्भानुर्वा आसुरिः सूर्य्यन्तम- साविध्यत्। तदत्रिरपनुनोद। तदत्रिरन्वपश्यत्। यदात्रेयाय हिरण्यं ददाति, तम एव तेनापहते²। अथो ज्योतिरुपरिष्टाद्धारयंति, स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै ॥१९॥ कण्डिका १९ ॥ दक्षिणा में दातव्य पदार्थ और उनके गुण ॥ (यत् गां ददाति, वैश्वदेवी वै गौः, तत् तेन विश्वेषाम् एव देवानां प्रियं धाम उपैति) जो वह गौ देता है, सब दिव्य गुण वाली ही गौ है, तब उस [दान] से सब ही दिव्य गुणों का प्रिय धाम [तेज] वह पाता है। (यत् अजं ददाति, आग्नेयः वै अजः, तेन अग्नेः एव प्रियं धाम उपैति) जो वह बकरा देता है, अग्नि के गुण वाला बकरा है, उससे अग्नि का ही प्रिय तेज पाता है। (यत् अविं ददाति, तेन आव्यम् अपजयति) जो वह मेंढ़ा देता है, उससे वह मेंढ़ा से उत्पन्न पदार्थ [ऊन आदि] पाता है। (यत् कृतान्नं ददाति, तेन मांसं निष्क्रीणीते) जो वह बनाया हुआ अन्न देता है उससे वह मांस [मनन साधक गुण] बढ़ाता है। (यत् अनः वा रथः वा ददाति, तेन शरीरम्) जो वह छकड़ा अथवा रथ [देता है], उससे वह शरीर [बढ़ाता है]। (यत् प्रेरयन्ति (प्रतिगृह्णीयात्) प्रतिकूलं स्वीकुर्यात् (प्रब्लीनीयात्) प्र+ब्ली वरणे आच्छादने। आच्छादयेत् (प्रब्लीनाति) आच्छादयति ॥ १९—(गाम्) धेनुम् (वैश्वदेवी) सर्वदिव्यगुणयुक्ता (देवानाम्) दिव्यगुणानाम् (धाम) तेजः। स्थानम् (अजम्) अज गतिक्षेपणयोः—अच् छागम् (अविम्) अव रक्षणे—इन्। मेषम् (आव्यम्) अवि—ष्यञ्। अवेः मेषात् प्राप्तं पदार्थम् (मांसम्) मनेर्दीर्घश्च (उ० ३।६४) मन ज्ञाने—सप्रत्ययो दीर्घश्च। मांसं माननं वा मानसं वा मनो अस्मिन् सीदतीति वा-—निरु० ४।३। मननसाधकं गुणम् (निष्क्रीणीते) मूल्येन गृह्णाति (अनः) शकटम् (रथः) १. पू. सं. “ददाति” इति पाठो नास्ति ॥ २. पू. सं. “अपहेत” इति पाठः ॥ सम्पा०॥

कण्डिका २० ॥

४०० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २० ॥ वासः ददाति, तेन बृहस्पतिम् ) जो वह वस्त्र देता है, उससे वह बृहस्पति [ बड़े बड़ों के पालन करने वाले गुण, बढ़ाता है ] । ( यत् हिरण्यं ददाति, तेन वर्षीयः आयुः कुरुते ) जो वह सुवर्ण देता है, उससे वह अति बड़ा जीवन करता है । ( यत् अश्वं ददाति, सौर्यः वै अश्वः, तेन सूर्यस्य एव प्रियं धाम उपैति ) जो वह घोड़ा देता है, सूर्य के गुण वाला [ वेगवान् ] ही घोड़ा है, उससे वह सूर्य का ही प्रिय तेज पाता है । ( अन्ततः प्रतिहर्त्रे देयम् ) अन्त में प्रतिहर्त्ता [ द्वारपाल, ऋत्विज् ] के लिये दान है । ( रौद्रः वै प्रतिहर्त्ता, तत् रुद्रम् एव निरवजयति ) उग्र स्वभाव वाला ही प्रतिहर्त्ता है, उससे वह उग्र स्वभाव को ही निकाल कर जीतता है । ( यत् मध्यतः प्रतिहर्त्रे दद्यात्, मध्यतः रुद्रम् अन्ववयजेत् ) जो वह बीच से प्रतिहर्त्ता को देवे, बीच से वह उग्र स्वभाव को सर्वथा निकाल देवे । ( आसुरिः वै स्वर्भानुः सूर्य्यं तमसा अविध्यत् ) आसुरि [ मेघ से उत्पन्न ], आकाश में दिखाई देने वाले [ राहु अर्थात् अन्धकार ] ने सूर्य को अन्धकार द्वारा छेद डाला । ( तत् अत्रिः अपनुनोद ) उसको अत्रि [ नित्य ज्ञानी परमेश्वर ] ने हटा दिया, ( तत् अत्रिः अन्वपश्यत् ) उसको अत्रि ने [ नित्य ज्ञानी परमेश्वर ने वेद में ] दिखा दिया है [ देखो गो० पू० २ । १७ ] । ( यत् आत्रेयाय हिरण्यं ददाति तेन तमः एव अपहते ) जो वह आत्रेय [ अत्रि, नित्य ज्ञानी परमेश्वर के मानने वाले ब्राह्मण ] को सुवर्ण देता है, उससे वह अन्धकार ही हटाता है। ( अथो स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै ज्योतिः उपरिष्टात् धारयति ) फिर वह स्वर्गलोक की प्राप्ति के लिये ज्योति [ अपने ] ऊपर धारण करता है ॥ १६ ॥ भावार्थः—दानी पुरुष दान पदार्थों के गुण जानकर दानग्रहीता की योग्यता के अनुसार उनका दान करे ॥ १६ ॥ विशेषः—एकाह यज्ञ के प्रातःसवन का विषय कण्डिका १२ से चलकर अब कण्डिका १६ पर समाप्त हुआ ॥ कण्डिका २० ॥ अथात एकाहस्यैव माध्यन्दिनम् । ऋक् च वा इदमग्रे साम वास्तां, सैव नामर्गासीत्, अमो नाम साम, सा वा ऋक् सामोपावदत्, मिथुनं सम्भवाव रथम् ( बृहस्पतिम् ) बृहतां महतां पालकं गुणम् ( वर्षीयः ) प्रियस्थिरस्फिरोरु० ( पा० ६ । ४ । १५७ ) वृद्ध-ईयसुन् । अतिवृद्धम् । बहुदीर्घम् ( प्रतिहर्त्रे ) द्वारपाल- काय । ऋत्विग्विशेषाय ( रौद्रः ) उग्रस्वभावयुक्तः ( रुद्रम् ) उग्रगुणम् ( अन्व- वयजेत् ) अनु निरन्तरम् अवयजेत् । दूरं कुर्यात् ( स्वर्भानुः ) दाभाभ्यां नुः ( उ० ३ । ३२ ) स्वः+भा दीप्तौ—नुः । स्वः, आकाशे भाति दीप्यते असौ । राहुः । अंध- कारकर्ता ( आसुरिः ) अत इन् ( पा० ४ । १ । ९५ ) असुर—इञ् । असुरो मेघः— निघ० १ । १० । मेघोत्पन्नो ऽन्धकारः ( अत्रिः ) गो० पू० २ । १७ । सदा ज्ञानवान् परमात्मा ( अपनुनोद ) दूरीकृतवान् ( अन्वपश्यत् ) निरन्तरं दर्शितवान् वेदे ( आत्रेयाय ) अत्रेः सदा ज्ञानवतः परमेश्वरस्य सेवकाय ( अपहते ) ओहाक् त्यागे इत्यस्य रूपम् । अपत्यजति ।

