गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० १६ ॥ १०६ प्रकार से बंधा है, यह मन्त्र [ वेदमन्त्र ], कल्प [ यज्ञपद्धति ] और ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान ] हैं (एषः वृषभः रोरवीति एषः वृषभः ह वै तत् रोरवीति यत् यज्ञेषु शस्त्राणि ऋग्भिः यजुर्भिः सामभिः ब्रह्मभिः शंसति इति ) यह वृषभ [ बैल समान यज्ञ ] बड़ा शब्द करता है, यही वृषभ [ यज्ञ ] वह बड़ा शब्द करता है जो यज्ञों में शस्त्रों [ स्तोत्रों ] को ऋग्वेद के मन्त्रों, यजुर्वेद के मन्त्रों सामवेद के मन्त्रों और ब्रह्मवेद के मन्त्रों से बोलता • है । ( महः देवः मर्त्यान् आ विवेश इति एषः ह वै महान् देवः यत् यज्ञः एषः मर्त्यान् आविवेश ) बड़ा देव मनुष्यों में प्रवेश करता है, यही बड़ा देव है जो यज्ञ है वह इन [ भूतों ] के बीच मनुष्यों में प्रवेश करता है । ( यः सप्त प्रवतः विद्यात् इति ) [ अथ० १० । १० । २ । ] ( प्राणान् आह सप्त परावतः विद्यात् इति [दूसरा पाद] अपानान् आह ) जो सात [ २ हाथ, २ पांव, १ पायु, १ उपस्थ, १ उदर ] उत्तम गति वालों को जाने, यह प्राणों को कहता है. सात [ २ कान, २ नथने, २ आंखें, १ मुख ] दूर गति वालों को जाने यह अपानों को कहा है । ( यः यज्ञस्य शिरो विद्यात् इति [ तीसरा पाद ] एतत् वै यज्ञस्य शिरः यत् मन्त्र- वान् ब्रह्मोदनः ) जो यज्ञ के शिर को जाने यही यज्ञ का शिर है जो मन्त्रों सहित ब्रह्मोदन [ ब्रह्मज्ञानियों का अन्न ] है । ( यः ह वै एतम् अमन्त्रवन्तम् ब्रह्मोदनम् उपेयात् अस्य [ व्यवहारः ] ह वै अपशिरसा यज्ञम् उपेतः भवति ) जो कोई भी इस बिना मन्त्र वाले ब्रह्म ओदन को प्राप्त करे उसका [ व्यवहार ] बिना शिर वाले यज्ञ युक्त होता है । ( तस्मात् मन्त्रवन्तम् एव ब्रह्मोदनम् उपेयात् न अमन्त्रवन्तम् इति ब्राह्मणम् ) इसलिये मन्त्र वाले ही ब्रह्मोदन को प्राप्त करे, न बिना मन्त्र वाले को यह ब्राह्मण [ ब्रह्मज्ञान है ] ॥ १६ ॥ भावार्थः—जो मनुष्य चारों वेदों को विचार कर श्रेष्ठ कर्म करता है वही सिद्धि पाता है ॥ १६ ॥ विशेषः— ऊपर दिये हुए मन्त्र अर्थ सहित लिखे जाते हैं । १— चत्वारि शृङ्गा त्रयो अस्य पादा द्वे शीर्षे सप्त हस्तासो अस्य । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महो देवो मर्त्याँ आविवेश—ऋ० ४ । ५८ । ३, यजु० १७ । ऋत्विग्वाची स्त्रीलिङ्गः । होत्राभ्यश्छः ( पा० ५ । १ । १३५ ) इति निर्देशात् । ततः अर्शआद्यच्. टाप् । ऋत्विजीयाः क्रियाः (होत्रम्) होतुः कर्म (अस्य) वृष- भस्य ( वृषभः ) ऋषिबृषिभ्यां कित् ( उ० ३ । १२३ ) वृषुसेचने--अभच्, कित् । सुखवर्षको यज्ञः ( रोरवीति ) रु शब्दे--यङ्लुकि रूपम् । भृशं रौति शब्दयति ( महः ) मह पूजायाम्--घञर्थे कः । महान् ( प्रवर्ग्यः ) प्रवर्ग--यत् स्वार्थे । यज्ञाग्निः ( शस्त्राणि ) स्तोत्राणि ( शंसति ) कथयति ( एषः ) उक्तपदार्थः ( प्रवतः ) उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे ( पा० ५ । १ । ११८ ) प्र--वति धात्वर्थे साधने । प्रकृष्टगतीन् लोकान् ( परावतः ) परा वति प्रत्ययः पूर्ववत् । दूरगतीन् देशान् ( अपशिरसा ) सुपां सुलुक्० ( पा० ७ । १ । ३९ ) अपशिरस्--आ प्रत्ययो द्वितीयार्थे । अपशिरसम् । शिरोरहितम् ॥