भारतकोश
संग्रह पर लौटें

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

कण्डिका १६ ॥ ब्रह्मज्ञानियों को चार चार प्रकार से ब्रह्मप्राप्ति ॥

१०८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १६ ज्ञेषु शस्त्राणि शंसत्यृग्भिर्यजुर्भिः सामभिर्ब्रह्मभिरिति, महोदेवो मर्त्यां आवि- वेशेत्येष ह वै महान् देवो यद्यज्ञ एषः मर्त्यां आविवेश । यो विद्यात्सप्त प्रवत इति प्राणानाह सप्त विद्यात्परावत इत्यपानानाह । शिरो यज्ञस्य यो विद्यादित्ये- तद्वै यज्ञस्य शिरो यन्मन्त्रवान् ब्रह्मोदनो यो ह वा एतममन्त्रवन्तं ब्रह्मोदनमुपेया- दपशिरसा ह वा अस्य यज्ञमुपेतो भवति तस्मान्मंत्रवन्तमेव ब्रह्मोदनमुपेयान्ना- मन्त्रवन्तमिति ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥ कण्डिका १६ ॥ ब्रह्मज्ञानियों को चार चार प्रकार से ब्रह्मप्राप्ति ॥ ( प्रजापतिः अथर्वा देवः ) प्रजापति अथर्वा [ प्रजापालक निश्चल ] प्रकाशमान परमात्मा है । ( सः तपः तप्त्वा एतं चातुष्प्राश्यं ब्रह्मोदनं निरमिमीत, चतुलोंकं चतुर्देवं चतुर्वेदं चतुर्होत्रम् इति ) उसने तप करके इस चार प्रकार से फैले हुये ब्रह्मोदन [ ब्रह्मज्ञानियों के अन्न ] को बनाया, चार लोक, चार देव, चार वेद और चार ऋत्विजों के कर्म [ को बनाया ] । ( चत्वारः वै इमे लोकाः पृथिवी अन्तरिक्षं द्यौः आपः इति ) चार लोक यह हैं—पृथिवी, अन्तरिक्ष, प्रकाश और जल । ( चत्वारः वै इमे देवाः अग्निः वायुः आदित्यः चन्द्रमाः ) चार देव यह हैं अग्नि, पवन, सूर्य और चन्द्रमा । ( चत्वारः वै इमे वेदाः ऋग्वेदः यजुर्वेदः सामवेदः ब्रह्मवेदः इति ) चार वेद यह हैं ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और ब्रह्मवेद [ अथर्ववेद ] ( चतस्रः वै इमाः होत्राः हौत्रम्, आध्वर्य्यवम् औद्गात्रं ब्रह्मत्वम् इति ) चार ऋत्विजों की क्रियायें यह हैं—होता का कर्म, अध्वर्यु का कर्म उद्गाता का कर्म और ब्रह्मा का कर्म । ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् ) यह भी इस ऋचा करके कहा गया है । ( चत्वारि शृङ्गाः त्रयः अस्य पादाः द्वे शीर्षे अस्य सप्त हस्तासः त्रिधा बद्धः वृषभः रोरवीति महः देवः मर्त्यान् आ विवेश इति )—ऋग्वेद ४ । ५८ । ३, आदि । तथा निरुक्त १३ । ७ । ( चत्वारि अस्य शृङ्गा इति एते वै वेदाः उक्ताः, त्रयः पादाः इति सवनानि एव द्वे शीर्षे इति ब्रह्मोदनप्रवर्ग्यौ एव, सप्त हस्तासः अस्य इति छन्दांसि एव ) इस [ यज्ञ ] के चार सींग [ के समान ] यह वेद कहे गये हैं, तीन पग [ के समान ] सवन [ प्रातः सवन, माध्यन्दिन सवन और तृतीय सवन अथवा कर्म उपासना ज्ञान ], दो सिर [ के समान ] ब्रह्मोदन और प्रवर्ग्य [ ब्रह्मज्ञानियों का अन्न और यज्ञाग्नि, अथवा अभ्युदय और निश्रेयस् सुख ] हैं, सात हाथ [ के समान गायत्री आदि प्रधान ] छन्द ही हैं। ( त्रिधा बद्धः इति मन्त्रः कल्पः ब्राह्मणम् ) वह तीन १६—( अथर्वा ) गो० पू० १ । ४ । निश्चलः परमेश्वरः ( चातुष्प्राश्यम् ) चतुर् + प्र + अश्णू व्याप्तौ-ण्यत्, स्वार्थे ण्यत् । हलो यमां यमि लोपः ( पा० ८ । ४ । ६४ ) यलोपः । चतुर्धा व्याप्यम् ( ब्रह्मोदनम् ) ब्रह्मभ्यो ब्रह्मज्ञानिभ्यः ओदनम् अन्नम् (चतुर्लोकम् ) चतुर्णां लोकानां समाहारम् (द्यौः) प्रकाशलोकः ( ब्रह्मवेदः) अथर्ववेदः ( होत्राः ) हुयामाश्रुभसिभ्यस्त्रन् ( उ० ४ । १६८ ) हु दानादानेषु —त्रन्, टाप् । होत्रा वाक्-–निघ० १ । ११, यज्ञः–निघ० ३ । १७ । होत्राशब्दः

ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान है ] ॥ १६ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १६ ॥ १०६ प्रकार से बंधा है, यह मन्त्र [ वेदमन्त्र ], कल्प [ यज्ञपद्धति ] और ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] हैं (एषः वृषभः रोरवीति एषः वृषभः ह वै तत् रोरवीति यत् यज्ञेषु शस्त्राणि ऋग्भिः यजुर्भिः सामभिः ब्रह्मभिः शंसति इति ) यह वृषभ [ बैल समान यज्ञ ] बड़ा शब्द करता है, यही वृषभ [ यज्ञ ] वह बड़ा शब्द करता है जो यज्ञों में शस्त्रों [ स्तोत्रों ] को ऋग्वेद के मन्त्रों, यजुर्वेद के मन्त्रों सामवेद के मन्त्रों और ब्रह्मवेद के मन्त्रों से बोलता • है । ( महः देवः मर्त्यान् आ विवेश इति एषः ह वै महान् देवः यत् यज्ञः एषः मर्त्यान् आविवेश ) बड़ा देव मनुष्यों में प्रवेश करता है, यही बड़ा देव है जो यज्ञ है वह इन [ भूतों ] के बीच मनुष्यों में प्रवेश करता है । ( यः सप्त प्रवतः विद्यात् इति ) [ अथ० १० । १० । २ । ] ( प्राणान् आह सप्त परावतः विद्यात् इति [दूसरा पाद] अपानान् आह ) जो सात [ २ हाथ, २ पांव, १ पायु, १ उपस्थ, १ उदर ] उत्तम गति वालों को जाने, यह प्राणों को कहता है. सात [ २ कान, २ नथने, २ आंखें, १ मुख ] दूर गति वालों को जाने यह अपानों को कहा है । ( यः यज्ञस्य शिरो विद्यात् इति [ तीसरा पाद ] एतत् वै यज्ञस्य शिरः यत् मन्त्र- वान् ब्रह्मोदनः ) जो यज्ञ के शिर को जाने यही यज्ञ का शिर है जो मन्त्रों सहित ब्रह्मोदन [ ब्रह्मज्ञानियों का अन्न ] है । ( यः ह वै एतम् अमन्त्रवन्तम् ब्रह्मोदनम् उपेयात् अस्य [ व्यवहारः ] ह वै अपशिरसा यज्ञम् उपेतः भवति ) जो कोई भी इस बिना मन्त्र वाले ब्रह्म ओदन को प्राप्त करे उसका [ व्यवहार ] बिना शिर वाले यज्ञ युक्त होता है । ( तस्मात् मन्त्रवन्तम् एव ब्रह्मोदनम् उपेयात् न अमन्त्रवन्तम् इति ब्राह्मणम् ) इसलिये मन्त्र वाले ही ब्रह्मोदन को प्राप्त करे, न बिना मन्त्र वाले को यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान है ] ॥ १६ ॥ भावार्थः—जो मनुष्य चारों वेदों को विचार कर श्रेष्ठ कर्म करता है वही सिद्धि पाता है ॥ १६ ॥ विशेषः— ऊपर दिये हुए मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं । १— चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्याँ आविवेश—ऋ० ४ । ५८ । ३, यजु० १७ । ऋत्विग्वाची स्त्रीलिङ्गः । होत्राभ्यश्छः ( पा० ५ । १ । १३५ ) इति निर्देशात् । ततः अर्शआद्यच्. टाप् । ऋत्विजीयाः क्रियाः (होत्रम्) होतुः कर्म (अस्य) वृष- भस्य ( वृषभः ) ऋषिबृषिभ्यां कित् ( उ० ३ । १२३ ) वृषुसेचने--अभच्, कित् । सुखवर्षको यज्ञः ( रोरवीति ) रु शब्दे--यङ्लुकि रूपम् । भृशं रौति शब्दयति ( महः ) मह पूजायाम्--घञर्थे कः । महान् ( प्रवर्ग्यः ) प्रवर्ग--यत् स्वार्थे । यज्ञाग्निः ( शस्त्राणि ) स्तोत्राणि ( शंसति ) कथयति ( एषः ) उक्तपदार्थः ( प्रवतः ) उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे ( पा० ५ । १ । ११८ ) प्र--वति धात्वर्थे साधने । प्रकृष्टगतीन् लोकान् ( परावतः ) परा वति प्रत्ययः पूर्ववत् । दूरगतीन् देशान् ( अपशिरसा ) सुपां सुलुक्० ( पा० ७ । १ । ३९ ) अपशिरस्--आ प्रत्ययो द्वितीयार्थे । अपशिरसम् । शिरोरहितम् ॥