कण्डिका २० ॥ आख्यायिका के रूप में ऋक् और साम के

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २० ४०१ प्रजात्या इति । नेत्यब्रवीत्साम, ज्यायान् वा अतो मम महिमेति । ते द्वे भूत्वो- पावदताम् । ते न प्रतिवचनं समवदत् । तास्तिस्रो भूत्वोपावदन् । यत् तिस्रो भूत्वोपावदन्, तत् तिसृभिः समभवत् । यत् तिसृभिः समभवत्, तस्मात्तिसृभिः स्तुवन्ति, तिसृभिरुद्गायन्ति, तिसृभिर्हि साम सम्मितं भवति । तस्मादेकस्य बह्व्यो जाया भवन्ति, न ह्येकस्या बहवः सह पतयः । यद्वै तत्सा चामश्च समवदताम्, तत् सामाभवत् । तत् साम्नः सामत्वम् । सामन् भवति श्रेष्ठतां गच्छति । यो वै भवति, स सामन् भवति । असा१मन्य इति ह निन्दन्ते । ते वै पञ्चान्यद्भूत्वा पञ्चान्यद्भूत्वा कल्पेताम्, आहावश्च हिङ्कारश्च प्रस्तावश्च प्रथमा चोद्गीथश्च मध्यमा च प्रतिहारश्चोत्तमा च निधनञ्च वषट्कारश्च । ते यत् पञ्चान्यद्भूत्वा पञ्चान्यद्भूत्वा कल्पेतां, तस्मादाहुः, पाङ्क्तो यज्ञः पाङ्क्ताः पशव इति । यदु विराजं दशनीमभिसम्पद्ये२तां तस्मादाहुर्विराजो यज्ञो दशम्यां प्रति- ष्ठित इति । यदु बृहत्याः प्रतिपद्यते, बार्हतो वा एषः य एषस्तपति, तदेनं स्वेन रूपेण समर्धयति द्वे तिस्रः करोति । पुनरादाय प्रजात्यै रूपं, द्वाविवाग्रे भवतः । तत उपजायते ॥ २० ॥ कण्डिका २० ॥ आख्यायिका के रूप में ऋक् और साम के सम्बन्ध का वर्णन ॥ ( अथ अतः एकाहस्य एव माध्यन्दिनम् ) अब यहां एकाह यज्ञ का माध्यन्दिन [ सवन, कहा जाता है ] । ( इदम् अग्रे ऋक् च वै साम वा आस्ताम् ) इससे पहिले ऋक् [ स्तुति योग्य प्रकृति ] और साम [ मोक्षदाता ब्रह्म ] यह दोनों थे । ( सा एव नाम ऋक् आसीत्, अमः नाम साम ) सा [ साम शब्द का पहिला अक्षर सा का अर्थ लक्ष्मी है ] नाम वाली ही ऋक् थी और अमः [ साम शब्द का दूसरा अक्षर, अमः का अर्थ ज्ञान है ] नाम वाला साम था । ( सा वै ऋक् साम उपावदत्, मिथुनं प्रजात्यै सम्भवाव इति ) सा [ नाम वाली ] ऋक् पास आकर साम से बोली—हम दोनों जोड़ा होकर सन्तान के लिये समर्थ होवें । ( न इति, साम अब्रवीत्, मम महिमा अतः वै ज्यायान् इति ) नहीं, साम बोला, मेरी महिमा इस [ तेरी महिमा ] से बहुत अधिक है । ( ते द्वे भूत्वा उपावदताम् ) [ ऋक् दो हो गईं ] वे [ कारण और कार्य रूप प्रकृति ] दोनों होकर पास आकर [ साम से उसी प्रकार ] बोलीं । ( ते प्रतिवचनं न समवदत् ) २०—( ऋक् ) स्तुत्या वाणी । प्रकृतिः ( सा ) षो अन्तकर्मणि—डः टाप् । लक्ष्मीः । प्रकृतिः ( अमः ) अम गतौ भोजने च—असुन् । ज्ञानम् ( सोम ) मोक्षस्वरूपं ब्रह्म ( मिथुनम् ) यथा भवति तथा । मिथुनेन संयोगेन ( संभवाव ) समर्थौ भवताम् ( प्रजात्यै ) प्रजननाय ( ज्यायान् ) वृद्ध—ईयसुन् । वृद्धतरः ( अतः ) अस्मात् । ऋङ्महिम्नः सकाशात् ( उपावदताम् ) उपेत्य उक्तवत्यौ ( ते ) तयोः ( प्रतिवचनम् ) प्रत्युत्तरम् ( समवदत् ) समवादमङ्गीकारं कृतवान् १. पू. सं. 'असामान्य' इति पाठः ॥ २. पू. सं. सम्पद्येयाताम् इति पाठः ॥ सम्पा० ॥ २६

४०२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २० उन दोनों का प्रत्युत्तर उस [ साम ] ने स्वीकार न किया । ( ताः तिस्रः भूत्वा उपावदन् ) [ वह ऋक् तीन हो गई ] वे [ सत्त्व रज तम रूप ] तीनों होकर [ साम से उसी प्रकार ] बोलीं । ( यत् तिस्रः भूत्वा उपावदन्, तत् तिसृभिः समभवत् ) जो तीन होकर बोलीं, उससे उसने तीनों के साथ संयोग किया [ सृष्टि करने का सामर्थ्य उनमें दिया ] । ( यत् तिसृभिः समभवत्, तस्मात् तिसृभिः स्तुवन्ति, तिसृभिः उद्गायन्ति, तिसृभिः हि साम सम्मितं भवति ) जो उसने तीनों के साथ संयोग किया, इसलिये तीन [ ऋचाओं ] से वह स्तुति करते हैं और तीन से ही उद्गीथ [ ऊंचा गान ] करते हैं, और तीन से ही साम सम्मानित होता है । ( तस्मात् एकस्य बह्व्यः जायाः भवन्ति, एकस्याः बहवः पतयः सह न ह ) इसलिये एक पुरुष के बहुत पत्नियां होती हैं, और एक पत्नी के बहुत पति एक साथ नहीं होते [ यह वेद विरुद्ध है, आगे विशेषः २ देखो ] । ( यत् उ एतत् सा च अमः च समवदताम्, तत् साम अभवत् ) जो ही इस प्रकार सा [ ऋक् वा प्रकृति ] और अमः [ ज्ञान ] दोनों संयुक्त हुये, वह साम [ मोक्ष दाता ब्रह्म ] हुआ । ( तत् साम्नः सामत्वम् ) वह ही साम [ मोक्ष दाता ब्रह्म ] का सामत्व [ मोक्ष दातापन ] है । ( सामन् भवति श्रेष्ठतां गच्छति ) जो [ मनुष्य ] साम [ साम के समान सुखदायक ] होता है, वह श्रेष्ठता पाता है । ( यः वै भवति सः सामन् भवति ) जो ही पदार्थ सत्ता वाला है वह साम [ ब्रह्म के सामर्थ्य ] में है । ( असामन्यः इति हु निन्दन्ते ) [ जो ऐसा न माने ] वह असामन्यं = श्रेष्ठ नहीं है— इस प्रकार लोग निन्दा करते हैं । ( ते वै पञ्च अन्यत् भूत्वा पञ्च अन्यत् भूत्वा कल्पेताम् ) वे दोनों [ कारण और कार्यरूप ऋक् ] ही पांच एक प्रकार से [ कारण रूप पृथिवी, जल, तेज, वायु, आकाश ] होकर और पांच दूसरे प्रकार से [ कार्यरूप पृथिवी, जल, तेज, वायु, आकाश ] होकर समर्थ होते हैं । ( आहावः च हिङ्कारः च प्रस्तावः च प्रथमा च उद्गीथः च मध्यमा च प्रतिहारः च उत्तमा च निधनं च वषट्कारः च ) [ सो ही यज्ञ के दश अङ्ग हैं ] आहाव [ आवाहन मन्त्र ] १, और हिङ्कार [ हिं शब्द ] २, ( समभवत् ) समभवनं संयोगं कृतवान् ( सम्मितम् ) सम्मानितम् ( सामन् ) सामवेदेन मोक्षज्ञानेन ( भवति ) सत्तावान् अस्ति ( असामन्यः ) असाधारणः । असमदर्शी । पक्षपाती ( अन्यत् ) एकप्रकारेण । द्वितीयप्रकारेण ( कल्पेताम् ) समर्थे भवताम् ( आहावः ) आह्वानमन्त्रः ( प्रस्तावः ) प्रस्तोत्रा गातव्यः ( उद्- गीथः ) उद्गात्रा गातव्यः ( प्रतिहारः ) प्रतिहर्त्रा गातव्यः ( निधनम् ) अन्ते १. यहाँ पति साम है ऋक् पत्नी है। तीन ऋचाओं को संयुक्त कर साम-गान की प्रक्रिया होती है, अतः एक साम = पति की तीन ऋक् = पत्नियां हुईं । यह पति पत्नी का साम एवं ऋक् को आधार मान कर आलङ्कारिक वर्णन है । अतः "तस्मात् एकस्य बह्व्यः जायाः भवन्ति" वाक्य का अर्थ है-इसलिये एकस्य साम्नः पत्युः = एक साम पति के बहुत सी जायाः = ऋक् पत्नियां होती हैं परन्तु एक ऋक् से अनेक सामगान सम्पन्न नहीं होते अतः "बहवः पतयः सह न" कहा । इसमें कोई अवैदिकता नहीं, क्योंकि यहाँ साम, ऋक् की आलङ्कारिक चर्चा है न कि लौकिक पति पत्नी की ॥सम्पा०॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २० ४०३ और प्रस्ताव [ प्रस्तोता का गान ] ३, प्रथमा [ पहिली ऋचा ] ४. और उद्गीथ [ उद्गाता का गान ] ५. और मध्यमा [ बीच वाली ऋचा ] ६, और प्रतिहार [ प्रतिहर्ता का गान ] ७, और उत्तमा [ सबसे पिछली ऋचा ] ८, और निधन [ अन्त में गान का भाग ] ९, और वषट्कार [ अन्तिम आहुति दान ] १०, । ( ते यत् पञ्च अन्यत् भूत्वा पञ्च अन्यत् भूत्वा कल्पेताम्, तस्मात् आहुः, पाङ्क्तः यज्ञः पाङ्क्ताः पशवः इति ) जो वे दोनों [ कारण और कार्यरूप ऋक् ] पांच एक प्रकार से [ कारण रूप पृथिवी जल तेज वायु आकाश ] होकर और पांच दूसरे प्रकार से [ कार्यरूप पृथिवी जल तेज वायु आकाश ] होकर समर्थ होते हैं, इसलिये वे [ ऋषि ] कहते हैं—पाङ्क्त [ पङ्क्ति अर्थात् विस्तार और गौरव वाला अथवा दस अवयव वाला ] यज्ञ है और पाङ्क्त [ दश अर्थात् पांच ज्ञाने- न्द्रिय पांच कर्मेन्द्रिय वाले ] पशु [ जीव ] हैं । ( यत् उ दशनीं विराजम् अभि सम्पद्ये- ताम्, तस्मात् आहुः, दशम्यां विराजः यज्ञः प्रतिष्ठितः इति ) और जो वे दोनों दशनी [ दश अक्षर वाले ] विराट् छन्द को लक्ष्य में करके [ यज्ञ करने में ] समर्थ होते हैं, इसलिये वे कहते हैं—दश अक्षर वाली विराट् में यज्ञ ठहरा हुआ है। ( यत् उ बृहत्यतः प्रतिपद्यते, बार्हतः वै एषः, यः एषः तपति, तत् एनं स्वेन रूपेण समर्धयति ) जो वह [ यज्ञ ] बृहती छन्द से सिद्ध होता है, बृहती [ वृद्धि ] वाला ही यह है जो यह [ यज्ञ ] तपता है, इसलिये इस [ यजमान ] को अपने रूप से वह [ यज्ञ ] समृद्ध करता है । ( द्वे तिस्रः करोति ) वह [ ब्रह्म ] दो [ कारण और कार्यरूप प्रकृति ] को तीन [ सत्त्व रज और तम रूप ] करता है । ( पुनः प्रजायै रूपम् आदाय द्वौ इव अग्रे भवतः ) फिर संतान उत्पत्ति के लिये रूप ग्रहण करके दो ही पहिले होते हैं । ( ततः उप- प्रजायते ) उससे वह [ सन्तान ] उत्पन्न होता है ॥ २० ॥ भावार्थः—मनुष्यों को चाहिये कि कार्य और कारण का परस्पर सम्बन्ध विचार कर अपना कर्तव्य सिद्ध करें ॥ २० ॥ विशेषः १—इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ३ । २३ से मिलाओ ॥ विशेषः २—( तस्मात् एकस्य बह्व्यः जायाः भवन्ति, एकस्याः बहवः पतयः सह न ह ) इसलिये एक पुरुष के बहुत पत्नियां होती हैं, और एक पत्नी के बहुत पति एक साथ नहीं होते—यह मत वेद विरुद्ध है । यहां ब्राह्मण में भी प्रकरण तीन का था बहुत का नहीं । वेद में एक पुरुष को एक पत्नी और एक पत्नी को एक पति एक समय में रखने का विधान है । वह हीं मन्त्र, जो इस आख्यायिका का आधार जान पड़ता है लिखा जाता गातव्यो भागः ( पाङ्क्तः ) पचि विस्तारे व्यक्तीकरणे च—क्तिन् । पङ्क्ति—अण् । पङ्क्त्या विस्तारेण गौरवेण वा युक्तः । अथवा पङ्क्तिः दशसंख्यायाम् । दशावय- वोपेताः ( पाङ्क्ताः ) विस्तारयुक्ताः । दशेन्द्रिययुक्ताः ( दशनीम् ) लोमादि- पामादिपिच्छादिभ्यः शनेलचः ( पा० ५ । २ । १०० ) दश—नप्रत्ययो मत्वर्थीयः, ङीप् । दशिनीम् । दशाक्षरयुक्तम् ( अभि ) अभिलक्ष्य ( विराजं ) विराजि ( दशम्याम् ) दशाक्षरायाम् ( बृहत्यतः ) बृहतीच्छन्दसः ( प्रतिपद्यते ) सिध्यति ( बार्हतः ) बृहती—अण् । वृद्धियुक्तः ( आदाय ) गृहीत्वा ॥

