गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

५०४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागं प्र० । ६ । क० ५ वाले, ( हरी ) दोनों जल और अग्नि को ( सखाया ) दो मित्रों के तुल्य ( सधमादे ) चौरस स्थान में ( युनज्मि ) मैं संयुक्त करता हूँ, ( स्थिरम् ) दृढ़ ( सुखम् ) सुख देने वाले [इन्द्रियों के लिए अच्छे हितकारी-निरु० ३ । १३] ( रथम् ) रथ पर (अधितिष्ठन्) चढ़ता हुआ (प्रजानन् ) बड़ा चतुर ( विद्वान् ) विद्वान् तू ( सोमम् ) ऐश्वर्य को ( उप याहि ) प्राप्त हो ॥ ३--उरुं नो लोकमनु नेषि विद्वान्त्स्व॒र्व्यज्ज्योतिरभयं स्वस्ति । उग्रा त इन्द्र स्थविरस्य बाहू उप क्षयेम शरणा बृहन्ता-अथर्व० १९ । १५ । ४, ऋ० ६ । ४७ । ८ भेद से ।। ( विद्वान् ) जानकार तू ( नः ) हमें ( उरुम् ) चौड़े ( लोकम् ) स्थान में ( अनु नेषि ) निरन्तर ले चलता है, ( यत् ) जो ( स्वः ) सुखप्रद, ( ज्योतिः ) प्रकाशमान ( अभयम् ) निर्भय और ( स्वस्ति ) मङ्गलदाता [ अच्छी सत्ता वाला ] है । ( .इन्द्र ) हे इन्द्र ! [ महाप्रतापी राजन् ] ( स्थविरस्य ते ) तुझ दृढ़ स्वभाव वाले के ( उग्रा ) प्रचण्ड, ( शरणा ) शरण देने वाले, ( बृहन्ता ) विशाल ( बाहू ) दोनों भुजाओं का ( उप ) आश्रय लेकर ( क्षयेम ) हम रहें ॥ ४-शुनं हुवेम मघवानमिन्द्रमस्मिन् भरे नृतमं वाजसातौ । शृण्वन्त- मुग्रमूतये समत्सु घ्नन्तं वृत्राणि सं जितं धनानाम्-अथर्व० २० । ११ । ११, ऋ० ३ । ३० । १२ आदि १४ बार ।। ( शुनम् ) सुख देने वाले ( मघवानम् ) बड़े धनी, ( अस्मिन् ) इस ( भरे ) युद्ध के बीच ( वाजसातौ ) अन्न के पाने में ( नृतमम् ) बड़े नेता, ( शृण्वन्तम् ) सुनने वाले, ( उग्रम् ) तेजस्वी, ( समत्सु ) सङ्ग्रामों में ( वृत्राणि ) शत्रुओं को ( घ्नन्तम् ) मारने वाले, ( धनानाम् ) धनों के ( संजितम् ) जीत लेने वाले ( इन्द्रम् ) इन्द्र [ महाप्रतापी जन ] को ( ऊतये ) रक्षा के लिये ( हुवेम ) हम बुलावें ॥ कण्डिका ५ ॥ अथातोऽहीनस्य युक्तिश्च विमुक्तिश्च व्यन्तरिक्षमतिरदित्यहीनं युङ्क्ते । एवेदिन्द्रमिति विमुञ्चति । नूनं सा त इत्यहीनं युङ्क्ते । नू ष्टुत इति विमुञ्चति । एष ह वा अहीनं तन्तुमर्हति, य एवं योक्त्रञ्च विमोक्त्रञ्च वेद, तस्य हैवैवं युक्ति- रेष विमुक्तिः । तद्यत् प्रथमेऽहनि चतुर्विंश ऽएकाहिकीभिः परिदध्युः, प्रथम एवाहनि यज्ञं संस्थापयेयुर्नाहीनकर्मं कुर्युः । अथ यदहीनपरिधानीयाभिः परि- दध्युः, तद्यथा युक्तो विमुच्यमानः उत्कृत्येत, एवं यजमाना उत्कृत्येरन्, नाहीन- कर्म कुर्युः । अथ यदुभयीभिः परिदध्युः, तद्यथा दीर्घाध्व उपविमोकं याज्याः, तादृक् तत् समानीभिः परिदध्युः । तदाहुः, एकया द्वाभ्यां वा स्तोममतिशंसेत्, दीर्घारण्यानि भवन्ति यत्र बह्वीभिः स्तोमोऽतिशस्यते, अथो क्षिप्रन्देवेभ्योऽन्नाद्यं सम्प्रयच्छामीति, अपरिमिताभिरुत्तरयोः सवनयोः । अपरिमितो वै स्वर्गो लोकः, स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै । तद्यथा अभिहेषते पिपासते क्षिप्रं प्रयच्छेत्, तादृक् तत् समानीभिः परिदध्युः । सन्ततो हैवेषामारब्धो ऽविस्रस्तो यज्ञो भवति, सन्ततमृचा वषट्कृत्यं सन्तत्यै सन्धीयते प्रजया पशुभिः, य एवं वेद ॥ ५ ॥