कण्डिका १७ ॥

११० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १७ ॥ ६१, निरुक्त १३ । ७ । [ शृङ्गाः पद के स्थान पर वहां शृङ्गा पद है ] ( अस्य ) इस [ वृषभरूप यज्ञ ] के ( चत्वारि ) चार [ वेद ] ( शृङ्गा ) सींग, ( त्रयः ) तीन [ कर्म उपासना ज्ञान ] ( पादाः ) पैर, ( द्वे ) दो [ प्रायणीय और उदयनीय अर्थात् अस्तकाल और उदयकाल ] ( शीर्षे ) सिर और ( अस्य ) इसके ( सप्त ) सात [ गायत्री आदि छन्द ] ( हस्त'सः ) हाथ [ समान ] हैं । ( त्रिधा ) तीन प्रकार [ मन्त्र, कल्प वा यज्ञ पद्धति और ब्राह्मण वा ब्रह्मज्ञान से ] ( बद्धः ) बन्धा हुआ ( वृषभः ) वह बैल [ समान यज्ञ ] ( रोरवीति ) बड़ा शब्द करता है, ( महः देवः ) उस महान् देव [ कामना योग्य यज्ञ ] ने ( मर्त्यान् ) मनुष्यों में ( आ विवेश ) प्रवेश किया है ॥ २-यो विद्यात् सप्त प्रवतः सप्त विद्यात् परावतः । शिरो यज्ञस्य यो विद्यात् स वशां प्रतिगृह्णीयात् ॥ अथ० १० । १० । २ । ( यः ) जो [ विद्वान् ] ( सप्त ) सात [ २ हाथ, २ पांव १ पायु, १ उपस्थ, १ उदर ] ( प्रवतः ) उत्तम गति वाले [ लोकों ] को ( विद्यात् ) जाने और ( सप्त ) सात [ २ कान, २ नथने, २ आँखें, १ मुख ] ( परावतः ) दूर गति वाले [ लोकों ] को ( विद्यात् ) जान जावे । ( यः ) जो ( यज्ञस्य ) यज्ञ [ श्रेष्ठ कर्म ] के ( शिरः ) शिर [ प्रधान अपने आत्मा ] को ( विद्यात् ) जान लेवे, ( सः ) वह [ पुरुष ] ( वशाम् ) वशा [ कामना योग्य .परमेश्वर शक्ति ] को ( प्रति ) प्रतीति से ( गृह्णीयात् ) ग्रहण करे ॥ कण्डिका १७ ॥ किमुपयज्ञ आत्रेयो भवतीत्यादित्यं हि तमो जग्राह, तदत्रिरपनुनोद तद- त्रिरन्वपश्यत् । तदप्येतदृचोक्तम् । सुताद्यमत्रिर्दिवमुन्निनाय दिवि त्वाऽत्रिरधारयत् सूर्य्या मासाय कर्त्तव इति । तं होवाच वरं वृणीष्वेति, स होवाच दक्षिणीया मे प्रजा स्यादिति, तस्मादात्रेयाय प्रथमं दक्षिणा यज्ञे दीयन्त इति ब्राह्मणम् ॥ १७ ॥ कण्डिका १७ ॥ ईश्वर मानने वाले की महिमा ॥ ( उपयज्ञः आत्रेयः किं भवति ) यज्ञ में आया हुआ आत्रेय [ अत्रि, नित्य ज्ञानी परमेश्वर का मानने वाला ब्राह्मण ] क्या होता है । [ उत्तर ] ( आदित्यं हि तमः जग्राह, तत् अत्रिः अपनुनोद, तत् अत्रिः अनु अपश्यत् ) सूर्य्य को अन्धकार [ प्रलय के अन्धेरे ] ने पकड़ लिया था, उसको अत्रि [ नित्य ज्ञानी परमेश्वर ] ने हटा दिया, उसको अत्रि ने [ नित्य ज्ञानी परमेश्वर ने वेद में ] दिखा दिया है । ( तत् अपि एतत् ऋचा उक्तम् ) वही इस ऋचा करके कहा गया है-( सुतं त् यम् अत्रिः दिवम् उत्निनाय, सूर्य्या अत्रिः मासाय कर्तवे त्वा दिवि अधारयत् इति अथ० १३ । २ । ४ और अथ० १३ । २।१२ ) जिस [ सूर्य ] को अत्रि [ नित्य ज्ञानी परमात्मा ] १७-( उपयज्ञः ) उपगतयज्ञः । प्राप्तयज्ञः ( आत्रेयः ) अदेस्त्रिनिश्च ( उ० ४ । ६८ ) अत सातत्यगमने-त्रिप् । अत्रिः । सदा ज्ञानवान् परमात्मा । इतश्चानिञः ( पा० ४ । १ । १२२ ) अत्रि--ढक् अपत्यार्थे । अत्रेः सदा ज्ञानवतः परमेश्वरस्य पुत्रः, ब्राह्मणः ( तमः ) प्रलयान्धकारः ( अत्रिः ) उपरि द्रष्टव्यम् । अनन्तज्ञानी

कण्डिका १८ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १८ ॥ १११ ने बहते हुए [ प्रकृति रूप समुद्र ] से आकाश में ऊँचा किया है, हे सूर्यं [ लोकों के चलाने वाले रवि मण्डल ] अत्रि [ सदा ज्ञानी परमात्मा ] ने महीना [ काल विभाग ] करने के लिए उस तुझको आकाश में धारण किया है। (तं ह उवाच वरं वृणीष्व इति) उस [ ब्राह्मण ] से वह [ यजमान ] बोला—वर मांग। (सः ह उवाच मे प्रजा दक्षिणीया स्यात् इति) वह [ ब्राह्मण ] बोला—मेरी प्रजा [ मेरे समान ब्रह्मज्ञानी ] दक्षिणा योग्य होवे। (तस्मात् आत्रेयाय प्रथमं दक्षिणाः यज्ञे दीयन्ते इति ब्राह्मणम् ) इसलिए आत्रेय [ अत्रि, नित्य ज्ञानी परमेश्वर के मानने वाले ब्राह्मण ] को पहिले दक्षिणा यें यज्ञ में दी जाती हैं—यह ब्राह्मण है ॥ १७ ॥ भावार्थः—मनुष्यों को चाहिये कि चारों वेद जानने वाले ब्रह्मज्ञानी का आदर सबसे अधिक करे ॥ १७ ॥ विशेषः—प्रतीक वाला मन्त्र अर्थ सहित दिया जाता है ॥ स्रुताद् यमत्रिर्दिवमुन्निनाय—अथ० १३ । २ । ४, दिवि त्वात्रिैरधारयत् सूर्या मासाय कर्तवे—अथ० १३ । २ । १२—( यम् ) जिस [ सूर्य ] को (अत्रिः) नित्य ज्ञानी [ परमात्मा ] ने (स्रुतात्) बहते हुए [ प्रकृति रूप समुद्र ] से (दिवम्) आकाश में (उन्निनाय) ऊँचा किया है, (सूर्य) हे सूर्य ! [ लोकों के चलाने वाले रवि मण्डल ] (अत्रिः) सदा ज्ञानवान् [ परमात्मा ] ने (मासाय) महीना [ काल विभाग ] (कर्तवे) करने के लिए (त्वा) [ उस ] तुझको (दिवि) आकाश में (अधारयत् ) धारण किया है ॥ कण्डिका १८ ॥ प्रजापतिर्वेदानुवाच अग्नीनादधीयेति, तान्वागभ्युवाचाश्वो वै सम्भा- राणामिति, तद्घोरात् क्रूरात्सलिरात्सरस उदानिन्युस्तान् वागभ्युवाचाश्वः शम्येतेति, तथेति तमृग्वेद एत्योवाचाहमश्वं शमेयमिति तस्मा अविस्सृप्ताय महद्भयं ससृजे, स एतां प्राचीं दिशम्भजे स होवाचाशान्तोन्वयमश्व इति। तं यजुर्वेद एत्योवाचाहमश्वं शमेयमिति तस्मा अविस्सृप्ताय महद्भयं ससृजे, सः एतां प्रतीचीन्दिशं भेजे स होवाचाशान्तो न्वयमश्व इति। तं मामवेद एत्योवा- चाहमश्वं शमेयमिति, केन नु त्वं शमयिष्यसीति, रथन्तर नाम मे सामाघोरञ्चा- क्रूरञ्च तेनाश्व अभिष्टूयेत तस्मा अविस्सृप्ताय तदेव महद्भयं ससृजे, स एतामुदी- चींन्दिशम्भजे, स होवाचाशान्तो न्वयमश्व इति। तान्वागभ्युवाच शंयुमाथर्वणं गच्छतेति, ते शंयुमाथर्वणमासीनं प्राप्योचुर्नमस्ते अस्तु भगवन्नश्वः शम्येतेति। तथेति स खलु कबन्धस्याथर्वणस्य पुत्रमामन्त्रयामास विञ्चारिन्निति, भगो इति परमेश्वरः (अपनुनोद) दूरीकृतवान् (अन्वपश्यत्) निरन्तरं दर्शितवान् वेदे (स्रुतात्) स्रवणशीलात् प्रकृतिरूपसमुद्रात् (दिवम्) आकाशम् (उन्निनाय) उन्नीतवान् (सूर्या) सांहितको दीर्घः । हे सूर्य्य (कर्तवे) तुमर्थे सेसेनसे० (पा० ३।४। ९) करोतेः—तवेन् । कर्तुम् । (दक्षिणीयाः) कडङ्करदक्षिणाच्छ च (पा० ५ । १ । ६९) दक्षिणा—छप्रत्ययः । दक्षिणारोग्याः ।