कण्डिका २१ ॥

४०४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २१ है । यह मन्त्र कुछ भेद से महर्षि दयानन्दकृत संस्कारविधि विवाह प्रकरण में वधू वर के परस्पर प्रतिज्ञा करने में भी व्याख्यात है । मन्त्र में पद एक वचन और द्विवचन हैं ॥ ( अमोऽहमस्मि सा त्वं सामाहमस्म्यृक् त्वं द्यौरहं पृथिवी त्वम् । ताविह सं भवाव प्रजामा जनयावहै—अथर्व० १४ । २ । ७१ ) । [ हे वधू ! ] ( अहम् ) मैं [ वर ] ( अमः अस्मि ) ज्ञानवान् हूँ, ( सा त्वम् ) सो तू [ ज्ञानवती है ], ( अहम् ) मैं ( साम ) सामवेद [ मोक्षज्ञान के समान सुखदायक ] ( अस्मि ) हूं, ( त्वम् ) तू ( ऋक् ) ऋग्वेद की ऋचा [ पदार्थों के गुणों की बड़ाई बताने वाली विद्या के तुल्य आनन्द देने वाली ] है, ( अहम् ) मैं (द्योः) सूर्य [ वृष्टि आदि करने वाले सूर्य के समान उपकारी ] हूं, और ( त्वम् ) तू ( पृथिवी ) पृथिवी [ अन्न आदि उत्पन्न करने वाली भूमि के समान उत्तम सन्तान उत्पन्न करने वाली ] है । ( तौ ) वे हम दोनों ( इह ) यहां [ गृहाश्रम में ] ( सं भवाव ) पराक्रमी होवें, और ( प्रजाम् ) प्रजा [ उत्तम सन्तान ] को ( आ जनयावहै ) उत्पन्न करें ॥ कण्डिका २१ ॥ आत्मा वै स्तोत्रियः, प्रजा अनुरूपः, पत्नी धाय्या, पशवः प्रगाथः, गृ'हाः सूक्तं, यदन्तरात्मन् तन्निवित्, प्रतिष्ठा परिधानीया, अन्नं याज्या । सोऽस्मिंश्च लोके भवत्यमुष्मिंश्च प्रजया च पशुभिश्च गृहेषु भवति, य एवं वेद ॥ २१ ॥ कण्डिका २१ ॥ स्तोत्रिय आदि यज्ञाङ्गों की आत्मा आदि से सामान्‍यता ॥ ( आत्मा वै स्तोत्रियः ) आत्मा [ के समान ] ही स्तोत्रिय [ स्तुति विशेष ] है, ( प्रजाः अनुरूपः ) प्रजायें अनुरूप [ विषय के सदृशं स्तोत्र ] हैं, (पत्नी धाय्या) पत्नी धाय्या [ स्तुति विशेष ] है । (पशवः प्रगाथः) सब पशु प्रगाथ [ स्तुति विशेष ] हैं। ( गृहाः सूक्तम् ) सब घर सूक्त [ अच्छे प्रकार कहा हुआ स्तोत्र ] हैं, ( यत् अन्तरात्मन्, तत् निवित् ) जो अन्तरात्मा [ अन्तःकरणवर्ती पराक्रम ] है, वह निवित् [ निश्चित विद्या, स्तुति विशेष ] है, ( प्रतिष्ठा परिधानीया ) प्रतिष्ठा [ ठहरने का स्थान ] परिधानीया [ सब ओर से धारण करने योग्य स्तुति विशेष ] है, ( अन्नं याज्या ) अन्न [ भोजनीय पदार्थ के तुल्य ] याज्या [ स्तुति विशेष ] हैं । ( सः अस्मिन् च अमुष्मिन् च लोके प्रजया च पशुभिः च गृहेषु भवति भवति, यः एवं वेद ) वह पुरुष इस और उस लोक में प्रजा के साथ और पशुओं के साथ घरों में बढ़ता है, रहता है, जो ऐसा जानता है ॥ २१ ॥ २१—( अनुरूपः ) विषयसदृशः स्तोमः ( आत्मा ) जीवः ( अन्तरात्मन् ) अन्तःकरणवर्ती पराक्रमः । सर्वान्तर्यामी परमेश्वरः ( निवित् ) सत्सूद्विषद्रुह- दुह० ( पा० ३ । २ । ६१ ) नि+विद ज्ञाने - क्विप् । निवित्, वाङ्नाम-निघ० १ । ११ । निश्चितविद्या । स्तुतिविशेषः ॥ १. पू. सं. 'ग्रहाः' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका २२ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । कं० २२ ४०५ भावार्थः-मनुष्यों को गुणों के अनुसार ही स्तुति करनी चाहिये ॥ २१ ॥ विशेषः १-इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ३ । २३ के अन्तिम भाग से मिलाओ ॥ विशेषः २-(ग्रहाः) शब्द के स्थान पर (गृहाः) पद ऐतरेय ब्राह्मण और गोपथब्राह्मण की अगली कण्डिका २२ से शुद्ध किया है ॥ कण्डिका २२ ॥ स्तोत्रियं शंसति । आत्मा वै स्तोत्रियः, स मध्यमया वाचा शंस्तव्य आत्मानमेवास्य तत् कल्पयति । अनुरूपं शंसति, प्रजा वा अनुरूपः, तस्मात् प्रतिरूपमनुरूपं कुर्वन्ति । प्रतिरूपो हैवास्य प्रजायामाजायते नाप्रतिरूपः । तस्मात् प्रतिरूपमनुरूपं कुर्वन्ति । स उच्चैस्तरामिव शंस्तव्यः, प्रजामेवास्य तच्छ्रेयसीं करोति । धाय्यां शंसति, पत्नी वै धाय्या, सा नीचैस्तरामिव शंस्तव्याप्रति- वादिनी हैवास्य गृहेषु पत्नी भवति, यत्रैवं विद्वान् नीचैस्तराम् धाय्यां शंसति । प्रगाथं शंसति, पशवो वै प्रगाथः, स स्वरवत्या वाचा शंस्तव्यः । पशवो वै प्रगाथः, पशवः स्वरः, पशूनामाप्त्यै । सूक्तं शंसति । गृहा वै सूक्तं, प्रतिवीतं तत्, प्रतिवीततमया वाचा शंस्तव्यम् । स यद्यपि ह दूरात् पशूल्लभते गृहानेवैनाना- जिगमिषति । गृहा हि पशूनां प्रतिष्ठा । निविदं शंसति यदन्तरात्मन्, तन्निवित्, तदेवास्य तत् कल्पयति । परिधानीयां शंसति, प्रतिष्ठा वै परिधानीया, प्रतिष्ठाया एवैनमन्तः प्रतिष्ठापयति । याज्यया यजति, अन्नं वै याज्या, अन्नाद्यमेवास्य तत् कल्पयति । मूलं वा एतद्यज्ञस्य, यद्धाय्याश्च याज्याश्च । तद्यदन्नाः अन्नाद्धाय्याश्च याज्याश्च कुर्युः, उन्मूलमेव तद्यज्ञं कुर्युः । तस्मात्ताः सामान्या एव स्युः ॥ २२ ॥ कण्डिका २२ ॥ स्तोत्र इत्यादि यज्ञाङ्गों की आत्मा आदि से सदृशता का अधिक विवरण ॥ ( स्तोत्रियं शंसति ) वह [ ऋत्विज् ] स्तोत्रिय [ स्तोत्र ] बोलता है। ( आत्मा वै स्तोत्रियः, सः मध्यमया वाचा शंस्तव्यः ) आत्मा [ जीव के तुल्य ] ही स्तोत्रिय है, वह मध्यम [ न ऊंची न नीची ] वाणी से बोलना चाहिये, ( अस्य आत्मानम् एव तत् कल्पयति ) इस [ यजमान ] के आत्मा को ही वह समर्थ करता है। ( अनुरूपं शंसति ) वह अनुरूप [ विषय सदृश स्तोत्र ] बोलता है। ( प्रजा वै अनुरूपः, तस्मात् प्रतिरूपम् अनुरूपं कुर्वन्ति ) प्रजा [ के तुल्य ] ही अनुरूप है, इसलिये प्रतिरूप [ समान विषय वाले स्तोत्र ] को अनुरूप [ अनुकूल वा योग्य स्तोत्र ] वे करते हैं। ( अस्य प्रजायाम् प्रतिरूपः ह एव आजायते, न अप्रतिरूपः ) इस [ यजमान ] की प्रजा में [ कुल आदि के ] सदृश ही [ सन्तान ] उत्पन्न होता है, असदृश नहीं। ( तस्मात् प्रतिरूपम् अनुरूपं कुर्वन्ति ) इसलिये प्रतिरूप [ समान विषय वाले स्तोत्र ] को अनुरूप [ अनुकूल २२-( शंसति ) पठति ( अस्य ) यजमानस्य ( कल्पयति ) समर्थं करोति ( प्रतिरूपम् ) सदृशम् । विषयसदृशतुल्यगुणम् ( श्रेयसीम् ) प्रशस्य-ईयसुन्,

