गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ५ । क० १३ ४८१ हलोंकमवरुन्धे । आहं सरस्वतीवतोरित्यच्छावाकस्य । इन्द्राग्न्योरवो वृण इति, एतद् ह वा इन्द्राग्न्योः प्रियं धाम यद्भागिति, प्रियेणैवेनो तद्धाना समद्धंयति । प्रियेणैव धाम्ना समृद्धयते, य एवं वेद ॥ १३ ॥ कण्डिका १३ ॥ अहीन वा अहर्गण यज्ञ में परिधानीया अर्थात् समाप्ति वाली ऋचाओं का वर्णन ॥ ( अथ अतः परिधानीयाः एव ) अब यहाँ परिधानीया ही [ समाप्ति वाली ऋचायें कही जाती हैं ] । ( ते स्याम देव वरुण इति, मैत्रावरुणस्य ) ते स्याम देव वरुण ॰॰॰॰॰१, ऋग्० ७ । ६६ । ६, यह मैत्रावरुण की [ परिधानीया ] है । ( इषं स्वश्च धीमहि इति, अयं वै लोकः इषम् इति, असौ वै लोकः स्वः इति, उभो एव एनौ तौ लोकात् च आरभते ) इषं स्वश्च धीमहि--अन्न और सुख को हम धारण करें [ यह उस मन्त्र का तीसरा पाद है ], यह ही लोक अन्न है, वह ही लोक सुख है, इससे दोनों ही उन [ दो लोकों ] को इस लोक से वह अवश्य पाता है । ( व्यन्तरिक्षमतिरत् इति ब्राह्मणाच्छंसिनःविवृतृचम् ) व्यन्तरिक्षम् अतिरत् ॰॰॰॰॰अथर्व० २० । २८ । १-३, यह ब्राह्मणाच्छंसी का विवृतृच् [ विवृ-खोलना, शब्द वाला तीन मन्त्रों का समूह, परि- धानीया ] है । ( स्वर्गम् एव लोकम् एताभिः विवृणोति ) स्वर्ग ही लोक को इन [ तीन ऋचाओं ] से वह खोल देता है [ विवृ शब्द का अर्थ--खोलना-है, मन्त्र के वि शब्द से विवृ-खोलना-लिया है ] ( मदे सोमस्य रोचना, इन्द्रो यदभिनद् वलम् इति, सिषा- सवः ह वै एते यत् दीक्षिताः, तस्मात् एषा बलवती भवति ) मदे सोमस्य रोचना, इन्द्रः यन् अभिनद् वलम् [ तृच के पहिले मन्त्र के यह दूसरे और तीसरे पाद हैं, तीसरे पाद में वल शब्द है ], देने की इच्छा वाले ही यह सब हैं जो दीक्षा पाये हुये हैं, इसलिये यह ऋचा बलवती [ वल शब्द वाली ] है । ( उद्गा आजदङ्गिरोभ्य आविष्कृण्वन् गुहा सतीः, अवाञ्चं नुनुदे वलम् इति, सनिम् एतेभ्यः एतया १३--( परिधानीयाः ) समाप्तिसाधनभूता ऋचः ( इषम् ) अन्नम् (स्वः) सुखम् ( धीमहि ) धारयामहे ( लोकात् ) अस्माल्लोकात् ( च ) अवधारणे ( आरभते ) आलभते । प्राप्नोति ( वि ) विविधम् । वियुक्तम् । (अतिरत् ) पारं कृतवान् (विवृतृचम् ) विवृशब्दयुक्त तृचम् ( विवृणोति ) विवृतं करोति ( मदे ) आनन्दे ( सोमस्य ) ऐश्वर्यस्य ( रोचना ) विभक्तेराकारः । रोचनया । प्रीत्या ( इन्द्रः ) परमेश्वर्यवान् परमात्मा ( यत् ) यदा ( अभिनत् ) व्यदारयत् ( वलम् ) हिंसकम् । विघ्नम् ( सिषासवः ) षणु दाने वा षण संभक्तौ-सनि उप्रत्ययः । सनीवन्तर्द्धं० ( पा० ७ । २ । ४६ ) इटो विकल्पनाद् अभावपक्षे जनसनखनां० ( पा० ६ । ४ । ४२ ) आत्वम् । सनितुं दातुं वेच्छवः ( वलवती ) वलशब्दयुक्ता ऋक् ( उद् ) ऊर्ध्वम् ( गाः ) वाणीः । विद्याः ( आजत् ) अज गतिक्षेपणयोः-लङ् । अगमयत् ( अङ्गिरोभ्यः ) विज्ञानिभ्यः ( आविष्कृण्वन् ) प्रकटयन् (गुहा ) गुहायाम् । गुप्तावस्थायाम् ( सतीः ) विद्यमानाः ( अर्वाञ्चम् ) ३१