कण्डिका १८ ॥ विघ्नों को हटाकर अश्व नामक अग्नि की स्थापना ॥

११२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १८ ॥ हास्मै प्रतिश्रुतं प्रतिशुश्रावाश्वः शम्येतेति, तथेति स खलु शान्त्युदकं चकाराथ- र्वणीभिश्चाङ्गिरसोभिश्चातनैर्मातृनामभिर्वास्तोष्पत्यैरिति शमयति तस्य ह स्नात- स्याश्वस्याभ्युक्षितस्य सर्वेभ्यो रोमशमरेभ्योऽङ्गारा आशीर्यन्त सोऽश्वस्तुष्टो नमस्कारं चकार नमः शंयुमाथर्वणाय यो मा यज्ञमचीक्लपदिति, भविष्यन्ति ह वा अतोऽन्ये ब्राह्मणा लघुसम्भारत्तमास्ते आदित्यस्य पद आधास्यन्त्यनडुहो वत्सस्याजस्य श्वत्रणस्य ब्रह्मचारिणो वा एतद्वा आदित्यस्य पदं यद्भूमिस्तयैव पद आहितं भविष्यतीति सोऽग्नौ प्रणीयमानेऽश्वेऽन्वारब्धं ब्रह्मा यजमानं वाच- यति यदक्रन्दः प्रथमं जायमान इति पञ्च, तं ब्राह्मणा उपवहन्ति तद्ब्रह्मोपाकुरुते एष ह वै विद्वांसत्त्रंविद् ब्रह्मा यद्‌भृग्वङ्गिरोविदिति ब्राह्मणम् ॥ १८ ॥ कण्डिका १८ ॥ विघ्नों को हटाकर अश्व नामक अग्नि की स्थापना ॥ (प्रजापतिः वेदान् उवाच अग्नीन् आ-दधीय इति) प्रजापति [परमेश्वर] नें वेदों से कहा--अग्नियों [आहवनीय, गार्हपत्य, दक्षिणाग्नि--क० २२] को मैं स्थापित करूँ। (तान् वाक् अभ्युवाच) उन [वेदों] से वाणी ने स्पष्ट कहा--(अश्वः वै सम्भाराणाम् इति) अश्व [व्यापक वा घोड़ा रूप अग्नि] ही संग्रहों का [ले जाने वाला है, यह ब्राह्मण वचन है]। (तं घोरात् क्रूरात् सलिलात् सरसः उत्-आ-निन्युः) उस [अश्व अग्नि] को भयंकर हिंसक, और जल से भरे हुये सरोवर से उन्हीं [वेदों] ने ऊँचा किया। (तान् वाक् अभि-उवाच अश्वः शम्येत इति) उनसे वाणी ने स्पष्ट कहा-अश्व [अग्नि] शान्त किया जावे। [वे बोले] (तथा इति) वैसा ही होगा (तम् ऋग्वेदः एत्य उवाच अहम् अश्वं शमेयम् इति) उससे ऋग्वेद आकर बोला- मैं अश्व को शान्त करूँ। (तस्मै अविमृप्ताय महत् भयं ससृजे) उस न सरकते हुए [ठहरे हुए अहंकारी] को बड़ा भय उत्पन्न हुआ। (सः एतां प्राचीं दिशं भेजे) उसने इस पूर्व दिशा को सेया [ऋग्वेदी होता अग्नि के पूर्व में बैठा]। (सः उवाच अशान्तः नु अयम् अश्वः) उसने कहा-यह अश्व [अग्नि] अशान्त ही है। (तं यजुर्वेदः एत्य उवाच अहम् अश्वं शमेयम् इति) उससे यजुर्वेद आकर बोला-मैं अश्व [अग्नि] को शान्त करूँ। (तस्मै अविमृप्ताय महत् भयं ससृजे) उस न सरकते हुए [ठहरे हुए, अहंकारी] को बड़ा भय उत्पन्न हुआ। (सः एतां प्रतीचीं दिशं भेजे) उसने १८-(प्रजापतिः) प्रजापालकः परमात्मा (अग्नीन्) आहवनीयगार्हपत्य- दक्षिणाग्नीन्-क० २२ (आदधीय) आ+दधातेः विधिलिङ् । अहं यथाविधि धरेयम् (अश्वः) अश्रूषुषिलटि० (उ० १।१५१) अशूङ् व्यप्तौ-क्वन्। व्याप्तो घोटकरूपो वा अग्निः (वाक्) वेदवाणी (सम्भाराणाम्) संग्रहाणां वोढा, इत्यध्या- हारः (घोरात्) हन्तेरच् घुर च (उ० ५।६४) हन हिंसागत्योः-अच्, धातोः घुरादेशश्च । भयानकात् । (क्रूरात्) कृतेश्छः क्रू च (उ० २।२१) कृतो छेदने- रक्, धातोः क्रू इत्यादेशः । हिंसकात् । कठिनात् (सलिलात्) सलिल-अर्श आद्यच् । जलपूर्णात् (सरसः) सरोवरात् । जलोपद्रवादित्यर्थः (उन्नानिन्युः) उन्नीतवन्तः (अविसृप्ताय) अविगताय। स्थिताय। अहङ्कारयुक्ताय। (रथन्तरम्)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १८ ॥ ११३ इस पश्चिमी दिशा को सेया [ यजुर्वेदी अध्वर्यु वेदी के पश्चिम में बैठा ] ( सः उवाच अशान्तः नु अयम् अश्वः इति ) वह बोला-यह अश्व [ अग्नि ] अशान्त ही है । (तं सामवेदः एत्य उवाच अहम् अश्वं शमेयम् इति ) उससे सामवेद आकर बोला-मैं अश्व [ अग्नि ] को शान्त करूं । [ वाणी ने कहा ] ( केन नु त्वं शमयिष्यसि इति ) किससे तू शान्त करेगा । [ सामवेद बोला ] ( रथन्तरं नाम अघोरं च अकूरं च मे स'म तेन अश्वः अभि-स्तूयते ) रमणीय पदार्थों के साथ पार लगाने वाला प्रसिद्ध अभयानक और अहिंसक मेरा सामवेद सूक्त है, उससे अश्व की [अग्नि] स्तुति किया जाये । ( तस्मै अविस्तृप्ताय तत् एव महत् भयं ससृजे ) उस न सरकते हुये [ ठहरे हुये अहंकारी ] को वैसा ही बड़ा भय उत्पन्न हुआ । ( स एताम् उदीचीं दिशं भेजे ) उसने उत्तर वाली दिशा को सेया [ सामवेदी उद्गाता वेदी के उत्तर में बैठा ] । ( सः ह उवाच अशान्तः नु अयम् अश्वः इति ) वह बोला यह अश्व [ अग्नि ] अशान्त ही है । (तान् वाक् अभि-उवाच आथर्वणं शंयुं गच्छत इति ) उनसे वाणी ने स्पष्ट कहा-निश्चल ब्रह्म को जानने वाले शंयु [ शान्तिवाले मुनि ] के पास जाओ । ( ते आथर्वणं शंयुम् आसीनं प्राप्य ऊचुः भगवन् ते नमः अस्तु अश्वः शम्येत इति ) वे निश्चल ब्रह्म के जानने वाले शंयु [ शान्तिवाले मुनि ] को बैठा हुआ पाकर बोले-हे भगवन् तेरे लिये नमस्कार होवे, आप अश्व [ अग्नि ] को शान्त करें । [ शंयु ने कहा ] ( तथा इति ) वैसा ही होवे । ( सः खलु आथर्वणस्य कबन्धस्य पुत्रम् आमन्त्रया- मास विचारिन्निति) प्रसिद्ध है उसने निश्चल ब्रह्म को जानने वाले कबन्ध के पुत्र [काबन्धि- क० १० ] को हे विचारिन् ! ऐसा कहकर बुलाया-( भगो इति ह अस्मै प्रतिश्रुतं प्रतिशुश्राव ) [ काबन्धि बोला ] हाँ भगवन् ! मैंने इस विचार को सुन लिया । ( अश्वः शम्येत इति ) [कि] अश्व [अग्नि] शान्त हो जाये । (तथा इति) ऐसा ही हो । (सः खलु शान्त्युदकम् आथर्वणीभिः च आङ्गिरसोभिः च आततैः मातृनामभिः वास्तोष्पत्यैः चकार इति) उसने तब निश्चल ब्रह्म वाली और पूर्ण ज्ञान वाली ऋचाओं के साथ विस्तार वाले प्रमाणकर्त्ताओं के नाम वाले और गृहपति वाले व्यवहारों से शान्ति के जल को बनाया, ( शमयति ) और [ उसे ] शान्त किया । ( तस्य ह स्नातस्य अभि-उक्षितस्य अश्वस्य सर्वेभ्यः रोमशमरेभ्यः अङ्गाराः आ-अशीर्यन्त ) उस शुद्ध किये हुये और भले प्रकार सींचे हुये अश्व [ अग्नि ] के सब रोम कूपों से अङ्गारे निकल पड़े । ( सः अश्वः तुष्टः रमु क्रीडायां-क्थन्+तृ प्लवनसंतरणयोः-खच् 'मुम् च । रथैः रमणीयपदार्थै- स्तरति येन तत् ( शंयुम् ) कंशंभ्यां बभयुस्तितुतयः ( पा० ५। २ । १३८ ) शं-युस् मत्यर्थे, सकारः पदत्वार्थः । शान्तिमन्तम् ( आथर्वणम् ) निश्चलब्रह्म- वेत्तारम् ( कबन्धस्य ) गो० पू० २। १० । मुनिविशेषस्य ( रोमशमरेभ्यः ) लस्य रः । रोमशमलेभ्यः । रोममलकूपेभ्यः । ( अङ्गाराः ) अङ्गमदिमन्दिभ्यः अ'रन् ( उ० ३ । १३४) अगि गतौ-आरन् । निर्धूमाग्नयः ( आशीर्यन्त ) १. 'क्थन्' उ० २।२ एवं खच् प्रत्यय अष्टा० ३ । २ । ४६ से हुआ है ॥ सम्पा० ॥ क

कण्डिका १९ ॥

११४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १९ ॥ नमस्कारं चकार आंथर्वणाय शंयुं नमः यः मा यज्ञम् अचीक्लृपत् इति ) उस अश्व [ अग्नि ] ने संतुष्ट होकर नमस्कार किया—निश्चल ब्रह्म को जानने वाले शंयु [ शांतिमान मुनि ] को नमस्कार हो, जिसने मुझे यज्ञ के लिये समर्थ बनवाया है। ( अतः अन्ये ब्राह्मणाः ह वै लघुसम्भारातमाः भविष्यन्ति ) इस [ कर्म ] से दूसरे ब्रह्मज्ञानी लोग हलके बोझ वाले होंगे, ( ते आदित्यस्य पदे अनडुहः वत्सस्य अजस्य श्रवणस्य ब्रह्मचारिणः [ पदम् ] वै आ-धास्यन्ति ) वे सूर्य के पद में जीवन पहुँचाने वाले, निवास कराने वाले, प्रेरणा कराने वाले, सुनने वाले ब्रह्मचारी के [ पद को ] स्थापित करेंगे। ( एतत् वै आदित्यस्य पदम् यत् भूमिः तया एव पदे [ पदम् ] आहितं भविष्यति इति ) यही सूर्य का पद है जो भूमि है, उसके साथ ही पद में [ पद ] स्थापित होगा [ अग्नि को भूमि पर हवन कुंड में रक्खे ] । ( अश्वे अग्नौ प्रणीयमाने स ब्रह्मा, अन्वरब्धं यजमानं वाचयति-यत् अक्रन्दः प्रथमं जायमानः इति पंच ) अश्व अर्थात् अग्नि के संस्कार होते हुये पर वह ब्रह्मा अनुष्ठान करते हुये यजमान से बुलवाता है-[ हे अश्व ! ] जो तूने उत्पन्न होते हुये पहिले शुद्ध किया है इन पांच को [ यह प्रतीक ऋग्वेद १ । १६३ । १-५ की है-देखो क० २ । ] ( तं ब्राह्मणाः उपवहन्ति तत् ब्रह्मा उपाकुरुते ) उस [ यजमान ] को ब्राह्मण समीप लाते हैं और तब ब्रह्मा [ उसका ] संस्कार करता है। ( एषः ह वै विद्वान् सर्ववित् ब्रह्मा यत् भृग्वङ्गिरोवित् इति ब्राह्मणम् ) यही विद्वान् सब जानने वाला ब्रह्मा है जो प्रकाशमान ज्ञानों का जानने वाला [ अर्थात् चतुर्वेदी पुरुष ] है, यह ब्राह्मण है ॥ १८ ॥ भावार्थः-यज्ञ में ऋग्वेदी, यजुर्वेदी, और सामवेदी अलग अलग अपना काम करें और चतुर्वेदी आप्त विद्वान् पुरुष ब्रह्मा का आसन ग्रहण करके सब कार्य करावे । देखो गो० पू० ५ । १९, तथा निरुक्त १ । ८ में लिखा है-"ब्रह्मा को जाते जाते विद्यां वदति ब्रह्मा सर्वविद्यः सर्वं वेदितुमर्हति । ब्रह्मा परिवृढः श्रुततः" एक ब्रह्मा उत्पन्न हुये प्रत्येक कर्म में विद्या को बताता है, ब्रह्मा सब विद्याओं वाला होता है, अतः सब कुछ जानने में समर्थ होता है एवं वह वेदज्ञान के कारण से बढ़ा हुआ = समुन्नत होता है ॥ १८ ॥ कण्डिका १९ ॥ देवाश्च ह वा असुराश्चास्पर्द्धन्त ते देवा इन्द्रमब्रुवन्निमं नस्तावद्यज्ञं गोपाय आङ्+शॄ हिंसायां—कर्मणि लङ् । विशीर्णा अभवन् (शंयुम्) शंयवे (अचीक्लृपत् ) कृपू सामर्थ्ये—लुङि चङि रूपम् । समर्थं कारितवान् ( अनडुहः ) सर्वधातुभ्योऽसुन् ( उ० ४ । १८९ ) अनं प्राणने—असुन् । क्विप् च ( पा० ३ । २ । ७६ ) अनस्+वह प्रापने—क्विप्, अनसो डश्च । अनसः प्राणस्य जीवनस्य वा वाहकस्य प्रापकस्य ( वत्सस्य ) वृत्तृवदिवचिवसि० ( उ० ३ । ६२ ) वस निवासे—स प्रत्ययः । निवास- कस्य ( अजस्य ) अज गतिक्षेपणयोः—अच् । प्रेरकस्य ( श्रवणस्य ) श्रवणशीलस्य ( आहितम् ) स्थापितम् ( प्रणीयमाने ) संस्क्रियमाणे ( अन्वारब्धम् ) कृतानुष्ठा- नम् ( उपाकुरुते ) संस्करोति ॥