४०६ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २२ वा योग्य स्तोत्र ] वे करते हैं । ( सः उच्चैस्तराम् इव शंस्तव्यः ) वह [ अनुरूप ] ऊंची ध्वनि से ही बोलना चाहिये । ( अस्य प्रजाम् एव तत् श्रेयसीं करोति ) इस [ यजमान ] की प्रजा को ही उसके द्वारा [ यजमान से ] अधिक श्रेष्ठ वह करता है । ( धाय्यां शंसति ) धाय्या [ धारण योग्य स्तुति ] को वह बोलता है । ( पत्नी वै धाय्या ) पत्नी [ के समान ] ही धाय्या है । ( सा नोच्चैस्तराम् इव शंस्तव्या, गृहेषु अस्य पत्नी अप्रतिवादिनी ह एव भवति, यत्र एवं विद्वान् नीचैस्तरां धाय्यां शंसति ) वह नीची ध्वनि से बोलनी चाहिये, घरों में इसकी पत्नी अकटुभाषिणी [ प्रियवादिनी ] ही होती है, जहां ऐसा विद्वान् नीची ध्वनि से धाय्या बोलता है । ( प्रगाथं शंसति ) वह प्रगाथ [ गाने योग्य स्तोत्र ] को बोलता है । ( पशवः वै प्रगाथः ) पशुओं [ के तुल्य ] ही प्रगाथ है । ( सः स्वरवत्या'वाचा शंस्तव्यः ) वह [ प्रगाथ ] अच्छे स्वर वाली वाणी से बोलना चाहिये । ( पशवः वै प्रगाथः पशवः स्वरः, पशूनाम् आप्त्यै ) पशुओं [ के तुल्य ] ही प्रगाथ है, पशुओं [ के तुल्य ] ही स्वर है [ पशु चार पांव वाले होते हैं और अनुदात्त, अनुदात्ततर, उदात्त और स्वरित, चार स्वर हैं ], पशुओं की प्राप्ति के लिये [ वह बोला जाता है ] । ( सूक्तं शंसति ) वह सूक्त [ अच्छा कहा हुआ स्तोत्र ] बोलता है । ( गृहाः वै प्रतिवीतं सूक्तं, तत् प्रतिवीततमया वाचा शंस्तव्यम् ) घरों के समान ही अभीष्ट सूक्त है, वह अत्यन्त अभीष्ट वाणी से बोलना चाहिये । ( सः यद्यपि ह दूरात् पशून् लभते, गृहान् एव एनान् आजिगमिषति ) वह [ कोई पुरुष ] जब ही दूर से पशुओं को [ चरते हुये ] पाता है, घरों को ही उन्हें लाना चाहता है । ( गृहाः हि पशूनां प्रतिष्ठा ) क्योंकि घर ही पशुओं की प्रतिष्ठा [ ठहरने का स्थान ] हैं । ( निविदं शंसति ) निवित् [ निश्चित विद्या वाली स्तुति ] वह बोलता है । ( यत् अन्तरात्मन्, तत् निवित्, तत् एव अस्य तत् कल्पयति ) जो अन्तरात्मा [ अन्तःकरण में वर्तमान पराक्रम ] है, वह निवित् है, उससे ही इस [ यजमान ] के उस [ अन्तरात्मा ] को समर्थ करता है । ( परिधानीयां शंसति ) वह परिधानीया [ स्तुति ] बोलता है । ( प्रतिष्ठा वै परिधानीया, प्रतिष्ठायै एव एनम् अन्ततः प्रतिष्ठापयति ) प्रतिष्ठा [ ठहरने के स्थान के समान अथवा गौरव के समान ] परिधानीया है, प्रतिष्ठा के लिये ही इस [ यजमान ] को अन्त में वह स्थापित करता है । ( याज्यया यजति ) याज्या [ यज्ञ योग्य स्तुति ] से वह यज्ञ करता है । ( अन्नं वै याज्या अस्य अन्नाद्यम् एव तत् कल्पयति ) अन्न ही याज्या [ स्तुति ] है, इस [ यजमान ] के खाने योग्य अन्न को ही उससे वह समर्थ करता है । ( यज्ञस्य एतत् वै मूलम्, यत् धाय्याः च याज्याः च ) यज्ञ का यह ही मूल है, जो धाय्यायैं और याज्यायैं हैं । ( तत् यत् अन्नाः, अन्नात् धाय्याः च याज्याः च कुर्युः ) जो वे अन्न वाली हैं, अन्न के लिये धाय्याओं और याज्याओं को वे [ याजक ] ङीप् । उत्तमतराम् ( शंस्तव्या ) पठितव्या ( अप्रतिवादिनी ) पत्युः प्रतिकूलं वदतीति प्रतिवादिनी तद्विपर्ययेण । अकटुभाषिणी । प्रियभाषिणी ( प्रतिवी- तम् ) प्रति + वी गतिव्याप्तिकान्त्यादिषु-क्तः । अभीष्टम् । अतिप्रियम् ( प्रतिवीत- तमया ) अभीष्टतमया ( लभते ) प्राप्नोति ( आजिगमिषति ) आ + गमेः-सनि रूपम् । आनेतुमिच्छति ( यद्यपि ) यदा हि ( प्रतिष्ठा ) स्थितिस्थानम् ( अन्नाः )

कण्डिका २३ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २३ ४०७ करें । ( तत् यज्ञम् उन्मूलम् एव कुर्युः ) [ जो वे अन्यथा करें ] उस यज्ञ को ही वे निर्मूल कर दें । ( तस्मात् ताः सामान्याः एव स्युः ) इसलिये वे [ धाय्यायैं और याज्यायैं ] सामान्य [ सब यज्ञों में समान ] ही होवें ॥ २२ ॥ भावार्थः- जैसे यज्ञ में उत्तम स्वर से अवसर के अनुसार स्तुति की जाती है, वैसे ही मनुष्यों को सब स्थानों में मनोहर वाणी से अवसर के अनुकूल बोलना चाहिये ॥ २२ ॥ विशेषः १-इस कण्डिका को ऐतरेय ब्राह्मण ३ । २४ से मिलाओ ॥ विशेषः २-( शंस्तव्या प्रतिवादिनी ) के स्थान पर ( शंस्तव्याप्रतिवा- दिनी = शंस्तव्या-अप्रतिवादिनी ) ऐतरेय ब्राह्मण से ठीक किया है । कण्डिका २३ ॥ तदाहुः, किंदेवत्यो यज्ञ इति । ऐन्द्र इति ब्रूयात्, ऐन्द्रे वावै यज्ञे सति यथाभागमन्या देवता न्वावायन् । ता प्रातःसवने मरुत्वतीये तृतीयसवने च । अथ हैतत् केवलमेवेन्द्रस्य, यदूर्ध्वं मरुत्वतीयात् । तस्मात् सर्वे निष्केवल्यानि शंसन्ति । यदेव निष्केवल्यानि, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्धैव निष्केवल्यानि, एकं ह वा अग्रे सवनमासीत् प्रातःसवनमेव । अथ हैतं प्रजापतिरिन्द्राय ज्येष्ठाय पुत्रायैतत् सवनं निरमिमत, यत् माध्यन्दिनं सवनम् । तस्मात् माध्यन्दिने सवने सर्वे निष्केवल्यानि शंसन्ति । यदेव निष्केवल्यानि, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्धेव निष्केवल्यानि, या ह वै देवताः प्रातःसवने होता शंसति, ताः शस्त्वा होत्राशंसिनोऽनुशंसन्ति । मैत्रावरुणं तृचं प्रउगे होता शंसति तदुभयं मैत्रावरु- णम्, मैत्रावरुणं मैत्रावरुणोऽनुशंसति । ऐन्द्रं तृचं प्रउगे होता शंसति, तदुभय- मैन्द्रम् । ऐन्द्रं ब्राह्मणाच्छंस्यनुशंसति, ऐन्द्राग्नं तृचं प्रउगे होता शंसति तदुभय- मैन्द्राग्नम् । ऐन्द्राग्नमच्छावाकोऽनुशंसति । अथ हैतत् केवलमेवेन्द्रस्य, यदूर्ध्वं मरुत्वतीयात् । तस्मात् सर्वे निष्केवल्यानि शंसन्ति । यदेव निष्केवल्यानि, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम् । यद्धेव निष्केवल्यानि, यदेददेवीर्सहिष्ट माया अथाभवत् केवलः सोमो अस्येति ऋचाभ्यनूक्तम् । देवान् ह यज्ञन्तन्वा¹नान् असुररक्षांस्य- जिघांसन् । तेऽब्रुवन्, वामदेवं त्वं न इमं यज्ञं दक्षिणतो गोपायेति, मध्यतो वसिष्ठं, उत्तरतो भरद्वाजं, सर्वाननु विश्वामित्रम् । तस्मात् मैत्रावरुणो वामदे- वान्न प्रच्यवते, वसिष्ठाद् ब्राह्मणाच्छंसी, भरद्वाजादच्छावाकः, सर्वे विश्वामि- त्रात् । एत एवास्मै तदृषयोऽहरहर्नमर्गा अप्रमत्ता यज्ञं रक्षन्ति, य एवं वेद य एवं वेद ॥ २३ ॥ इत्यथर्ववेदस्य गोपथब्राह्मणोत्तरभागे तृतीयः प्रपाठकः समाप्तः । अन्न-अशंआदाच् । अन्नवत्यः ( अन्नात् ) अन्नाय (उन्मूलम्) उन्मूलितम् । उत्पाटितम् ( सामान्याः ) साधारणाः ॥ १. पू. सं. 'तन्वानाः' इति पाठः ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका २३ ॥ माध्यन्दिन सवन के देवता इन्द्र की महिमा ॥

