गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १ ४५३ ब्रुवन् । तद्यदपिशर्वर्या अपिस्मसीत्यब्रुवन्, तदपिशर्वराणामपिशर्वरत्वम् । शर्व- राणि खलु ह वा अस्यैतानि छन्दांसीति ह स्माह । एतानि ह वा इन्द्रं रात्र्यास्त- मसो मृत्योरभिपत्यावारयन्, तदपिशर्वराणामपिशर्वरत्वम् ॥ १ ॥ कण्डिका १ ॥ आख्यायिका—अतिरात्र यज्ञ में से इन्द्र और छन्दों ने तीन पर्य्यायों में असुरों को निकाल दिया ॥ ( ओम् ) ओम् [ हे परमेश्वर ] । ( देवाः वै अहः आश्रयन्त, असुराः रात्रीम् ) देवताओं ने दिन [ प्रकाश वा ज्ञान ] का आश्रय लिया और असुरों ने रात्रि [ अन्धकार वा अज्ञान ] का । ( ते असुराः समावद्वीर्याः एव आसन् नो व्यावर्तन्त ) वे असुर [ देवताओं के ] तुल्य पराक्रमी निश्चय करके थे, [ इसलिये ] वे न हटे । ( सः इन्द्रः अब्रवीत् कः च अहं च इमान् असुरान् रात्रीम् अनु अवेष्यामहै इति ) वह इन्द्र बोला—कौन और मैं [ हम दोनों ] इन असुरों को रात्रि में ढूंढकर निकाल दें । ( सः देवेषु न प्रत्यविन्दत्, रात्रेः तमसः अबिभयुः ) उसने देवताओं में ढूंढकर [ किसी को भी ] न पाया, वे रात्रि के अन्धकार से डर गये । ( मृत्योः तमः इव हि रात्रिः, मृत्युः वै तमः ) मृत्यु के अन्धकार के समान ही रात्रि है, मृत्यु [ के समान ] ही अन्धकार है । ( तस्मात् ह अपि एतर्हि नक्तं भूयान् इव सः यावन्मात्रम् इव अपक्रम्य बिभेति ) इसलिये ही अब भी रात्रि में अधिकतर वह [ प्रत्येक मनुष्य ] थोड़ा भी बाहर जाकर डरता है । ( छन्दांसि एव तं वै अनु अवायन् ) छन्द [ आह्लादक गायत्री आदि ] ही उस [ इन्द्र ] के साथ साथ चले । ( तत् यत् छन्दांसि एव अनु अवायन्, तस्मात् इन्द्रः च छन्दांसि च रात्रिं वहन्ति, न निवित् शस्यते, न पुरोरुक् न धाय्या, न अन्या देवता ) सो जो छन्द ही साथ साथ चले, इसलिये इन्द्र और छन्द रात्रि [ अतिरात्र यज्ञ ] को चलाते हैं, न निवित् [ निश्चित विद्या स्तुति विशेष ] बोली जाती है, न पुरोरुक् [ आगे से प्रसन्न करने वाली स्तुति विशेष ] न धाय्या [ धारण करने योग्य, सामिधेनी ऋचा ] न दूसरा देवता । ( इन्द्रः च हि एव छन्दांसि च रात्रिं वहन्ति, तान् वै पर्य्यायैः पर्य्यायम् अनुदन्त ) इन्द्र और छन्दों ने ही रात्रि [ अतिरात्र यज्ञ ] को चलाया, उन्होंने उन [ असुरों ] को ही पर्य्यायों [ क्रम क्रम से ] घेरकर निकाल दिया । ( यत् पर्य्यायैः पर्य्यायम् अनुदन्त, तस्मात् पर्य्यायाः, तत् पर्य्यायाणां पर्य्यायित्वम् ) १—( आश्रयन्त ) आ-अश्रयन्त । आश्रितवन्तः । सेवितवन्तः ( समाव- द्वीर्याः ) पूर्वपदस्य दीर्घत्वं मतुपो योजनं चार्षम् । समवीर्याः । तुल्यपरा- क्रमाः ( नो ) निषेधे ( व्यावर्तन्त ) वि+आ+वृतु वर्तने—लङ् । निवृत्ता अभवन् ( अनु ) अनुगम्य ( अवेष्यामहै ) अव+आ+इष गतौ—लोट् । निःसारयाम ( प्रत्यविन्दत ) प्रतीक्ष्य प्राप्तवान् (अबिभयुः) भीताः अभवन् (तमसः) अन्धकारात् ( एतर्हि ) इदानीम् ( भूयान् ) बहुतरः ( यावन्मात्रम् ) यत्किंचित् ( इव ) एव । अपि ( छन्दांसि ) गायत्र्यादीनि छन्दांसि ( अन्ववायन् ) अनु+अव+इण् गतौ—लङ् । अनुगम्य प्राप्ताः ( रात्रिम् ) रात्रिभवमतिरात्रयज्ञम् ( वहन्ति )