ब्राह्मणाच्छंसीया, द्वितीयं वरं वृणीष्वेति वृणा इति स वरमवृणीतास्यामेव मां

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २। क० १९॥ ११५ यावदसुरैः संयतामहा इति, स वै नस्तेन रूपेण गोपाय येन नो रूपेण भूयिष्ठं छादयसि येन शक्ष्यसि गोप्तुमिति, स ऋग्वेदो भूत्वा पुरस्तात्परीत्योपातिष्ठत्तं देवा अब्रुवन्नन्यत्तद्रूपं कुरुष्व नैतेन नो रूपेण भूयिष्ठं छादयसि नैतेन शक्ष्यसि गोप्तुमिति, स यजुर्वेदो भूत्वा पश्चात्परीत्योपातिष्ठत्तं देवा अब्रुवन्नन्यत्तद्रूपं कुरुष्व नैतेन नो रूपेण भूयिष्ठं छादयसि नैतेन शक्ष्यसि गोप्तुमिति, स सामवेदो भूत्वा उत्तरतः परीत्योपातिष्ठत् तं देवा अब्रुवन्नन्यदेव तद्रूपं कुरुष्व नैतेन नो रूपेण भूयिष्ठं छादयसि नैतेन शक्ष्यसि गोप्तुमिति, स इन्द्र उष्णीषी ब्रह्मवेदो भूत्वा दक्षिणतः परीत्योपातिष्ठत्तं देवा अब्रुवन्नेतत्तद्रूपं कुरुष्वैतेन नो रूपेण भूयिष्ठं छादयस्येतेन शक्ष्यसि गोप्तुमिति, तद्यदिन्द्र उष्णीषी ब्रह्मवेदो भूत्वा दक्षि- णतः परीत्योपातिष्ठत्तद् ब्रह्माऽभवत्तद्ब्रह्मणो ब्रह्मत्वं तद्वा एतदथर्वणो रूपं यदु- ष्णीषी ब्रह्मा, तं दक्षिणतो विश्वेदेवा उपासीदंस्तं यद्दक्षिणतो विश्वेदेवा उपा- सीदंस्तत्स॒दस्योऽभवत्तत्सदस्यस्य सदस्यत्वं बलेहं वा एतद् बलगुंपजायते यत्स- दस्य ओमयनो वै व्रजस्य बहुलतरं व्रजं विदन्ति, घोरा वा एषा दिग्दक्षिणा शान्ता इतरास्तद्यानि स्तुतानि ब्रह्माऽनुमन्त्रयते मनसैव तानि सदस्यो जनदि- त्येतां व्याहृतिं जपन् चेत्यात्मानं जनयति न जित्यात्मानमपित्वे दधाति, तं देवा अब्रुवन्वरं वृणीष्वेति वृणा इति, स वरमवृणीतास्यामेव मां होत्रायामिन्द्रभूतं पुनन्त स्तुवन्तः शंसन्तः तिष्ठेयुरिति तं तस्यामेव होत्रायामिन्द्रभूतं पुनन्त स्तुवन्तः शंसन्तोऽतिष्ठंस्तं यत्तस्यामेव होत्रायामिन्द्रभूतं पुनन्त स्तुवन्तः शंसन्तोऽतिष्ठंस्तद् ब्राह्मणाच्छंस्यभवत्तद्ब्राह्मणाच्छंसिनो ब्राह्मणाच्छंसित्वं सैषेन्द्री होत्रा यद् ब्राह्मणाच्छंसीया, द्वितीयं वरं वृणीष्वेति वृणा इति स वरमवृणीतास्यामेव मां होत्रायां वायुभूतं पुनन्त स्तुवन्तः शंसन्तस्तिष्ठेयुरिति तं तस्यामेव होत्रायां वायु- भूतं पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तोऽतिष्ठंस्तं यत्तस्यामेव होत्रायां वायुभूतं पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तोऽतिष्ठंस्तत् पोता ऽभवत्तत् पोतुः पोतृत्वं सैषा वायव्या होत्रा यत् पोत्रीया, तृतीयं वरं वृणीष्वेति वृणा इति स वरमवृणीतास्यामेव मां होत्राया- मग्निभूतमिन्धानाः पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तस्तिष्ठेयुरिति तन्तस्यामेव होत्राया- मग्निभूतमिन्धानाः पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तोऽतिष्ठंस्तं यत्तस्यामेव होत्रायामग्नि- भूतमन्धानाः पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तोऽतिष्ठंस्तदाग्नीध्रोऽभवत्तदाग्नीध्रस्याग्नी- ध्रत्वं सैषाग्नेयी होत्रा यदाग्नीध्रीयेति ब्राह्मणम् ॥ १६ ॥ कण्डिका १९ ॥ आख्यायिका—असुरों से इन्द्र द्वारा देवताओं की रक्षा और अग्न्याधान ॥ ( देवाः च ह वै असुराः च अस्पर्धन्त ) देवता और असुर लड़ने लगे । ( ते देवाः इन्द्रम् अब्रुवन् इमं नः यज्ञं तावत् गोपाय, यावत् असुरैः संयतामहै इति ) १६—( गोपाय ) रक्ष ( संयतामहै ) यती प्रयत्ने-लोट् । संग्रामं करवामहै ।

११६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १९ ॥ वे देवता इन्द्र से बोले—इस हमारे यज्ञ की तब तक रक्षा कर, जब तक हम असुरों से लड़ें । ( सः वै नः तेन रूपेण गोपाय येन रूपेण नः भूयिष्ठं छादयसि येन गोप्तुं शक्ष्यसि इति ) सो तू हमें उस रूप से बचा जिस रूप से तू हमें बहुत बहुत छिपाता है और जिससे तू रक्षा कर सकता है । ( सः ऋग्वेदो भूत्वा पुरस्तात् परीत्य उपातिष्ठत् ) वह [ इन्द्र ] ऋग्वेद होकर पूर्व ओर से घूम कर पास बैठ गया [ देखो कण्डिका १८ ] । ( तं देवाः अब्रुवन् अन्यत् तत् रूपं कुरुष्व एतेन रूपेण नः भूयिष्ठं न छादयसि न एतेन गोप्तुं शक्ष्यसि इति ) उससे देवता बोले—दूसरा वह रूप कर, इस रूप से तू हमें बहुत बहुत नहीं छिपाता है और न इससे तू बचा सकता है । ( सः यजुर्वेदः भूत्वा पश्चात् परीत्य उपातिष्ठत् ) वह यजुर्वेद हो कर पश्चिम ओर से घूम कर पास बैठ गया । ( तं देवाः अब्रुवन् अन्यत् तत् रूपं कुरुष्व एतेन रूपेण नः भूयिष्ठं न छादयसि न एतेन गोप्तुं शक्ष्यसि इति ) उससे देवता बोले—दूसरा वह रूप कर, इस रूप से तू हमें बहुत बहुत नहीं छिपाता है और न इससे तू बचा सकता है । ( स सामवेदः भूत्वा उत्तरतः परीत्य उपातिष्ठत् ) वह सामवेद होकर उत्तर की ओर से घूमकर पास बैठ गया । ( तं देवा अब्रुवन् अन्यत् एव तत् रूपं कुरुष्व एतेन रूपेण नः भूयिष्ठं न छादयसि न एतेन गोप्तुं शक्ष्यसि इति ) उससे देवता बोले—दूसरा ही वह रूप कर, इस रूप से तू हमें बहुत बहुत नहीं छिपाता है और न इससे तू बचा सकता है । ( सः उष्णीषी इन्द्रः ब्रह्मवेदः भूत्वा दक्षिणतः परीत्य उपातिष्ठत् ) वह पगड़ी वाला इन्द्र ब्रह्मवेद [ चारों वेदों का समूह ] होकर दक्षिण की ओर से घूम कर पास बैठ गया । ( तं देवाः अब्रुवन् एतत् तत् रूपं कुरुष्व एतेन रूपेण नः भूयिष्ठं छादयसि एतेन गोप्तुं शक्ष्यसि इति ) उससे देवता बोले -इससे वह रूप कर, इस रूप से तू हमें बहुत बहुत छिपाता है और इससे बचा सकता है । ( तत् यत् उष्णीषी इन्द्रः ब्रह्मवेदः भूत्वा दक्षिणतः परीत्य उपातिष्ठत्, तत् ब्रह्मा अभवत् तत् ब्रह्मणः ब्रह्मत्वम्, तत् वै एतत् अथर्वणः रूपम् यत् उष्णीषी ब्रह्मा ) वह जो पगड़ी वाला इन्द्र ब्रह्मवेद [ चारों वेदों का समूह ] हो कर दक्षिण की ओर से घूम कर पास बैठ गया वह ब्रह्मा हो गया. वह ब्रह्मा का ब्रह्मपन है, वही यह अथर्वा [ निश्चल ब्रह्म ] का रूप है जो पगड़ी वाला ब्रह्मा है [ अर्थात् सब वेद जानने वाला ब्रह्मा होता है—क० १८ ] । ( तं दक्षिणतः विश्वेदेवाः उपासीदन् ) उसके दक्षिण ओर सब देवता बैठ गये । ( तं दक्षिणतः यत् विश्वेदेवाः उपासीदन् तत् सदस्यः अभवत् तत् सदस्यस्य ( छादयसि ) वेष्टयसि ( उष्णीषी ) उष्णीष—इनिः । शिरोवेष्टनवान् ( ब्रह्मवेदः ) चतुर्वेदसमूहः ( ब्रह्मा ) चतुर्वेदवेत्ता ( अथर्वणः ) निश्चलब्रह्मणः ( विश्वेदेवाः ) सर्वे याजकाः ( उपासीदन् ) षद्लृ विशरणगत्यवसादनेषु—लङ् । उपातिष्ठन् ( सदस्यः ) सदस्—यत् । सभायां साधुः ( बलेः ) उपहारात् । पूजनद्रव्यात्

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १९ ॥ १२७ सदस्यत्त्वं, बलेः ह वै 'एतत् बलम् उपजायते यत् सदस्यः आमयतः वै व्रजस्य बहुलतरं व्रजं विदन्ति ) उसके दक्षिण ओर जो सब देवता बैठ गये, उससे वह सदस्य [ सभा में चतुर ] हुआ, वह सभा में चतुर पुरुष का सभा में चतुर्पन है। बलि [ भेंट ] से ही यह बल [ सामर्थ्य ] उत्पन्न होता है जो सभा में चतुर है चलते हुये मार्ग के देश की बहुत कर के बड़ाई करते हैं। (एषा दक्षिणा दिक् वै घोरा इतराः शान्ताः ) यह दक्षिण दिशा भयानक है और दूसरी शान्त हैं। [क्योंकि दक्षिण में यज्ञ का द्वार होता है ]। (तत् यानि स्तुतानि ब्रह्मा अनुमंत्रयते मनसा एव सदस्यः तानि जनत् इति एतां व्याहृतिं जपन् च इति आत्मानं जनयति, जित्या आत्मानम् अपित्वे न दधाति) सो जिन स्तोत्रों को ब्रह्मा मन्त्र के अनुकूल करता है, मन से ही सदस्य उन [स्तोत्रों] को और जनत् [गो० पू० १। ८] इस व्याहृति को जपता हुआ [ यज्ञ के ] आत्मा को प्रकट करता है और जीव से आत्मा को अप्राप्ति [ वस्तुओं को अभाव ] में नहीं रखता है [ अर्थात् सब पदार्थ पा लेता है ] । (तं देवाः अब्रुवन् वरं वृणीष्व इति ) उससे देवता बोले-वर मांग। (वृणै इति) [ इन्द्र बोला ] मैं मांगूं । ( स वरम् अवृणीत अस्याम् एव होत्रायां माम् इन्द्रभूतं पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तः तिष्ठेयुः इति ) उसने वर मांगा - इस ही स्तुति में मुझ इन्द्र [ सूर्य समान ] होते हुये को पवित्र करते हुये, पूजते हुये और बड़ाई करते हुये आप लोग ठहरें। (तस्याम् एव होत्रायां तम् इन्द्रभूतं पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तः अतिष्ठन् ) उस ही स्तुति में उस इन्द्र होते हुए को पवित्र करते हुए, पूजते हुए और बड़ाई करते हुए वे ठहरे । ( यत् तस्याम् एव होत्रायां तम् इन्द्रभूतं पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तः अतिष्ठन् तत् ब्राह्मणाच्छंसी अभवत् ) जो उसी ही स्तुति में उस इन्द्र [ सूर्य ] होते हुए को पवित्र करते हुए, पूजते हुए, और बड़ाई करते हुए वे ठहरे, उससे वह ब्राह्मणाच्छंसी [ ब्रह्मज्ञान ( आमयतः) अम गतौ चुरादिः- शतृ । गच्छतः ( व्रजस्य ) मार्गस्य ( व्रजम् ) देशम् (विदन्ति) विद ज्ञाने-लट् । जानन्ति ( स्तुतानि ) स्तोत्राणि (जित्या) जयेन ( अपित्वे ) अ+पि गतौ - त्वन् । अभिपित्वम् = अभिप्राप्तिम् - निरु० ३ । १५ । अप्राप्तौ (होत्रायाम्) क० १६ । स्तुतौ । ( स्तुवन्तः) स्तौति=अर्चति- निघ० ३ । १४ । पूजयन्तः (शंसन्तः) प्रशंसन्तः (ब्राह्मणाच्छंसी) ब्राह्मणात्- १. यहाँ अर्थ की सङ्गति इस प्रकार है- दक्षिण दिशा की ओर समासीन ब्रह्मा के सामने सभी देवता सभा के रूप में बैठ गये इससे वह ब्रह्मा (सदसि साधुः ) सदस्य कहलाया । बलशाली ब्रह्मा का बल भी तभी उत्पन्न होता है जब सदस्य (देव) बैठते हैं। आगे- 'आमयतः वै व्रजस्य' यहाँ 'छादयति' का अध्याहार तथा विभक्ति विपरिणाम करके वाक्य होगा 'आमयतः वै व्रजम् छादयति' अर्थात् इस यज्ञ से व्रज = गोष्ठ रोगमुक्त हो जाता है, इस प्रकार पुष्कल पशुधन प्राप्त होते हैं। ऐसी अर्थसङ्गति 'बली' को इनि प्रत्ययान्त तथा 'व्रजः' में पचाद्यच् मानने से होगी ॥ सम्पा० ॥