४०८ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २३ ॥ कण्डिका २३ ॥ माध्यन्दिन सवन के देवता इन्द्र की महिमा ॥ ( तद् आहुः, किंदेवत्यः यज्ञः इति ) फिर वे [ ऋषि ] कहते हैं—कौन देवता वाला यज्ञ है। ( ऐन्द्रः, इति ब्रूयात्, ऐन्द्रे वाव यज्ञे सति यथाभागम् अन्याः देवताः नुअवयन् ) इन्द्र देवता वाला है - ऐसा वह कहे, इन्द्र देवता वाले ही यज्ञ होने पर अपने अपने भाग के अनुसार दूसरे देवता अवश्य आते हैं। (ताः प्रातःसवने मरुत्वतीये तृतीयसवने च ) वे [ देवता ] प्रातःसवन, मरुत्वतीय [ माध्यन्दिन सवन ] और तृतीय सवन में [ आते हैं ]। ( अथ ह इन्द्रस्य एव एतत् केवलं यत् मरुत्वतीयात् ऊर्ध्वम् ) फिर यह इन्द्र का ही केवल [ सेवनीय स्वरूप ] है, जो मरुत्वतीय [ यज्ञ ] से ऊपर है। ( तस्मात् सर्वे निष्केवल्य़ानि शंसन्ति ) इसलिये सब [ याजक ] निष्केवल्य [ केवल इन्द्र के स्तोत्रों ] को बोलते हैं। (यत् एव निष्केवल्य़ानि, तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम्, यत् उ एव निष्केवल्य़ानि ) जो ही निष्केवल्य [ स्तोत्र ] हैं, वह स्वर्गलोक का रूप है, क्योंकि यही निष्केवल्य [ केवल इन्द्र के स्तोत्र ] हैं। ( अग्रे ह वै एकं सवनं प्रातःसवनम् एव आसीत् ) पहिले निश्चय करके एक सवन प्रातःसवन ही था। ( अथ ह प्रजापतिः एतं [ = एतस्मै ] ज्येष्ठाय पुत्राय इन्द्राय एतत् सवनं निरमिमत, यत् माध्यंदिनं सवनम् ) फिर प्रजापति परमेश्वर ने सबसे बड़े पुत्र इस इन्द्र [ परम ऐश्वर्य्यवान् पुरुष ] के लिये यह सवन बनाया, जो माध्यन्दिन सवन है। ( तस्मात् माध्यन्दिने सवने सर्वे निष्केवल्य़ानि शंसन्ति ) इसलिये माध्यन्दिन सवन में सब [ याजक ] निष्केवल्य [ स्तोत्रों ] को बोलते हैं [ अर्थात् इन्द्र के ही स्तोत्र बोलते हैं ]। (यत् एव निष्केवल्य़ानि तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपम्, यत् उ एव निष्केवल्य़ानि ) जो ही निष्केवल्य [ स्तोत्र ] हैं, वह स्वर्ग लोक का रूप है, क्योंकि यही निष्केवल्य [ केवल इन्द्र के स्तोत्र ] हैं। ( याः ह वै देवताः प्रातःसवने होता शंसति, ताः शस्त्वा होत्राशंसिनः अनुशसंन्ति ) जिन ही देवताओं को प्रातःसवन में होता बुलाता है, उनको स्तुति करके होत्राशंसी [ वेदवाणी से स्तुति करने वाले ऋत्विज् ] पीछे से बुलाते हैं। ( मैत्रावरुणं तृचं प्रउगे होता शंसति, मैत्रावरुणं मैत्रावरुणः अनुशंसाति, तत् उभयं मैत्रावरुणम् ) मैत्रावरुण [ मित्र और वरुण देवता वाले ] तृच [ तीन मंत्रों के समूह ] को प्रउग यज्ञ में होता बोलता है, मैत्रावरुण स्तोत्र को मैत्रावरुण [ ऋत्विज् ] पीछे से बोलता है, वह दोनों [ होता और मैत्रावरुण ऋत्विज् का स्तोत्र ] मित्र और वरुण देवता वाला है। ( ऐन्द्रं तृचं प्रउगे होता शंसति, ऐन्द्रं ब्राह्मणाच्छंसी अनुशंसाति, तत् उभयम् ऐन्द्रम् ) इन्द्र देवता वाले तृच को प्रउग यज्ञ में होता बोलता है, इन्द्र देवता वाले [तृच] को २३—( निष्केवल्य़ानि ) वृषादिभ्यश्चित् ( उ० १ । १०६ ) निः+केवृ सेवने —कलच्, ततो यत् । निरन्तरस्वरूपयुक्तानि । इन्द्रस्तोत्राणि (होत्राशंसिनः ) होत्रा वाङ्नाम-निघ० १ । ११ । वेदवाणीभाषिणः ( अनु ) पश्चात् ( अदेवीः ) विदुषां विरुद्धाः । आसुरीः (असहिएंष्ट) अभ्यभूत् (मायाः ) छलकापटक्रियाः ( अथ ) अनन्तरमेव ( केवलः ) सेवनीयः ( सोमः ) अमृतरसः । मोक्षानन्दः ( अजिघांसन् ) हन्तुमैच्छन् (वामदेवम् ) उत्तमविद्वांसम् (वसिष्ठम्) . अति-

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० २३ ४०६ ब्राह्मणाच्छंसी पीछे से बोलता है, वे दोनों [ दोनों के स्तोत्र ] इन्द्र देवता वाले हैं। ( ऐन्द्राग्नं तृचं प्रउगे होता शंसति, ऐन्द्राग्नम् अच्छावाकः अनुशंसाति, तत् उभयम् ऐन्द्राग्नम् ) इन्द्र और अग्नि देवता वाले तृच को प्रउग यज्ञ में होता बोलता है और इन्द्र और अग्नि देवता वाले [ तृच ] को अच्छावाक पीछे से बोलता है, वह दोनों [ दोनों का स्तोत्र ] इन्द्र और अग्नि देवता वाला है। ( अथ ह एनत् केवलम् एव इन्द्रस्य यत् मरुत्वतीयात् ऊर्ध्वम् ) फिर यह इन्द्र का ही केवल [ सेवनीय स्वरूप ] है, जो मरुत्व- तीय [ यज्ञ ] से ऊपर है। ( तस्मात् सर्वे निष्केवल्यानि शंसन्ति ) इसलिये सब [ याजक ] निष्केवल्य [ केवल इन्द्र के स्तोत्रों ] को बोलते हैं। ( यत् एव निष्केवल्यानि तत् स्वर्गस्य लोकस्य रूपं, यत् उ एव निष्केवल्यानि ) जो ही निष्केवल्य [ स्तोत्र ] हैं, वह स्वर्ग लोक का रूप है, क्योंकि यह ही निष्केवल्य [ केवल इन्द्र के स्तोत्र ] हैं। ( यदेददेवीरसहिष्ट माया अथाभवत् केवलः सोमो अस्य-इति ऋचा अभ्यनूक्तम् ) ( यदा इत् ) जब ही ( अदेवीः ) विद्वानों के विरुद्ध [ आसुरी ] ( मायाः ) मायाओं [ छल कपट क्रियाओं ] को ( असहिष्ट ) उसने जीत लिया, ( अथ ) तब ही ( सोमः ) सोम [ अमृत रस अर्थात् मोक्षसुख ] ( अस्य ) उस [ पुरुषार्थी ] का ( केवलः ) सेवनीय ( अभवत् ) हुआ है [ अथ० २० । ८७ । ५ पाद ३, ४ ]—इस ऋचा करके अनुकूल कहा गया है। (यज्ञं तन्वानान् देवान् असुररक्षांसि अजिघांसन् ) यज्ञ को फैलाते हुए देवताओं को असुर राक्षसों ने मारना चाहा। ( वामदेवम् अब्रुवन्, त्वं दक्षिणतः नः इमं यज्ञं गोपाय इति, वसिष्ठम् मध्यतः, भरद्वाजम् उत्तरतः, अनु विश्वामित्रं सर्वान् ) वे वामदेव [ उत्तम विद्वान् ] से बोले—तू दक्षिण से हमारे इस यज्ञ की रक्षा कर, वसिष्ठ से [ अति श्रेष्ठ पुरुष से, वे बोले ]—बीच से [ रक्षा कर ], भरद्वाज से [ अन्न वा ज्ञान धारण करने वाले पुरुष से बोले ]—उत्तर से [ रक्षा कर ] और पीछे से विश्वामित्र से [ सबके मित्र पुरुष से बोले ]—सबों की [ सब यज्ञों की ] [ रक्षा कर ]। ( तस्मात् मैत्रावरुणः वामदेवात् न प्रच्यवते, ब्राह्मणाच्छंसी वसिष्ठात्, अच्छावाकः भरद्वाजात्, सर्वे विश्वामित्रात् ) इसलिये मित्र और वरुण देवता वाला ऋत्विज् वामदेव [ श्रेष्ठ विद्वान् ] से नहीं बढ़ कर जाता है, ब्राह्मणाच्छंसी [ वेद से स्तुति करने वाला ऋत्विज् ] वसिष्ठ [ अति श्रेष्ठ पुरुष ] से, अच्छावाक [ अच्छा उच्चारण करने वाला ऋत्विज् ] भरद्वाज [ बहुत अन्न वा ज्ञान रखने वाले पुरुष ] से, और सब [ ऋत्विज् ] विश्वामित्र से [ सबके मित्र पुरुष से नहीं बढ़ कर जाते हैं अर्थात् सब समान ऋत्विज् हैं ] । ( अस्मै एव तत् एते ऋषयः अहरहः नमर्गाः अप्रमत्ताः यज्ञं रक्षन्ति, यः एवं वेद यः एवं वेद ) उस पुरुष के लिये ही तब यह ऋषि लोग दिन दिन न मरते हुये [ अमर ] और अप्रमत्त [ भूल चूक बिना ] होकर श्रेष्ठं पुरुषम् ( भरद्वाजम् ) अन्नस्य ज्ञानस्य वा धर्त्तारम् ( विश्वामित्रम्·) सर्वस्य मित्रम् ( न ) निषेधे ( प्रच्यवते ) च्युङ् गतौ । प्रकर्षेण गच्छति ( नमर्गाः ) गन् गम्यद्योः ( उ० १ । १२३ ) नञ् + मृङ् प्राणत्यागे—गन् । अमर्गाः । अमृताः ( अप्रमत्ताः ) प्रमादरहिताः ॥

