गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

श्रवस्या...इति पर्यायः ) उदु ब्रह्माण्यैरत श्रवस्या...यह मन्त्र [ उक्थ का ] पर्याय [ विराम ] है । ( एवेदिन्द्रं वृषणं वज्रबाहुम् ..इति परिदधाति ) एवेदिन्द्रं वृषणं वज्रबाहुम् ...... [ अथ० २० । १२ । ६ पाद १ ] इससे परिधानीया स्तुति बोलता है । ( वसिष्ठासो अभ्यर्चन्ति अर्कैः इति ) वसिष्ठासो अभ्यर्चन्ति अर्कैः--[ उसी मन्त्र का यह दूसरा पाद है ] । ( अन्नं वै अर्कः अन्नाद्यम् एव अस्मै तत् परिदधाति ) अन्न ही अर्क है, खाने योग्य अन्न को ही इस [ यजमान ] के लिये उससे वह सब ओर धारण करता है । ( स न स्तुतो वीरवद् धातु गोमत् इति प्रजां च पशून् च एव अस्मै तत् आशास्ते ) स न स्तुतो वीरवद् धातु गोमत्, -यह [ यह उसी का तीसरा पाद है ] प्रजा को [ वीरवत् शब्द से ] और पशुओं को [ गोमत् शब्द से ] ही इस [ यजमान ] के लिये उससे वह आशा करता है । ( यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः, इति स्वस्तिमती रूपसमृद्धा ) यूयं पात स्वस्तिभिः सदा नः-[ यह उसी का चौथा पाद है ] यह स्वस्ति शब्द वाली स्तुति रूप से समृद्ध है । ( एतत् वै यज्ञस्य समृद्धं यत् रूपसमृद्धम् ) यह ही यज्ञ का समृद्ध कर्म है जो रूप से समृद्ध है । ( यत् क्रियमाणं कर्म ऋग् यजुः वा अभिवदति, स्वस्ति तस्य यज्ञस्य पारम् अश्नुते, यः एवं वेद यः च एवं विद्वान् ब्राह्मणाच्छंसी एतया परिदधाति ) जो किये जाते हुये कर्म को ऋग्वेद वा यजुर्वेद बतलाता है, [उसके अनुसार] स्वस्ति [ आनन्द के साथ ] उस [ यजमान ] के यज्ञ का पार [ अन्त ] वह [ विद्वान् ] पाता है जो ऐसा जानता है और जो ऐसा विद्वान् ब्राह्मणाच्छंसी इस [ ऋचा ] से परिधानीया स्तुति बोलता है । ( ऋजीषी वज्री वृषभस्तुराषाट्...इति यजति ) ऋजीषी वज्री वृषभस्तुराषाट्...इस मन्त्र से वह यज्ञ करता है [ याज्या आहुति देता है ] । ( एताम् एव देवानां तत् यथाभागं प्रीणाति, वषट्कृत्य अनुवषट् करोति) इस ही देवता को उससे अपने अपने भाग के अनुसार वह. प्रसन्न करता है और वषट्कार करके अनुवषट्कार [ अन्तिम आहुति दान ] करता है । ( प्रति एव अभिमृशन्ते, ( गिरः ) वाच्यः ( पूर्वित् ) शत्रूणां पुरां दुर्गाणां भेत्ता ( आ अतितरत् ) प्रावर्ध- यत् ( दासम् ) दासू दाने-घञ् । सेवकम् ( अर्कैः ) अर्चनीयैर्मन्त्रैर्विचारैः । अन्नैः ( उत् ऐरत ) ईर गतौ-लङ् । नै विद्वांस उदीरितवन्तः । उच्चारितवन्तः । ( उ ) एव ( ब्रह्माणि ) वेदज्ञानानि ( श्रवस्या ) श्रवस्-यत् । श्रवसे यशसे हितानि ( एव ) एवम् ( इत ) अपि ( इन्द्रम् ) महाप्रतापिनं सेनापतिम् ( वृषणम् ) बलवन्तम् ( वज्रबाहुम् ) शस्त्रास्त्रपाणिम् ( वसिष्ठासः ) वसु- इष्ठन्, असुक् । अतिशयेन वसवः श्रेष्ठविद्वांसः ( अभि ) सर्वतः ( अर्चन्ति ) सत्कुर्वन्ति ( नः ) अस्मान् ( स्तुतः ) प्रशंसितः ( वीरवत् ) वीरैर्युक्तम् ( धातु) दधातु ( गोमत् ) प्रशस्तधेनुभियुक्तं राज्यम् ( आशास्ते ) आकाङ्क्षते ( पात ) रक्षत ( स्वस्तिभिः ) सुखैः ( स्वस्ति ) स्वन्त्या । सुखेन ( अश्नुते ) प्राप्नोति ( क्रियमाणम् ) अनुष्ठीयमानम् ( ऋजीषी ) अर्जेरूंज च ( उ० ४ । ३८ ) अर्ज अर्जने-ईषन्, कित्, ऋजादेशश्च । ऋजीषं धनमस्यास्तीति-इनिः । महाधनी ( वज्री ) शस्त्रास्त्रभृत् ( वृषभः ) बलिष्ठः ( तुराषाट् ) तुर हिंसायाम्-क + षह अभिभवे-ण्विः, छान्दसो दीर्घः । तुराणां हिंसकशत्रूणामभिभविता ॥