ब्राह्मण है ॥ १६ ॥

११८ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २० ॥ से स्तुति वाल ] हुआ, ( तत् ब्राह्मणाच्छंसिनः ब्राह्मणाच्छंसित्वम् ) वही ब्राह्मणाच्छंसी का ब्राह्मणाच्छंसीपन है । ( सा एषा ऐन्द्री होत्रा यत् ब्राह्मणाच्छंसीया ) वहीं इन्द्र की स्तुति है जो ब्राह्मणाच्छंसी की है । ( द्वितीयं वरं वृणीष्व इति ) [ देवता बोले ] दूसरा वर मांग । ( वृणै इति ) [ इन्द्र बोला ] मैं मांगूं । ( सः वरम् अवृणीत अस्याम् एव होत्रायां मां वायुभूतं पुनन्तः स्तुवन्तः शंसंतः तिष्ठेयुः इति ) उसने वर मांगा उस ही स्तुति में मुझ पवन होते हुये को पवित्र करते हुये, पूजते हुये और बड़ाई करते हुये आप ठहरें । ( तस्याम् एव होत्रायां तं वायुभूतं पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तः अतिष्ठन् ) उस ही स्तुति में उस पवन होते हुये को पवित्र करते हुये, पूजते हुये और बड़ाई करते हुये वे ठहरें । ( यत् तस्याम् एव होत्रायां तं वायुभूतं पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तः अतिष्ठन् तत् पोता अभवत् तत् पोतुः पोतृत्वम् ) जो उसी ही स्तुति में उस पवन रूप होते हुये को पवित्र करते हुये पूजते हुए और बड़ाई करते हुये वे ठहरे, इससे वह पोता [ शोधने वाला ] हुआ, वही पोता का पोतापन है । ( सा एषा वायव्या होत्रा यत् पोत्रिया ) वही पवन की स्तुति है जो पोता की है । ( तृतीयं वरं वृणीष्व ) [ देवता बोले ] तीसरा वर मांग । ( वृणै इति ) [ इन्द्र बोला ] मैं मांगूं । ( सः वरम् अवृणीत अस्याम् एव होत्रायां माम् अग्निभूतम् इन्धानाः पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तः तिष्ठेयुः इति ) उसने वर मांगा-इस ही स्तुति में मुझ अग्नि [ समान ] होते हुए को प्रकाश करते हुये, पवित्र करते हुये, पूजते हुये और बड़ाई करते हुये आप ठहरें । ( तस्याम् एव होत्रायां तम् अग्निभूतम् इन्धानाः पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तः अतिष्ठन् ) उस ही स्तुति में उस अग्नि होते हुये को प्रकाश करते पवित्र करते हुये पूजते हुये और बड़ाई करते हुये वे ठहरे । ( यत् तस्याम् एव होत्रायां तम् अग्निभूतम् इन्धानाः पुनन्तः स्तुवन्तः शंसन्तः अतिष्ठन् तत् आग्नीध्रः अभवत् तत् आग्नीध्रस्य आग्नीध्रत्वम् ) जो उस ही स्तुति में उस अग्नि होते हुए को प्रकाश करते हुए, पवित्र करते हुए, पूजते हुए और बड़ाई करते हुए वे ठहरे, वह अग्नीध्र [ अग्नि प्रकाशक ] हुआ, यही आग्नीध्र का आग्नीध्रपन है, ( सा एषा आग्नेयी होत्रा यत् आग्नीध्रीया . इति ब्राह्मणम् ) और वही अग्नि की स्तुति है जो आग्नीध्र की है-यह ब्राह्मण है ॥ १६ ॥ शंसी-इनिप्रत्ययान्तः । ब्राह्मणात् ब्रह्मज्ञानात् शंसा प्रशंसा यस्य सः । इन्द्रस्य विशेषणम् ( ऐन्द्री ) इन्द्र-अण्, ङीप् । इन्द्रसम्बन्धिनी ( ब्राह्मणाच्छंसीया ) वृद्धाच्छः ( पा० ४ । २ । ११४ ) ब्राह्मणाच्छंस-छः । ब्रह्मज्ञानात् प्रशंसासंबद्धा (पोता ) नप्तृनेष्ट्त्वष्टृहोतृपोतृ० ( उ० २ । ९५ ) पुनातेः-तृन् । शोधकः । ऋत्विक ( वायव्या ) वाय्वृतुपित्रुषसो यत् ( पा० ४ । २ । ३१ ) वायु-यत् । पवनसंबन्धिनी (पोत्रियाः) पोतृ-घप्रत्ययः । पोतृसम्बन्धिनी (इन्धानाः) प्रदीपयन्तः ( आग्नीध्रः ) पू० १ । २३ । अग्नीध्रः । ऋत्विग्विशेषः । अग्निरक्षकः । अग्निप्रदीपकः (आग्नेयी) अग्नेर्ढक् ( पा० ४ । २ । ३३ ) अग्नि-ढक्, ङीप् । अग्निसम्बन्धिनी (आग्नीध्रीया) छप्रत्ययान्तः । अग्निप्रदीपकसम्बन्धिनी ॥

कण्डिका २० ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २० ॥ १११ भावार्थ :-जो मनुष्य चारों वेदों में निपुण है वही निर्विघ्न होकर सब सामग्री यथावत् एकत्र क के अग्न्याधान करावे ॥ १९ ॥ कण्डिका २० ॥ ब्राह्मणो ह वा इममग्निं वैश्वानरं बभार । सोऽयमग्निर्वैश्वानरो ब्राह्मणेन ध्रियमाण इमांल्लोकान् जनयतेऽथायमीक्षतेऽग्निर्जातवेदा ब्राह्मणद्वितीयो ह वा अयमिदमग्निर्वैश्वानरो ज्वलति हन्ताहं यन्मयि तेज इन्द्रियं वीर्य्यन्तद्दर्शयाम्युत वै मा बिभ्रियादिति, स आत्मानमाप्याययेत्तं पयोधोक्तमिमं ब्राह्मणं दर्शयित्वा- ऽऽत्मन्यजुहोत्, सद्वितीयमात्मानमाप्याययेत्तं घृतमधोक्तमिमं ब्राह्मणं दर्शयित्वा आत्मन्यजुहोत्, स तृतीयमात्मानमाप्याययेत्तदिदं विश्वं विकृतमन्नाद्यमधोक्तमिमं ब्राह्मणं दर्शयित्वाऽऽत्मन्यजुहोत्, स चतुर्थमात्मानमाप्याययेत्तेन ब्राह्मणस्य जायां विराजमपश्यत् तामस्मै प्रायच्छत् स आत्मा अपित्वमभवत्तत इममग्निं वैश्वानरं परास्युर्ब्राह्मणोऽग्निं जातवेदसमधत्त, सोऽयमब्रवीत् अग्ने जातवेदोऽभिनिधेहि मैहीति तस्य द्वैतं नामाधत्ताघोरं चाक्रूरञ्च, सोऽश्वोऽभवत्तस्मादश्वो वहेत् रथं न भवति पृष्ठेन सादिनं, स देवानागच्छत्स देवेभ्योऽन्वातिष्ठत् तस्माद्देवा अविभयुस्तं ब्रह्मणे प्रायच्छन्तमेतयर्चोऽशमयत् ॥ २० ॥ कण्डिका २० ॥ वैश्वानर, जातवेदा और अश्व नामक अग्नि ॥ ( ब्राह्मणः ह वै इमं वैश्वानरं अग्निं बभार ) ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञानी ] ने ही इस वैश्वानर [ सब नरों के हित करने वाले ] अग्नि को धारण किया। ( सः अयं वैश्वानरः अग्निः ब्राह्मणेन ध्रियमाणः इमान् लोकान् जनयते ) सो यह वैश्वानर अग्नि ब्राह्मण से धारण किया हुआ होकर इन लोकों को उत्पन्न करता है। ( अथ ब्राह्मणद्वितीयः अयम् जातवेदाः अग्निः ह वै [इदम्] ईक्षते, अयम् वैश्वानरः अग्निः इदम् ज्वलति ) फिर ब्राह्मण को सहायक रखने वाला यह जातवेदा [ उत्पन्न पदार्थों में विद्यमान ] अग्नि [ इस जगत् को ] देखता है, और यह वैश्वानर [ सब नरों का हितकारी ] अग्नि इस [ जगत् ] को प्रकाशित करता है। ( हन्त यत् मयि तेजः इन्द्रियं वीर्य्यं तत् अहम् दर्शयामि, उत् वै मा बिभ्रियात् इति ) [ अग्नि बोला ] हर्ष हों ! जो मुझमें तेज, ईश्वरत्व और वीरपनं है उसको मैं दिखाऊँ और वह निश्चय करके मुझको धारण २०-( वैश्वानरम् ) नॄ नये-अच् । नॄणाति, नयतीति नरः । पुरुषः । नरे संज्ञायाम् ( पा० ६ । ३ । १२९ ) विश्वस्य दीर्घः । तस्मै हितम् ( पा० ५ । १ । ५ ) इत्यण् । वैश्वानरः कस्माद् विश्वान् नरान् नयति विश्व एनं नरा नयन्ति-निरु० ७ । २१ । सर्वनरहितम् ( जातवेदाः ) गतिकारकोपपदयोः० ( उ० ४ । २२७ ) जात + विद ज्ञाने विद्लृ लाभे, विद सत्तायां वा-असिप्रत्ययः । जातवेदाः कस्मात् जातानि वेद जातानि वैनं विदुर्जाते जाते विद्यत इति वा-निरु० ७ । १९ । जातेषु उत्पन्नपदार्थेषु विद्यमानः ( ब्राह्मणद्वितीयः ) ब्राह्मणो द्वितीयः सहायो यस्य सः ( इदम् )