प्रपाठक की समाप्ति बताता है ] ॥ २३ ॥

४१० गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १ यज्ञ की रक्षा करते हैं जो पुरुष ऐसा जानता है जो पुरुष ऐसा जानता है [ द्विर्वचन प्रपाठक की समाप्ति बताता है ] ॥ २३ ॥ भावार्थः—जैसे यज्ञ में एक इन्द्र की स्तुति करने से अन्य देवताओं की स्तुति हो जाती है, वैसे ही एक श्रेष्ठ महाप्रतापी पुरुष की बड़ाई में उसके साथियों की बड़ाई हो जाती है ॥ २३ ॥ विशेषः—ऊपर प्रतीक वाला मन्त्र अर्थ सहित पूरा लिखा जाता है— प्रेन्द्रस्य वोचं प्रथमा कृतानि प्र नूतना मघवा या चकार । यदेददेवी- रसहिष्ट माया अथाभवत् केवलः सोमो अस्य--अथ० २० । ८७ । ५, ऋ० ७ । ९८ । १ ।। ( इन्द्रस्य ) इन्द्र [ महाप्रतापी वीर ] के ( प्रथमा ) पहिले और ( नूतना ) नवीन ( कृतानि ) कर्मों को, ( या ) जो ( मघवा ) उस महाधनी ने ( चकार ) किये हैं, ( प्र प्र वोचम् ) बहुत अच्छे प्रकार मैं कहूं । ( यदा इत् ) जब ही ( अदेवीः ) अदेवी [ विद्वानों के विरुद्ध, आसुरी ] ( मायाः ) मायाओं [ छल कपट क्रियाओं ] को ( असहिष्ट ) उसने जीत लिया है, ( अथ ) तब ही ( सोमः ) सोम [ अमृत रस अर्थात् मोक्ष सुख ] ( अस्य ) उस [ पुरुषार्थी ] का ( केवलः अभवत् ) सेवनीय हुआ है ॥ इति श्रीमद्राजाधिराज-प्रथितमहागुणमहिम-श्रीसयाजीराव-गायकवाड़ा- धिष्ठित बड़ोदेपुरीगत श्रावणमासदक्षिणापरीक्षायाम् ऋक्सामार्थववेदभाष्येषु लब्धदक्षिणेन श्रीपण्डितक्षेमकरणदासत्रिवेदिना अथर्ववेदभाष्यकारेण कृते गोपथब्राह्मणभाष्य उत्तरभागे द्वितीयः प्रपाठकः समाप्तः ॥ अयं प्रपाठकः प्रयागनगरे माघमासे कृष्णतृतीयायां तिथौ १९८० [ अशी- त्युत्तरैकोनविंशतिशतके ] विक्रमीये संवत्सरे सुसमाप्तिमगात् ॥ मुद्रितम्-आश्विन कृष्णा ७ संवत् १९८१ वि० ता० २० सेप्टेम्बर सन् १९२४ ई० ॥ अथ चतुर्थः प्रपाठकः कण्डिका १ ॥ ओम् । कया नश्चित्र आ भुवत्, कया त्वं न ऊत्येति मैत्रावरुणस्य स्तोत्रि- यानुरूपौ । कस्तमिन्द्र त्वावमुमिति बार्हतः प्रगाथः । तस्योपरिष्टाद् ब्राह्मणम् । सद्यो ह जातो वृषभः कनीन इति उक्थमुखम् । एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्रेति पर्यासः । उशन्नु षु णः सुमना उपाक इति यजति । एतामेव तद्देवतां यथाभागं प्रीणाति, वषट्कृत्यानुवषट् करोति । प्रत्येवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति, न ह्वानाराश- धंसाः सीदन्ति ॥ १ ॥

कण्डिका १ ॥ एकाह यज्ञ के माध्यन्दिन सवन में मैत्रावरुण

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १ ४११ कण्डिका १ ॥ एकाह यज्ञ के माध्यन्दिन सवन में मैत्रावरुण के मन्त्र प्रयोग ॥ ( ओम् । कया नश्चित्र आ भुवत्. कया त्वं न ऊत्या-इति मैत्रावरुणस्य स्तोत्रियानुरूपौ ) कया नश्चित्र आ भुवत्......, और कया त्वं न ऊत्या..... यह दो मन्त्र मैत्रावरुण [ ऋत्विज् ] के स्तोत्रिय और अनुरूप हैं। ( कस्तमिन्द्र त्वावसुम्, इति बार्हंतः प्रगाथः ) कस्तमिन्द्र त्वावसुम्...... यह मन्त्र बृहती छन्द वाला प्रगाथ [ अच्छे प्रकार गाने योग्य स्तोत्र ] है। ( तस्य उपरिष्टात् ब्राह्म- णम् ) उसके ऊपर यह [ आगे वाला मन्त्र ] ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] है। ( सद्यो ह जातो वृषभः कनीनः, इति उक्थमुखम् ) सद्यो ह जातः वृषभः कनीनः... यह मन्त्र उक्थ [ स्तोत्र ] का आरम्भ है। ( एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्र-इति पर्यायः ) एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्र... यह मन्त्र [ उक्थ का ] पर्याय [ विराम ] है। ( उशन्नु पु णः सुमना उपाके,-इति यजति ) उशन्नु पु णः सुमना उपाके... इस मन्त्र से वह यज्ञ करता है [ याज्या आहुति देता है ] । ( एताम् एव देवतां तत् यथाभागं प्रीणाति, वषट्कृत्य अनुवषट् करोति ) इस ही देवता को उससे अपने अपने भाग के अनुसार वह प्रसन्न करता है, और वषट्कार करके अनुवषट्कार [ अन्तिम आहुति दान ] करता है। ( प्रति एव अभिमुशन्ते, अनाराशंसाः न आप्याययन्ति न हि सीदन्ति ) वे [ ऋषि लोग ] प्रत्यक्ष ही विचारते हैं—नरों की स्तुति के बिना [ यज्ञ यजमान को ] न बढ़ाते हैं और नहीं चलते हैं [ नहीं आप बढ़ते हैं। देखो गो० उ० ३ । १५ ] ॥ १ ॥ भावार्थ:—समय के अनुकूल यथावत् स्तुति होनी चाहिये ॥ १ ॥ विशेष:—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥ १—कया नश्चित्र आ भुवदूती सदावृधः सखा । कया शचिष्ठया वृता— अथर्व २० । १२४ । १, ऋक् ४ । ३१ । १, यजु० २७ । ३६ तथा साम० उ० १ । १ । १२ ॥ (चित्रः) विचित्र वा पूज्य और (सदावृधः) सदा बढ़ाने वाला [ राजा ] ( नः ) हमारी ( कया ) कमनीय वा सुख देने वाली [ वा कौन सी ] ( ऊती ) रक्षा से और ( कया ) कमनीय वा सुख देने वाली [ वा कौन सी ] ( शचिष्ठया ) अति उत्तम कर्म वा बुद्धि वाले ( वृता ) बर्ताव से ( सखा ) [ हमारा ] सखा ( आ ) ठीक ठीक ( भुवत् ) होवे ॥ १—( कया ) अन्येष्वपि दृश्यते ( पा० ३ । २ । १०१) कमेः—डः, टाप् । कः कमनो वा क्रमणो वा सुखो वा—निरु० १० । २० कमनीयया। सुखप्रदया । अथवा प्रश्नवाचकोऽस्ति ( नः ) अस्माकम् ( चित्रः ) अद्भुत:। पूज्यः ( आ ) समन्तात् ( भुवत् ) भवेत् ( नः ) अस्मान् ( ऊत्या ) रक्षया ( त्वावसुम् ) त्वया प्राप्तधनम् ( कनीनः ) कनी दीप्तिकान्तिगतिषु—ईनप्रत्ययः । दीप्तिमान् ( उशन् ) वश कान्तौ—शतृ । हे कामयमान ( सुमनाः ) प्रसन्नचित्तः ( उपाके ) समीपे ॥

