भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 163, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 163

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० २ । क० २२ १२५ १-यदक्रन्दः प्रथमं जायमान उद्यन्त्समुद्रादुत वा पुरीषात् । श्येनस्य पक्षा हरिणस्य बाहू उपस्तुत्यं महि जातं ते अर्वन् ॥ १ ॥ यमेन दत्तं त्रित एनमायुनगिन्द्र एणं प्रथमो अध्यतिष्ठत् । गन्धर्वो अस्य रशनामगृभ्णात्सूऱादश्वं वसवो निरतष्ट ॥ २ ॥ असि यमो अस्यादित्यो अर्वन्नसि त्रितो गुह्येन व्रतेन । असि सोमेन समया विपृक्त आहुस्ते त्रीणि दिवि बन्धनानि ॥ ३ ॥ त्रीणि त आहुर्दिवि बन्धनानि त्रीण्यप्सु त्रीण्यंतः समुद्रे । उतेव मे वरुणश्छन्त्स्यर्वन् यत्रा त आहुः परमं जनित्रम् ॥ ४ ॥ इमा ते वाजिन्त्रत्र मार्जनानीमा शफानां सनितुर्निधाना । अत्रा ते भद्रा रशना अपश्यममृतस्य या अभिरक्षन्ति गोपाः ॥५॥ ऋग्० १ । १६३ । १-५ अर्थः- ( अर्वन् ) हे विज्ञानी पुरुष ! ( यत् ) जिस कारण ( समुद्रात् ) अन्तरिक्ष से ( उत वा ) अथवा ( पुरीष.त् ) पूर्ण कारण से ( उद्यन् ) उदय होते हुए [सूर्य के तुल्य] (जायमानः) उत्पन्न होता हुआ तू ( प्रथमम् ) पहिले ( अक्रन्द . ) शब्द करता है, ( श्येनस्य ) वाज के ( पक्षा ) दो पंखों के समान और ( हरिणस्य ) हरिण के ( बाहू ) दो भुजाओं के तुल्य ( ते ) तेरा ( उपस्तुत्यम् ) बहुत प्रशंसनीय और ( महि ) बड़ा ( जातम् ) उत्पन्न हुआ कर्म है ॥ १ ॥ [ शेष मन्त्रों का अर्थ भाष्य में देखो । ] २--इन्द्रस्योजो मरुतामनीकं मित्रस्य गर्भो वरुणस्य नाभिः । स इमां नो हव्यदातिं जुषाणो देव रथ प्रति हव्या गृभाय ॥ अथ० ६ । १२५ । ३, ऋ० ६ । ४७ । २८, यजु० २६ । ५४ । [ हे राजन् ! यहाँ पर ] ( मरुताम् ) शूरों का (अनीकम्) सेना दल, ( इन्द्रस्य ) बिजुली का ( ओजः ) बल, ( मित्रस्य ) प्राण [चढ़ने वाले वायु] का ( गर्भः) गर्भ [ अधिष्ठान ] और ( वरुणस्य ) अपान [ उतरने वाले वायु ] का ( नाभिः ) [ मध्यस्थान ] है । ( सः ) सो तू ( देव ) हे प्रकाशमान ! ( रथ ) रमणीय स्वरूप विद्वान् ! ( नः ) हमारे लिए ( इमाम् ) इस ( हव्यदातिम् ) देने योग्य पदार्थों की दान क्रिया को ( जुषाणः ) सेवता हुआ ( हव्या ) ग्राह्य वस्तुओं को ( प्रति ) प्रतीति के साथ ( गृभाय ) ग्रहण कर ॥ ३ ॥ ३--वनस्पते वीड्वङ्गो हि भूया अस्मत्सखा प्रतरणः सुवीरः । गोभिः सन्नद्धो असि वीडयस्वास्थाता ते जयतु जेत्वानि ॥ १ ॥ अथ० ६ । १२५ । १, ऋग्० ६ । ४७ । २६, यजु० २९ । ५२ । ( वनस्पते ) हे किरणों के पालन करने वाले सूर्य के समान राजन् ! ( वीड्वङ्गः ) बलिष्ठ अङ्गों वाला तू ( हि ) ही ( प्रतरणः ) बढ़ाने वाला ( सुवीरः ) अच्छे अच्छे वीरों से युक्त ( अस्मत्सखा ) हमारा मित्र (भूयाः) हो । तू ( गोभिः ) बागों ओर वज्रों से ( सन्नद्धः ) अच्छे प्रकार सजा हुआ ( असि ) है, [ हमें ] ( वीडयस्व ) दृढ़ बना, ( ते ) तेरा ( आस्थाता ) श्रद्धावान् सेनापति ( जेत्वानि ) जीतने योग्य शत्रुओं की सेनाओं को ( जयतु ) जीते ॥ कण्डिका २२ ॥ अथर्वाणश्च ह वा आङ्गिरसश्च भृगुवक्षुषी तद् ब्रह्माभिव्यापश्यंस्तदजानन्वयं वा इदं सर्वं यद्भृग्वङ्गिरस इति । ते देवा ब्राह्मम्यं हविर्यत्सान्तपनेऽग्नावजुहवुरेतद्वै ब्राह्मम्यं हविर्यत्सान्तपनेऽग्नो हूयते, एष ह वै सान्तपनोंऽगिर्नयद् ब्राह्मणस्तस्योज्जं-