ब्राह्मणं दर्शयित्वा आत्मनि अजुहोत्) और [वह दूध] इस ब्राह्मण को दिखा कर

१२० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १० ॥ करे । (सः आत्मानम् आप्याययेत् तं पयः अधोक्) वह [ब्राह्मण, अग्नि के] स्वरूप को पुष्ट करे, और उस [ब्राह्मण] को उस [अग्नि] ने दूध दुहा है, (इमं ब्राह्मणं दर्शयित्वा आत्मनि अजुहोत्) और [वह दूध] इस ब्राह्मण को दिखा कर उस [अग्नि] ने अपने में ले लिया । (सः द्वितीयम् आत्मानम् आप्याययेत् तं घृतम् अधोक् तम् इमम् ब्राह्मणं दर्शयित्वा आत्मनि अजुहोत्) वह [ब्राह्मण, अग्नि के] दूसरे स्वरूप को पुष्ट करे, और उस ब्राह्मण को उस [अग्नि] ने घृत दुहा है और [वह घृत] इस ब्राह्मण को दिखाकर उस [अग्नि] ने अपने में ले लिया । (सः तृतीयम् आत्मानम् आप्याययेत् तत् इदं विश्वं विकृतम् अन्नाद्यम् अधोक्, तम् इमं ब्राह्मणं दर्शयित्वा आत्मनि अजुहोत्) वह [ब्राह्मण, अग्नि के तीसरे स्वरूप को पुष्ट करे, और इस सब विविध प्रकार किये हुये अन्न को उस [अग्नि] ने दुहा है और इस ब्राह्मण को दिखा कर उसने अपने में ले लिया है । (सः चतुर्थम् आत्मानम् आप्याययेत् तेन ब्राह्मणस्य विराजं जायाम् अपश्यत्) वह [ब्राह्मण, अग्नि के] चौथे स्वरूप को पुष्ट करे, उससे उस [अग्नि] ने ब्राह्मण की विविध ऐश्वर्य्यवाली जनयित्री शक्ति को देखा । (ताम् अस्मै प्रायच्छत्) उसने उस [जनयित्री शक्ति] को उस [ब्राह्मण] को दे दिया । (सः आत्मा अपित्वम् अभवत्) उस [ब्राह्मण] ने अपने में [अग्नि की] अप्राप्ति को पाया । (ततः परास्युः ब्राह्मणः इमं वैश्वानरम् अग्निं जातवेदसम् अग्निम् अधत्त) तब श्रेष्ठ व्यवहारों के ग्रहण करने वाले ब्राह्मण ने वैश्वानर [सब नरों के हितकारक] अग्नि और जातवेदा [सब प्राणियों में वर्त्तमान] अग्नि को धारण किया । (सः अयम् अब्रवीत् जातवेदः अग्ने मा अभिनिधेहि एहि इति) सो यह [ब्राह्मण] बोला—हे जातवेदा [उत्पन्न पदार्थों में विद्यमान] अग्नि ! मुझे सब ओर से पुष्ट कर, तू आ । (तस्य द्वैतं नाम अघोरं च अक्रूरं च अधत्त) और उसका दो प्रकार वाला नाम अभयानक और अहिंसक रक्खा । (सः अश्वः अभवत्) वह [अग्नि] अश्व [व्यापक घोड़े के समान] हो गया । (तस्मात् अश्वः रथं वहेत् न पृष्ठेन सादिनम् भवति) इसलिये अश्व रथ [देह] को ले चलता है जैसे वह पीठ से दृश्यमानं जगत् (ज्वलति) ज्वलयति (हन्त) हर्षे (आत्मानम्) स्वरूपम् । देहम् (पयः) दुग्धम् (अधोक्) दुह प्रपूरणे—लङ् । दुग्धवान् । पूरितवान् (अजुहोत्) हु दानादानादनेषु—लङ् । गृहीतवान् (विकृतम्) विविधं कृतम् । उत्पादितम् (अन्नाद्यम्) भक्षणीयमन्नम् । (जायाम्) जनेर्यक् (उ० ४ । ११९) जन जनने—यक्, आत्वम्, टाप् । जनयित्रीं शक्तिम् (विराजम्) सत्सूद्विषद्रुह० (पा० ३ । २ । ६१) वि+राजृ दीप्तौ ऐश्वर्य्ये च—क्विप् । विविधदीप्यमानाम् । विविधैश्वर्य्याम् (आत्मा) आत्मनि (अपित्वम्) क० १६ । अप्राप्तिम् (अभवत्) भू प्राप्तौ—लङ् । अप्राप्नोत् । (परास्युः) परान् श्रेष्ठव्यवहारान् अस्यति गृह्णातीति । यजिमनिषुन्धि० (उ० ३ । २०) पर+अस गतिदीप्त्यादानेषु— युच्, बाहुलकात् । श्रेष्ठव्यवहाराणां ग्रहीता (द्वैतम्) द्विधाभेदयुक्तम् (वहेत्) गमयेत् (रथम्) यानम् । शरीरम् (न) उपमायाम् । यथा (सादिनम्) अश्ववारम् ॥

कण्डिका २१ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २१ ॥ १२१ अश्ववार को पाता है । ( सः देवान् आगच्छत् स देवेभ्यः अन्वातिष्ठत् ) वह [ अग्नि ] देवों [ इन्द्रियों ] में आया और वह देवों के लिये अनुष्ठान करने लगा । (तस्मात् देवाः अबिभयुः, तं ब्रह्मणे प्रायच्छन् ) उससे देव डर गये, उसे उन्होंने ब्राह्मण को दे दिया । ( तम् एतया ऋचा अशमयत् ) उस [ ब्राह्मण ] ने उसको इस ऋचा से शान्त किया [ कण्डिका २१ देखो ] ॥ २० ॥ भावार्थः-देव इन्द्रियां और असुर रोगादि विघ्न हैं, ब्राह्मण जीव है, अश्व, वैश्वानर और जातवेदा अग्नि के नाम हैं। भावार्थ यह है कि जीवात्मा अग्नि को रोगादि विघ्नों से बचाकर, शरीर को स्वस्थ रखकर कार्यकुशल होवे-मिलाओ क० १८, १६, और २० को ॥ २० ॥ कण्डिका २१ ॥ अग्निं त्वाहुर्वैश्वानरं सदनान् प्रदहन्वगाः । स नो देवत्राविद्ब्रूहि मा रिषामा वयन्तवेति । तमेताभिः पञ्चभिऋग्भिरुपाकुरुते यदक्रन्दः प्रथमं जायमान इति । सोऽशाम्यत्तस्मादश्वः पशूनां जिघत्सृतमो भवति वैश्वानरो ह्येष तस्मा- दग्निपदमश्वं ब्रह्मणे ददाति ब्रह्मणे हि प्रत्तन्तस्य रसमपीड य् स रसोऽभव- द्रसो ह वा एष तं वा एतं रसं सन्तं रथ इत्याचक्षते, परोक्षेण परोक्षप्रिया इव- हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः । स देवानागच्छत् स देवेभ्योऽन्वातिष्ठत्तस्माद्देवा अबिभयुस्तं ब्रह्मणे प्रायच्छन्तमेतयर्चर्चाऽऽज्याहुत्याऽभ्यजुहोदिन्द्रस्यौजॊ मरुतामनी- कमिति । रथमभिहुत्य तमेतयर्चाऽतिष्ठद्व वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूया इति । तस्मादाग्न्याधेयिकं रथं ब्रह्मणे ददाति, ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्य तक्षाणस्तनू- ज्येष्ठां दक्षिणां निरमिमीत । तां पञ्चस्वन्वश्यदृचि यजुषि साम्नि शान्तेऽथ घोरे । तासां द्वे ब्रह्मणे प्रायच्छद्वाचं च ज्योतिश्च, वाग्वै धेनुर्ज्योतिर्हिरण्यं तस्मा- दाग्न्याधेयिकां चातुष्प्राश्यां धेनुं ब्रह्मणे ददाति ब्रह्मणे हि प्रत्ता पशुषु शाम्यमा- नेषु चक्षुर्हापयन्ति चक्षुरेव तदात्मनि धत्ते यद्वै चक्षुस्तद्धिरण्यं तस्मादाग्न्याधे- यिकं हिरण्यं ब्रह्मणे ददाति, ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्यात्मन्नधत्त तेन प्राज्वल्यत् यन्ना- धत्त तदाग्लाऽभवत्तदाग्ला भूत्वा सा समुद्रं प्राविशतसा समुद्रमदहत्तस्मात्समुद्रो दुर्गिरपि वैश्वानरेण हि दग्धः सा पृथिवीमुदैत्सा पृथिवीं व्यदहत्सा देवानाग- च्छत्सा देवानहेडत्ते१ देवा ब्रह्माणमुपाधावन् स नैवागायन्नानृत्यत् संषा ग्लंषा कारुविदा नाम तं वा एतमाग्लाहतं सन्तमाग्लागृध इत्याचक्षते, परोक्षेण परोक्ष- प्रिया इव हि देवा भवन्ति प्रत्यक्षद्विषः । य एष ब्राह्मणो गायनो वा नर्त्तनो वा भवति तमाग्लागृध इत्याचक्षते, तस्माद् ब्राह्मणो नैव गायेन्नानृत्येन्माग्लागृधः स्यात्तस्माद् ब्राह्मयं पूर्वं हविरपरं प्राजापत्यं प्राजापत्यात् ब्राह्मयमेवोत्तममिति ब्राह्मणम् ।। २१ ।। १. हेडृ धातोः आत्मनेपदित्त्वात् 'अहेडत' इति समीचीनः पाठः प्रतिभाति ॥ सम्पा० ॥

कण्डिका २१ ॥ वैश्वानर, जातवेदा और अश्व नामक अग्नि

१२२ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २१ ॥ कण्डिका २१ ॥ वैश्वानर, जातवेदा और अश्व नामक अग्नि का वही विषय ॥ ( त्वा वैश्वानरम् अग्निम् आहुः सदनान् प्रदहन् उ अगाः, सः नः देवत्रा अधिब्रूहि, वयं तव मा रिषाम इति ) [ क० देखो २० ] तुझको वैश्वानर [ सब नरों का हितकारी ] अग्नि लोग कहते हैं, [ शत्रुओं के ] घर वालों को जलाता हुआ तू चला है, सो तू हमसे विद्वानों के बीच अधिकार पूर्वक बोल, हम तेरे होकर दुखी न होवें [ यह ब्राह्मण वचन है ] । ( तम् एताभिः पंचभिः ऋग्भिः उपाकुरुते, यत् प्रथमं जायमानः अक्रन्दः इति ) उस [ अश्व ] को इन पांच ऋचाओं से वह [ ब्राह्मण ] संस्कार करता है—जो तूने उत्पन्न होते हुये पहिले शब्द किया है, [ यह प्रतीक ऋग्वेद १ । १६३ । १–५ की, है, देखो क० १८ ] । ( सः अशाम्यत् ) वह [ अश्व अग्नि ] शान्त हो गया, ( तस्मात् अश्वः पशूनां जिघत्सुतमः भवति ) इसलिये अश्व पशुओं में अधिक खानेवाला होता है [ वैसा ही अग्नि है ] । ( एषः हि वैश्वानरः ) यही [ अश्व ] वैश्वानर [ अग्नि ] है, ( तस्मात् अग्निपदम् अश्वं ब्रह्मणे ददाति ) इसलिये अग्नि पद वाले अश्व को ब्रह्मा [ विद्वान् ] के लिये देता है । ( ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्य रसम् अपीडयत् ) ब्रह्मा के लिये उस दिये हुये के रस को उस [ प्रजापति ] ने निचोड़ा । ( सः रसः अभवत् ) वह रस हो गया । ( रसः ह वै एषः, तं वै एतं रसं सन्तं रथः इति आचक्षते ) रस ही यह है उस रस होते हुये को ही—यह रथ है—ऐसा लोग कहते हैं । ( परोक्षेण ) परोक्ष [ आंख ओट प्रलय में वर्त्तमान ब्रह्म ] के द्वारा ( परोक्षप्रियाः इव हि ) परोक्षप्रिय [ आंख ओट भविष्य के प्रेमी ] लोगों के समान ही ( देवाः ) देवता [ विद्वान् लोग ] ( प्रत्यक्षद्विषः ) प्रत्यक्ष [ वर्त्तमान अवस्था ] के द्वेषी [ विरोधी ] ( भवन्ति ) होते हैं [ देखो गो० पू० १ । १ ] । ( सः देवान् आगच्छत् ) वह [ रथ वा रस ] देवों [ इन्द्रियों ] में आया । ( सः देवेभ्यः अन्वातिष्ठत् ) और वह देवों के लिये अनुष्ठान करने लगा । ( तस्मात् देवाः अबिभयुः, तं ब्रह्मणे प्रायच्छन् ) उससे देव डर गये, उसे उन्होंने ब्रह्मा को दे दिया ( तम् एतया ऋचा आज्याहुत्या अभ्यजुहोत् ) उसको इस ऋचा द्वारा घृत की आहुति से उसने ग्रहण किय:—( इन्द्रस्योजो मरुतामनीकम् इति ) इन्द्रस्यौजो मरुतामनीकम्—अथ० ६ । १२५ । ३ ॥ २१—( आहुः ) कथयन्ति ( सदनान् ) सदन—अर्शआद्यच् । शत्रुगृहवतः पुरुषान् ( उ ) वितर्के ( अगाः ) प्राप्तवान् ( नः ) अस्मान् ( मा रिषाम ) हिंसिता मा भूम ( जिघत्सुतमः ) अद भक्षणे—सन्, घस्लृ आदेशः । सनाशंसभिक्ष उः ( पा० ३ । २ । १६८ ) जिघत्स—उः, तमप् । अतिशयेन भक्षणेच्छुः । महाशनः— निरु० २ । २७ । (पदम्) प्रापणीयम् (प्रत्तम् ) अच उपसर्गात्तः ( पा० ७ । ४ । ४७ )