४१२ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० १ २—कया त्वं न ऊत्याऽभि प्र मन्दसे वृषन् । कया स्तोतृभ्य आ भर— ऋग्० ८ । ९३ [ सायण भाष्य ८२ ] । १६, साम० उ० ७ । ३ । ७ ॥ ( वृषन् ) हे बलवान् ! [ परमेश्वर ] (त्वम्) तू ( कया ) कमनीय वा सुखदायक ( ऊत्या ) रक्षा से ( नः ) हमें ( अभि ) सब ओर से ( प्र मन्दसे ) आनन्द देता है, ( स्तोतृभ्यः ) स्तुति करने वालों को ( कया ) कमनीय वा सुखदायक [ रक्षा ] से ( आ भर ) भरपूर कर ॥ ३—कस्तमिन्द्र त्वावसुमा मर्त्यो दधर्षति । श्रद्धा इत्ते मघवन् पार्ये दिवि वाजी वाजं सिषासति—ऋग्० ७ । ३२ । १४ ॥ ( इन्द्र ) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] ( कः मर्त्यः ) कौन मनुष्य ( तम् ) उस ( त्वावसुम् ) तुझसे पाये हुए धन वाले को ( आ दधर्षति ) तिरस्कार करता है। ( मघवन् ) हे महाधनी ! ( ते ) तेरे लिये ( श्रद्धा इत् ) श्रद्धा से ही ( पार्ये दिवि ) पालने योग्य व्यवहार में ( वाजी ) विज्ञानी पुरुष ( वाजम् ) विज्ञान को ( सिषासति ) बांटना चाहता है ॥ ४—सद्यो ह जातो वृषभः कनीनः प्र भर्त्तुमावदन्धसः सुतस्य । साधोः पिब प्रतिकामं यथा ते रसाशिरः प्रथमं सोम्यस्य—ऋग्० ३ । ४८ । १ ॥ ( सद्यः ह ) शीघ्र ही ( जातः ) प्रकट हुये, ( कनीनः ) प्रकाशमान, ( वृषभः ) सुखों की वर्षा करने वाले [ आप, हे इन्द्र राजन् ! ] ( प्रभर्त्तुम् ) अच्छे प्रकार पालन करने के लिये ( सुतस्य अन्धसः ) सिद्ध किये हुये अन्न की ( आवत् ) रक्षा करें । ( रसाशिरः ) रसों का खाने वाला तू ( प्रतिकामम् ) प्रत्येक कामना में, ( यथा ते ) जैसे तेरे लिये हो, ( साधोः ) सिद्धि करने वाले ( सोम्यस्य ) सोम [ ऐश्वर्य ] में उत्पन्न रस का ( प्रथमम् ) पहिले ( पिब ) पान कर ॥ ५—एवा त्वामिन्द्र वज्रिन्नत्र विश्वे देवासः सुहवास ऊमाः । महामुभे रोदसी वृद्धमृष्वं निरेकमिद् वृणते वृत्रहत्ये—ऋग्० ४ । १६ । १ ॥ ( वज्रिन् ) हे प्रशंसित शस्त्र अस्त्र वाले ( इन्द्र ) इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] ( अत्र एव ) यहां पर ही ( सुहवासः ) अच्छे प्रकार पुकारने वाले ( ऊमाः ) रक्षा करने वाले ( विश्वे ) सब ( देवासः ) विद्वान् लोग, ( उभे रोदसी ) दोनों सूर्य और भूमि [ के समान वर्त- मान ] ( महाम् ) महान् ( वृद्धम् ) वृद्ध [ विद्यावृद्ध ], ( ऋष्वम् ) श्रेष्ठ ( एकम् इत् ) अकेले ही ( त्वाम् ) तुझको ( वृत्रहत्ये ) शत्रुओं के नाश वाले संग्राम में ( निः वृणते ) निरन्तर चुन लेते हैं ॥ ६—उशन्नु षु णः सुमना उपाके सोमस्य नु सुषुतस्य स्वधावः । पा इन्द्र प्रति- भृतस्य मध्वः समन्धसा ममदः पृष्ठचेन—ऋग्० ४ । २० । ४ ॥ ( नः उ.सु उशन् ) हे हमको निश्चय करके अच्छे प्रकार चाहने वाले ! ( स्वधावः ) हे उत्तम अन्न वाले ! ( इन्द्र ) हे इन्द्र ! [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजन् ] ( सुमनाः ) प्रसन्न चित्त वाला तू ( उपाके ) समीप में ( सुषुतस्य ) अच्छे प्रकार निचोड़े गये ( सोमस्य ) सोम [ ऐश्वर्य युक्त पदार्थ ] की ( नु ) शीघ्र ( पाः ) रक्षा कर, और ( प्रतिभृतस्य ) प्रत्यक्ष पुष्ट किये हुये ( मध्वः ) मधु [ उत्तम ज्ञान ] के ( पृष्ठचेन ) पीछे होने वाले सुख से ( अन्धसा ) अन्न के साथ ( सं ममदः ) अच्छे प्रकार आनन्द कर ॥

कण्डिका २ ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० २ ४१३ कण्डिका २ ॥ तं वो दस्ममृतीषहं. तत्त्वा यामि सुवीर्य्यमिति ब्राह्मणाच्छंसिनः स्तोत्रिया- नुरूपौ । उदु त्ये मधुमत्तमा गिर इति बार्हतः प्रगाथः । पशवो वै प्रगाथः, पशवः स्वरः, पशूनामाप्त्यै । अतो मध्यं वै सर्वेषां छन्दसां बृहती, मध्यं माध्यन्दिनं सवनानां, तन्मध्येनेव मध्यं समर्द्धयति । इन्द्रः पूर्भिदातिरद्दासमर्कैरित्युक्थमुखम् । उदु ब्रह्मारायैरत श्रवस्येति पर्य्यासः । एवेदिन्द्रं वृषणं वज्रबाहुमिति परिदधाति । वसिष्ठासो अभ्यर्चन्ति अर्कैरिति । अन्नं वा अर्कोऽन्नाद्यमेवास्मै तत्परिदधाति । स न स्तुतो वीरवद्धातु गोमदिति, प्रजाञ्चैवास्मै तत्पशूंश्चाशास्ते । यूयं पात स्वस्तिभिः सदा न इति, स्वस्तिमती रूपसमृद्धा । एतद्वै यज्ञस्य समृद्धं, यत् रूपसमृद्धम् । यत् कर्म्म क्रियमाणमृग्यजुर्वाभिवदति, स्वस्ति तस्य यज्ञस्य पारमश्नुते । य एवं वेद यश्चैवं विद्वान् ब्राह्मणाच्छंसी एतया परिदधाति । ऋजीषी वज्री वृषभस्तुराषा- डिति यजति । एतामेव तद्देवतां यथाभागं प्रीणाति, वषट्कृत्यानुवषट्करोति । प्रत्येवाभिमृशन्ते नाप्याययन्ति, न ह्यानाराशं॰साः सीदन्ति ॥ २ ॥ कण्डिका २ ॥ एकाह यज्ञ के माध्यन्दिन सवन में ब्राह्मणाच्छंसी के मन्त्र प्रयोग ॥ ( तं वो दस्ममृतीषहम्, तत् त्वा यामि सुवीर्यम्, इति ब्राह्मणाच्छंसिनः स्तोत्रियानुरूपौ ) तं वो दस्ममृतीषहं......और तत् त्वा यामि सुवीर्यम्...यह दो मन्त्र ब्राह्मणाच्छंसी [ ऋत्विज् ] के स्तोत्रिय और अनुरूप हैं। ( उदु त्ये मधु- मत्तमा गिरः...इति बार्हतः प्रगाथः ) उदु त्ये मधुमत्तमा गिरः...यह मन्त्र बृहती छन्द वाला प्रगाथ [ अच्छे प्रकार गाने योग्य स्तोत्र ] है । ( पशवः वै प्रगाथः, पशवः स्वरः पशूनाम् आप्त्यै ) पशुओं [ के तुल्य ] ही प्रगाथ है, पशुओं [ के तुल्य ] ही स्वर है, पशुओं की प्राप्ति के लिये [ वह बोला जाता है—देखो गो० उ० ३ । २२ ] । ( अतः सर्वेषां छन्दसां मध्यं वै बृहती, सवनानां मध्यं माध्यं- दिनम्, तत् मध्येन एव मध्यं समर्थयति ) इसलिये कि सब छन्दों का मध्य ही बृहती है [ गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, बृहती, पङ्क्ति, त्रिष्टुप् और जगती—इन सात छन्दों में बृहती मध्यम है ], [ तीनों ] सवनों का मध्य माध्यन्दिन है, इसलिये मध्य से ही मध्य को वह सम्पन्न करता है । ( इन्द्रः पूर्भिदातिरद् दास मर्कैः...इति उक्थमुखम् ) इन्द्रः पूर्भिदातिरद् दासमर्कैः...यह मन्त्र उक्थ [ स्तोत्र ] का आरम्भ है । ( उदु ब्रह्माण्यैरत १-( तम् ) प्रसिद्धम् ( वः ) युष्मदर्थम् ( दस्मम् ) इषिबुधीन्धिदसि० ( उ० १ । १४५ ) दस दर्शनसंदंशनयोः-मक् । दर्शनीयम् ( ऋतीषहम् ) सांहित- को दीर्घः । ऋतयो बाधकाः शत्रवः, तेषामभिभवितारम् । तत् , तादृक् ( त्वा ) त्वाम् ( यामि ) याचामि-निरु० २ । १ । याचे ( सुवीर्यम् ) महद्वीरवत्त्वम् ( उत् ) ऊर्ध्वम् ( उ ) चार्थे ( त्ये ) ते ( मधुमत्तमाः ) अतिशयेन मधुराः