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २१ ॥ १२३ ( रथम् अभिहृत्य तम् एतया ऋचा अतिष्ठत् ) रथ को ग्रहण करके उस पर इस ऋचा द्वारा वह बैठा-( वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूयाः । इति ) वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूयाः । इति……अथ० ६ । १२५ । १ । ( तस्म त् आग्न्याधेयिकं रथं ब्रह्मणे ददाति ) इसलिये अग्नि रूप आधेय के रक्षक रथ को ब्रह्मा के लिये देता है । ( ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्य तक्षाणः तनूज्येष्ठां दक्षिणां निरमिमीत ) ब्रह्मा के लिये दिये हुये उसके सूक्ष्म बनाने वालों ने सूक्ष्मता को महाप्रधान रखने वाली दक्षिणा को बनाया है । ( तां पंचसु अपश्यत् ऋचि यजुषि साम्नि शान्ते अथ घोरे ) उस [ दक्षिणा ] को पांच में देखा-ऋग् [ स्तुति योग्य विद्या ] में, यजु [ सत्कर्म विद्या ] में, साम [ मोक्ष विद्या ] में, शान्त [ शान्त व्यवहार ] में और घोर [ भयानक व्यवहार ] में । ( तासां द्वे ब्रह्मणे प्रायच्छत् वाचं च ज्योतिः च ) उन [ विद्याओं ] में से दो ब्रह्मा को दीं-वाणी और ज्योति । ( वाक् वै धेनुः, ज्योतिः हिरण्यम् ) वाणी ही दुधैल गौ [ के समान ] और ज्योति तेज है । ( तस्मात् आग्न्याधेयिकां चातुष्प्राश्यां धेनुं ब्रह्मणे ददाति ) इसलिये अग्नि रूप आधेय की रक्षक चार प्रकार से फैलने योग्य [ क० १६ ] दुधैल गाय ब्रह्मा को देता है । ( ब्रह्मणे हि प्रत्ता पशुषु शाम्यमानेषु चक्षुः हापयति ) ब्रह्मा को ही दी हुई गौ पशुओं के शान्त होने पर आंख पहुंचाती है । ( चक्षुः एव तत् आत्मनि धत्ते ) आंख को ही तब वह अपने में धारण करता है । ( यत् वै चक्षुः तत् हिरण्यम् ) जो आंख है वही तेज है ( तस्मात् आग्न्याधेयिकं हिरण्यं ब्रह्मणे ददाति ) इसलिये अग्नि रूप आधेय का रक्षक तेज ब्रह्मा को वह देता है । ( ब्रह्मणे हि प्रत्तं तस्य आत्मन्¹ अधत्त तेन प्राज्वलयत् ) ब्रह्मा को दिया हुआ [ तेज ] उसके आत्मा में उसने धारण किया है, उससे उसने [ जगत् को ] प्रकाशित किया है । ( यत् न अधत्त तत् आग्ला अभवत् ) जो ( तेज को ) उसने न धारण किया, उस से आग्ला [ बड़ी ग्लानि वा थकावट ] हुई । ( तत् आग्ला भूत्वा सा समुद्रं प्राविशत् ) बड़ी ग्लानि हो कर उस [ ग्लानि ] ने समुद्र में प्रवेश किया । प्र + ददातेः-क्तः । प्रकर्षेण दत्तम् । दत्तस्य वा ( आग्न्याधेयिकम् ) रक्षति ( पा० ४ । ४ । ३३ ) अग्न्याधेय-ठक् । अग्निरूपस्याधेयस्य रक्षकम् ( तक्षाणः ) कनिन् युवृषितक्षि० ( उ० १ । १५६ ) तक्षू तनूकरणे-कनिन् । सूक्ष्मीकर्तारः ( तनुज्ये- ष्ठाम् ) तनूः सूक्ष्मक्रिया ज्येष्ठा महाप्रधाना यस्यां ताम् ( धेनुः ) धेट इच्च ( उ० ३ । ३४ ) धेट् पाने-नुः । धेनुर्वाक्-निघ० १ । ११ । धेनुर्घयतेर्वा धिनोतेर्वा-निरु० ११ । ४२ ) दोग्ध्री वाक् । नवप्रसूता गौः ( चातुष्प्राश्याम् ) गो० पू० २ । १६ । चतुर्धा व्याप्याम् ( हापयति ) ओहाङ् गतौ-णिच्, हापयति गमयति प्रापयति ( आग्ला ) आ + ग्लै हर्षक्षये कलमे च-डः, टाप् । समन्ताद् ग्लानिः । श्रमातिः १. आत्मन्यधत्त यह पाठ समीचीन प्रतीत होता है ॥ सम्पा० ॥

१२४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २१ ॥ ( सा समुद्रम् अदहत् ) उसने समुद्र को जला दिया । ( तस्मात् दुर्गिः अपि समुद्रः वैश्वानरेण हि दग्धः ) इस लिये दुर्गम भी समुद्र वैश्वानर [ अग्नि ] करके जलाया गया । ( सा पृथिवीम् उदैत्, सा पृथिवीं व्यदहत् ) वह पृथिवी में उदय हुई उसने पृथिवी को जला दिया । ( सा देवान् आगच्छत् सा देवान् अहेडत् ) वह देवों में आई, उसने देवों का अनादर किया । ( ते देवाः ब्रह्माणम् उपाधावन् ) वे देव ब्रह्मा के पास दौड़े गये । ( सः न एव अगायत् न अनृत्यत् ) उस [ ब्रह्मा ] ने न तो गाया न नाचा । ( सा एषा आग्ला! एषा कारुविदा नाम ) सो यही आग्ला है यही कर्म करने वालों की वेदना [ पीड़ा ] नाम है । ( तं वै एतम् आग्लाहतं सन्तम् आग्लागृधः इति आचक्षते ) उस बड़ी ग्लानि करके ताड़े गये होते हुये [ ब्राह्मण ] को—यह बड़ी ग्लानि का लालची है—ऐसा लोग कहते हैं । ( परोक्षेण ) परोक्ष [ आँख ओट प्रलय में वर्त्तमान ब्रह्म ] के द्वारा ( परोक्षप्रियाः इव हि ) परोक्षप्रिय [ आंख ओट भविष्य के प्रेमी ] लोगों के समान ही ( देवाः ) देवता [ विद्वान् लोग ] ( प्रत्यक्षद्विषः ) प्रत्यक्ष [ वर्त्तमान अवस्था ] के द्वेषी [ विरोधी ] ( भवन्ति ) होते हैं [ ऊपर देखो ] । ( यः एषः ब्राह्मणः गायनः वा नर्त्तनः वा भवति तम् आग्लागृधः इति आचक्षते ) जो यह ब्राह्मण गवैया वा नचकैया होता है, उसको—यह आग्लागृध [ बड़ी ग्लानि का लालची ] है—ऐसा लोग कहते हैं । ( तस्मात् ब्राह्मणः न एव गायेत् न आनृत्येत् आग्लांगृधः मा स्यात् ) इस लिये ब्राह्मण न गावै न नाचै और आग्लागृध [ बड़ी ग्लानि का लालची ] न होवे । ( तस्मात् ब्राह्मम्यं हविः पूर्वम् प्राजापत्यम् अपरम् ) इसलिये ब्राह्मम्य [ वेद विचार की ] हवि पहिले है और प्राजापत्य [ व्रत विशेष की हवि ] पीछे है । ( प्राजापत्यात् ब्राह्मयम् एव उत्तमम् इति ब्राह्मणम् ) प्राजापत्य व्रत की हवि से ब्राह्मय [ वेद विचार की ] हवि उत्तम है । [ प्राजापत्य व्रत का लक्षण मनु० ११ । २११ में इस प्रकार है—त्र्यहं प्रातः त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् । त्र्यहं परं च नाश्नीयात् प्राजापत्यं चरन् द्विजः ॥ अर्थ—प्राजापत्य व्रत का आचरण करने वाला द्विज तीन दिन प्रातःकाल, तीन दिन सायंकाल और तीन दिन बिना मांगा अन्न खावे और फिर तीन दिन न खावे । यह १२ दिन का एक प्राजापत्य व्रत होता है ] ॥ २१ ॥ भावार्थः—जो मनुष्य अग्नि विद्या का सुप्रयोग करके कर्मकुशल होते हैं, वे आनन्द पाते हैं ॥ २१ ॥ विशेषः—प्रतीक वाले मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं । ( दुर्गिः ) खनिकष्यज्यसिवसि० ( उ० ४ । १४०, गम्लृ गतौ—इप्रत्ययः, स च डित् । दुःखेन गमनीयः ( अहेडत् ) हेडृ अनादरे—लङ् । तिरस्कृतवती ( कारुविदा ) कृवापाजिमि० ( उ० १ । १ ) करोतेः—उण् + विद सत्तायाम्—अङ्, टाप् । कारूणां कर्मकृतां पीडा ( आग्लाहतम् ) आग्लया ताडितम् । ( आग्लागृधः ) गृधु अभि- कांक्षायाम्—कः । आग्लायां लुब्धः ( ब्राह्म्यम् ) ब्रह्मणः इदम्, ब्रह्मन्—ष्यञ् । ब्रह्मसम्बन्धि ( प्राजापत्यम् ) प्रजापति—ष्यः, ततः अर्शआद्यच् । द्वादशाहसाध्यव्रत- विशेषसंबन्धिहविः—मनु० ११ । २११ ॥

कण्डिका २२ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २२ १२५ १-यदक्रन्दः प्रथमं जायमान उद्यन्त्समुद्रादुत वा पुरीषात् । श्येनस्य पक्षा हरिणस्य बाहू उपस्तुत्यं महि जातं ते अर्वन् ॥ १ ॥ यमेन दत्तं त्रित एनमायुनगिन्द्र एणं प्रथमो अध्यतिष्ठत् । गन्धर्वो अस्य रशनामगृभ्णात्सूऱादश्वं वसवो निरतष्ट ॥ २ ॥ असि यमो अस्यादित्यो अर्वन्नसि त्रितो गुह्येन व्रतेन । असि सोमेन समया विपृक्त आहुस्ते त्रीणि दिवि बन्धनानि ॥ ३ ॥ त्रीणि त आहुर्दिवि बन्धनानि त्रीण्यप्सु त्रीण्यंतः समुद्रे । उतेव मे वरुणश्छन्त्स्यर्वन् यत्रा त आहुः परमं जनित्रम् ॥ ४ ॥ इमा ते वाजिन्त्रत्र मार्जनानीमा शफानां सनितुर्निधाना । अत्रा ते भद्रा रशना अपश्यममृतस्य या अभिरक्षन्ति गोपाः ॥५॥ ऋग्० १ । १६३ । १-५ अर्थः- ( अर्वन् ) हे विज्ञानी पुरुष ! ( यत् ) जिस कारण ( समुद्रात् ) अन्तरिक्ष से ( उत वा ) अथवा ( पुरीष.त् ) पूर्ण कारण से ( उद्यन् ) उदय होते हुए [सूर्य के तुल्य] (जायमानः) उत्पन्न होता हुआ तू ( प्रथमम् ) पहिले ( अक्रन्द . ) शब्द करता है, ( श्येनस्य ) वाज के ( पक्षा ) दो पंखों के समान और ( हरिणस्य ) हरिण के ( बाहू ) दो भुजाओं के तुल्य ( ते ) तेरा ( उपस्तुत्यम् ) बहुत प्रशंसनीय और ( महि ) बड़ा ( जातम् ) उत्पन्न हुआ कर्म है ॥ १ ॥ [ शेष मन्त्रों का अर्थ भाष्य में देखो । ] २--इन्द्रस्योजो मरुतामनीकं मित्रस्य गर्भो वरुणस्य नाभिः । स इमां नो हव्यदातिं जुषाणो देव रथ प्रति हव्या गृभाय ॥ अथ० ६ । १२५ । ३, ऋ० ६ । ४७ । २८, यजु० २६ । ५४ । [ हे राजन् ! यहाँ पर ] ( मरुताम् ) शूरों का (अनीकम्) सेना दल, ( इन्द्रस्य ) बिजुली का ( ओजः ) बल, ( मित्रस्य ) प्राण [चढ़ने वाले वायु] का ( गर्भः) गर्भ [ अधिष्ठान ] और ( वरुणस्य ) अपान [ उतरने वाले वायु ] का ( नाभिः ) [ मध्यस्थान ] है । ( सः ) सो तू ( देव ) हे प्रकाशमान ! ( रथ ) रमणीय स्वरूप विद्वान् ! ( नः ) हमारे लिए ( इमाम् ) इस ( हव्यदातिम् ) देने योग्य पदार्थों की दान क्रिया को ( जुषाणः ) सेवता हुआ ( हव्या ) ग्राह्य वस्तुओं को ( प्रति ) प्रतीति के साथ ( गृभाय ) ग्रहण कर ॥ ३ ॥ ३--वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूया अस्मत्सखा प्रतरणः सुवीरः । गोभिः सन्नद्धो असि वीडयस्वास्थाता ते जयतु जेत्वानि ॥ १ ॥ अथ० ६ । १२५ । १, ऋग्० ६ । ४७ । २६, यजु० २९ । ५२ । ( वनस्पते ) हे किरणों के पालन करने वाले सूर्य के समान राजन् ! ( वीड्वङ्गः ) बलिष्ठ अङ्गों वाला तू ( हि ) ही ( प्रतरणः ) बढ़ाने वाला ( सुवीरः ) अच्छे अच्छे वीरों से युक्त ( अस्मत्सखा ) हमारा मित्र (भूयाः) हो । तू ( गोभिः ) बागों ओर वज्रों से ( सन्नद्धः ) अच्छे प्रकार सजा हुआ ( असि ) है, [ हमें ] ( वीडयस्व ) दृढ़ बना, ( ते ) तेरा ( आस्थाता ) श्रद्धावान् सेनापति ( जेत्वानि ) जीतने योग्य शत्रुओं की सेनाओं को ( जयतु ) जीते ॥ कण्डिका २२ ॥ अथर्वाणश्च ह वा आङ्गिरसश्च भृगुवक्षुषी तद् ब्रह्माभिव्यापश्यंस्तदजानन्वयं वा इदं सर्वं यद्भृग्वङ्गिरस इति । ते देवा ब्राह्मम्यं हविर्यत्सान्तपनेऽग्नावजुहवुरेतद्वै ब्राह्मम्यं हविर्यत्सान्तपनेऽग्नो हूयते, एष ह वै सान्तपनोंऽगिर्नयद् ब्राह्मणस्तस्योज्जं-

कण्डिका २२ ॥ सान्तपन अग्नि में प्राजापत्य हवि के साथ

१२६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २२ ॥ योर्ज्या देवा अभजन्तं सुमनस एव स्वधां पितरः श्रद्धया स्वर्गं लोकं ब्राह्मणास्तेन सुन्वन्त्यृषयोऽन्ततः स्त्रियः केवल आत्मन्यवारुन्धत वाह्या उभयेन सुन्वन्ति, यद्वै यज्ञे ब्राह्मयं हविर्न निरुप्येतानृजवः प्राजापत्यहविषो मनुष्या जायेरन्नसौ याँल्लो- कान् शृण्विति पिता ह्येष आहवनीयस्य गार्हपत्यस्य दक्षिणाग्नेर्योऽग्निहोत्रं जुहोतीति, देवा प्रिये धामनि मदन्ति तेषामेषोऽग्निः सान्तपनश्रेष्ठो भवत्येतस्य वाचि तृप्तायामग्निस्तृप्यति, प्राणे तृप्ते वायुस्तृप्यति, चक्षुषि तृप्त आदित्यस्तृप्यति, मनसि तृप्ते चन्द्रमास्तृप्यति, श्रोत्रे तृप्ते दिशश्चान्तर्द्देशाश्च तृप्यन्ति स्नेहेषु तृप्तेष्वापस्तृप्यन्ति, लोमेषु तृप्तेष्वोषधिवनस्पतयस्तृप्यन्ति, शरीरे तृप्ते पृथिवी तृप्यत्येवमेषोऽग्निः सान्तपनः श्रेष्ठस्तृप्तः सर्वांस्तृप्तांस्तर्पयतीति ब्राह्मणम् ॥ २२ ॥ कण्डिका २२ ॥ सान्तपन अग्नि में प्राजापत्य हवि के साथ ब्राह्म्य हवि की आवश्यकता ॥ २२-(अथर्वाणः) निश्चल ब्रह्म के वेद (च च) और (आङ्गिरसः) पूर्णज्ञान युक्त व्यवहार (ह वै) निश्चय करके (भृगुचक्षुषी) परिपक्व ज्ञान वाले मुनि के दो नेत्र हैं, (तत् ब्रह्म अभिपश्यन् तत् अजानन्) उस ब्रह्म को उन्होंने [ऋषियों ने] सब ओर से देख लिया और जाना-(वयं वै इदं सर्वम् [जानीम] यत् भृग्वङ्गिरसः) हम इस सब को [जानें] जो परिपक्वज्ञान है। (यत् ब्राह्मयं हविः ते देवाः सान्तपने अग्नौ अजुहवुः) जो ब्राह्म्य हवि है [उसको] उन देवों ने सान्तपन [पूरे ताप वाले वा ऐश्वर्य वाले] अग्नि में छोड़ा, अथवा सांतपन व्रत में अग्नि पर छोड़ा। [सान्तपन व्रत का लक्षण मनु ११ । २१२ में इस प्रकार है। गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सान्तपनं स्मृतम् ॥ अर्थ—गोमूत्र गोबर, दूध, दही, घी, कुशा का जल एक दिन खावे और एक रात्रि दिन उपवास करे, यह कृच्छ्र सान्तपन कहा गया है] । (एतत् वै ब्राह्मयं हविः यत् सान्तपने अग्नौ हूयते) यह ब्राह्म्य हवि है जो सान्तपन अग्नि में छोड़ा जाता है। (एषः वै सान्तपनः अग्निः यत् ब्राह्मणः) यही सान्तपन अग्नि है, जो ब्राह्मण है। (तस्य ऊर्जया देवाः ऊर्जीं, सुमनसः पितरः स्वधां स्वर्गं लोकं श्रद्धया एव अभजन्त) उस [ब्राह्मण] के पराक्रम से देवों ने पराक्रम को, प्रसन्न मन वाले पितरों [पालने वाले विद्वानों] ने स्वधा [अपनी २२-(अथर्वाणः) निश्चलब्रह्मवेदाः (आङ्गिरसः) अङ्गिरस्-अण् । पूर्ण- ज्ञानयुक्तव्यवहाराः (भृगुचक्षुषी) भृगोः परिपक्वज्ञानस्य मुनेर्नेत्रद्वयम् (सर्वम्) सर्वं जानीम इत्यर्थः। (भृग्वङ्गिरसः) परिपक्वज्ञानानि (सान्तपने) सम् + तप दाहे ऐश्वर्य्ये च-ल्युट् । तत्र भवः (पा० ४।३।५३) अण् । संतपने सम्यक्तपनयुक्ते पूर्णेैश्वर्य्ययुक्ते वा । अथवा व्रतविशेषे-मनुः ११।२१२ (ऊर्जया) ऊर्ज बलप्राणनयोः- पचाद्यच् । पराक्रमेण । शक्त्या (सुमनसः) शोभनमनस्काः। । स्वधाम्) आः समिणिक्षिषिभ्याम् (उ० ४।१७५) स्वद आस्वादने-आ, दस्य घः । स्वादयति रसान् उत्पादायतीति स्वधा। यद्वा। आतोऽनुपसर्गे कः (पा० ३।२।३) स्व + डुधाञ्

कण्डिका २३ ॥

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २३ ॥ १२७ धारण शक्ति वा अन्न वा अमृत ] और स्वर्ग लोग को सेया है । (ब्राह्मणाः ऋषयः तेन अन्ततः सुन्वन्ति) ब्रह्म ज्ञानी ऋषि लोग उस [ कर्म ] से अन्त में [ सोम रस ] निचोड़ते हैं । (स्त्रियः केवले आत्मनि अवारुन्धत) स्त्रियों ने सेवनीय परमात्मा में [ स्वर्ग आदि ] पाया है । (वाह्याः उभयेन सुन्वन्ति, ले चलने योग्य पुरुष दोनों [ ब्राह्म्य ओर प्राजापत्य हवि] से [सोम रस] निचोड़ते हैं । (यत् वै यज्ञे ब्राह्म्य हविः न निरूप्येत प्राजापत्यहविषः मनुष्या अनृजवः जायेरन्) जो यज्ञ में ब्राह्म्य हवि न बनाया जावे, प्राजापत्य हवि वाले मनुष्य कुटिल हो जावें । (असौ हि एषः पिता यान् लोकान् शृण्विति) वह पिता [ पालन करने वाला पुरुष ] भी [ उन बुरे लोगों में कुटिल होता है ] जिन लोगों को वह सुनता है, (आहवनीयस्य गार्हपत्यस्य दक्षिणाग्नेः यः अग्निहोत्रं जुहोति इति) [वह पुरुष भी कुटिल होता है] जो आहवनीय, गार्हपत्य और दक्षिणाग्नि के अग्निहोत्र को ही करता है। (देवाः प्रिये धामनि मदन्ति तेषाम् एषः अग्निः सान्तपन- श्रेष्ठः भवति) देव [ विद्वान् लोग ] प्रिय स्थान में सुख पाते हैं, उनका यह अग्नि सान्तपन [ पूरे ऐश्वर्य वाला ] श्रेष्ठ होता है । (एतस्य वाचि तृप्तायाम् अग्निः तृप्यति) इस [ ब्रह्मा ] की वाणी तृप्त होने पर अग्नि तृप्त होता है, (प्राणे तृप्ते वायुः तृप्यति) प्राण तृप्त होने पर पवन तृप्त होता है, (चक्षुषि तृप्ते आदित्यः तृप्यति) नेत्र तृप्त होने पर सूर्य तृप्त होता है, (मनसि तृप्ते चन्द्रमाः तृप्यति) मन तृप्त होने पर चन्द्रमा तृप्त होता है, (श्रोत्रे तृप्ते दिशः च अन्तर्देशाः च तृप्यन्ति) कान तृप्त होने पर दिशायें और बीच की दिशायें तृप्त होती हैं । (स्नेहेषु तृप्तेषु आपः तृप्यन्ति) रसों वा चिकने पदार्थों के तृप्त होने पर जल तृप्त होते हैं, (लोमेषु तृप्तेषु ओषधिवनस्पतयः तृप्यन्ति) लोमों के तृप्त होने पर ओषधि और वनस्पतियां तृप्त होती हैं, (शरीरे तृप्ते पृथिवी तृप्यति) शरीर तृप्त होने पर पृथिवी तृप्त होती है । (एवं एषः सान्तपनः श्रेष्ठः तृप्तः सर्वान् तृप्तान् तर्पयति इति ब्राह्मणम्) इस प्रकार से यह श्रेष्ठ तृप्त सान्तपन [ बड़े ऐश्वर्य वाला ] अग्नि सब तृप्त [ पदार्थों ] को तृप्त करता है, यह ब्राह्मण है । २२ ॥ भावार्थः- मनुष्य सान्तपन अग्नि में ब्राह्म्य हवि और प्राजापत्य हवि छोड़ें। प्राजापत्य और स्त्री आदि शब्दों से शास्त्र रीति पर सन्तानोत्पादन की ओर संकेत जान पड़ता है । इस विषय के लिये देखो—बृहदारण्यकोपनिषद्, अध्याय ६ ब्राह्मण ५ ॥ कण्डिका २३ ॥ सान्तपना इदं हविरित्येष ह वै सान्तपनोऽग्निर्यद् ब्राह्मणो यस्य गर्भा- धारणपोषणयोः-कः, टाप् । अथवा क्विप् । स्वधा = उदकम्—निघ० १ । १२ । अन्नम् निघ० २ । ७ । पितॄणाम् अन्नम् । अमृतम् । आत्मधारणसामर्थ्यम् (सुन्वन्ति) सोमरसम् निष्पीडयन्ति (केवले) केवृ सेवने—कलच् । सेवनीये । निश्चिते । (आत्मनि) परमात्मनि (वाह्या ) वह प्रापणे ण्यत् । प्रापणीयाः पुरुषाः (उभयेन) ब्राह्म्येन प्राजापत्येन च हविषा (शृण्विति) आर्षप्रयोगः । शृणोति । (धामनि) स्थाने (मदन्ति) हर्षन्ति (स्नेहेषु) रसयुक्तपदार्थेषु ॥