श्रवस्या...इति पर्यायः ) उदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्या...यह मन्त्र [ उक्थ का ] पर्याय [ विराम ] है । ( एवेदिन्द्रं वृषणं वज्रबाहुम् ..इति परिदधाति ) एवेदिन्द्रं वृषणं वज्रबाहुम् ...... [ अथ० २० । १२ । ६ पाद १ ] इससे परिधानीया स्तुति बोलता है । ( वसिष्ठासो अभ्यर्चन्ति अर्कैः इति ) वसिष्ठासो अभ्यर्चन्ति अर्कैः--[ उसी मन्त्र का यह दूसरा पाद है ] । ( अन्नं वै अर्कः अन्नाद्यम् एव अस्मै तत् परिदधाति ) अन्न ही अर्क है, खाने योग्य अन्न को ही इस [ यजमान ] के लिये उससे वह सब ओर धारण करता है । ( स न स्तुतो वीरवद् धातु गोमत् इति प्रजां च पशून् च एव अस्मै तत् आशास्ते ) स न स्तुतो वीरवद् धातु गोमत्, -यह [ यह उसी का तीसरा पाद है ] प्रजा को [ वीरवत् शब्द से ] और पशुओं को [ गोमत् शब्द से ] ही इस [ यजमान ] के लिये उससे वह आशा करता है । ( यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः, इति स्वस्तिमती रूपसमृद्धा ) यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः-[ यह उसी का चौथा पाद है ] यह स्वस्ति शब्द वाली स्तुति रूप से समृद्ध है । ( एतत् वै यज्ञस्य समृद्धं यत् रूपसमृद्धम् ) यह ही यज्ञ का समृद्ध कर्म है जो रूप से समृद्ध है । ( यत् क्रियमाणं कर्म ऋग् यजुः वा अभिवदति, स्वस्ति तस्य यज्ञस्य पारम् अश्नुते, यः एवं वेद यः च एवं विद्वान् ब्राह्मणाच्छंसी एतया परिदधाति ) जो किये जाते हुये कर्म को ऋग्वेद वा यजुर्वेद बतलाता है, [उसके अनुसार] स्वस्ति [ आनन्द के साथ ] उस [ यजमान ] के यज्ञ का पार [ अन्त ] वह [ विद्वान् ] पाता है जो ऐसा जानता है और जो ऐसा विद्वान् ब्राह्मणाच्छंसी इस [ ऋचा ] से परिधानीया स्तुति बोलता है । ( ऋजीषी वज्री वृषभस्तुराषाट्...इति यजति ) ऋजीषी वज्री वृषभस्तुराषाट्...इस मन्त्र से वह यज्ञ करता है [ याज्या आहुति देता है ] । ( एताम् एव देवानां तत् यथाभागं प्रीणाति, वषट्कृत्य अनुवषट् करोति) इस ही देवता को उससे अपने अपने भाग के अनुसार वह. प्रसन्न करता है और वषट्कार करके अनुवषट्कार [ अन्तिम आहुति दान ] करता है । ( प्रति एव अभिमृशन्ते, ( गिरः ) वाच्यः ( पूर्वित् ) शत्रूणां पुरां दुर्गाणां भेत्ता ( आ अतितरत् ) प्रावर्ध- यत् ( दासम् ) दासू दाने-घञ् । सेवकम् ( अर्कैः ) अर्चनीयैर्मन्त्रैर्विचारैः । अन्नैः ( उत् ऐरत ) ईर गतौ-लङ् । नै विद्वांस उदीरितवन्तः । उच्चारितवन्तः । ( उ ) एव ( ब्रह्माणि ) वेदज्ञानानि ( श्रवस्या ) श्रवस्-यत् । श्रवसे यशसे हितानि ( एव ) एवम् ( इत ) अपि ( इन्द्रम् ) महाप्रतापिनं सेनापतिम् ( वृषणम् ) बलवन्तम् ( वज्रबाहुम् ) शस्त्रास्त्रपाणिम् ( वसिष्ठासः ) वसु- इष्ठन्, असुक् । अतिशयेन वसवः श्रेष्ठविद्वांसः ( अभि ) सर्वतः ( अर्चन्ति ) सत्कुर्वन्ति ( नः ) अस्मान् ( स्तुतः ) प्रशंसितः ( वीरवत् ) वीरैर्युक्तम् ( धातु) दधातु ( गोमत् ) प्रशस्तधेनुभियुक्तं राज्यम् ( आशास्ते ) आकाङ्क्षते ( पात ) रक्षत ( स्वस्तिभिः ) सुखैः ( स्वस्ति ) स्वन्त्या । सुखेन ( अश्नुते ) प्राप्नोति ( क्रियमाणम् ) अनुष्ठीयमानम् ( ऋजीषी ) अर्जेरूंज च ( उ० ४ । ३८ ) अर्ज अर्जने-ईषन्, कित्, ऋजादेशश्च । ऋजीषं धनमस्यास्तीति-इनिः । महाधनी ( वज्री ) शस्त्रास्त्रभृत् ( वृषभः ) बलिष्ठः ( तुराषाट् ) तुर हिंसायाम्-क + षह अभिभवे-ण्विः, छान्दसो दीर्घः । तुराणां हिंसकशत्रूणामभिभविता ॥

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ४ । क० २ ॥ ४१५ अ॒न॒राशं॑साः न आप्याययन्ति न हि सीदन्ति ) वे [ ऋषि लोग ] प्रत्यक्ष ही विचारते हैं—नरों की स्तुति बिना [ यज्ञ यजमान को ] न बढ़ाते हैं और नहीं चलते हैं [ नहीं आप बढ़ते हैं । देखो क० १ ] ॥ २ ॥ भावार्थः—कण्डिका १ के समान है ॥ २ ॥ विशेषः—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं ॥ १—तं वो॑ दस्ममृ॑तीषहं॒ वसोर्मन्दानमन्ध॑सः । अ॒भि व॒त्सं न स्वस॑रेषु धे॒नव॒ इन्द्रं॑ गी॒र्भिर्न॑वामहे—अथर्व० २० । ६ । १, ऋग्० ८ । ८८ । [ सायण भाष्य ७७ ] । १, साम० उ० १ । १ । १ । ३ ॥ [ हे मनुष्यों ! ] ( वः ) तुम्हारे लिये ( तम् ) उस ( दस्मम् ) दर्शनीय, ( ऋतीषहम् ) शत्रुओं के हराने वाले, ( वसोः ) धन से और ( अन्धसः ) अन्न से ( मन्दानम् ) आनन्द देने वाले ( इन्द्रम् ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले परमात्मा ] को ( गीर्भिः ) वाणियों से ( अभि ) सब प्रकार ( नवामहे ) हम सराहते हैं, ( न ) जैसे ( धेनवः ) गौयें ( स्वसरेषु ) घरों में [ वर्तमान ] ( वत्सम् ) बछड़े को [ हिङ्कारती हैं ] ॥ २—तत् त्वा यामि सुवीर्यं तद् ब्रह्म पूर्वचित्तये । येना यतिभ्यो भृगवे धने हिते येन प्रस्कण्वमाविथ—अथर्व० २० । ६ । ३, ऋग् ० ८ । ३ । ६ ।। [ हे परमात्मन् ! ] ( त्वा ) तुझसे ( तत् ) वह ( सुवीर्यम् ) बड़ा वीरत्व और ( तत् ) वह ( ब्रह्म ) बढ़ता हुआ अन्न ( पूर्वचित्तये ) पहिले ज्ञान के लिए ( यामि ) मैं माँगता हूँ । ( येन ) जिस [ वीरत्व और अन्न ] से ( धने हिते ) धन के स्थापित होने पर ( यतिभ्यः ) यतियों [ यत्नशीलों ] के लिए ( भृगवे = भृगुम् ) परिपक्व ज्ञानी को और ( येन ) जिससे ( प्रस्कण्वम् ) बड़े बुद्धिमान् पुरुष को ( आविथ ) तूने बचाया है । ३—उदुत्ये मधुमत्तमा गिर स्तोमास ईरते । सत्राजितो धनसा अक्षितोतयो वाजयन्तो रथा इव—अथर्व० २० । १० । १, ऋ० ८ । ३ । १५, साम उ० ६ । १ । ६ ॥ ( त्ये ) वे ( मधुमत्तमा ) अति मधुर ( स्तोमासः ) स्तोत्र ( उ ) और ( गिरः ) वाणियाँ ( उत् ईरते ) ऊँची जाती हैं। ( इव ) जैसे ( सत्राजितः सत्य से जीतने वाले, ( धनसा ) धन देने वाले, ( अक्षितोतयः ) अक्षय रक्षा वाले, ( वाजयन्तः ) बल प्रकट करते हुए ( रथाः ) रथ [ आगे बढ़ते हैं ] ॥ ४—इन्द्रः पूर्भिदातिरद् दासमर्केर्विदद्वसुर्दय मानो वि शत्रून् । ब्रह्मजूतस्तन्वा वावृधानो भूरिदात्र आपृणद् रोदसी उभे—अथर्व० २० । ११ । १ । ऋ० ३ । ३४ । १ ।। ( विदद्वसुः ) ज्ञानी श्रेष्ठ पुरुषों से युक्त, ( पूर्भित् ) [ शत्रुओं के ] गढ़ों को तोड़ने वाले ( शत्रून् ) बैरियों को ( वि ) विविध प्रकार । ( दयमानः ) मारते हुए ( इन्द्रः ) इन्द्र [ बड़े ऐश्वर्य वाले राजा ] ने ( अर्कैः ) पूजनीय विचारों से ( दासम् ) दास [ सेवक ] को ( आ अतिरत् ) बढ़ाया है । ( ब्रह्मजूतः ) ब्रह्माओं [ महाविद्वानों ] से प्रेरणा किये गये ( तन्वा ) उपकार शक्ति से ( वावृधानः ) बढ़ते हुये; ( भूरिदात्रः ) बहुत से अस्त्र शस्त्र वाले [ शूर ] ने ( उभे ) दोनों ( रोदसी ) आकाश और भूमि को ( आ ) भले प्रकार ( अपृणत् ) तृप्त किया है ॥