गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० १३ ॥ २७ में ( मा प्रसाक्षीत् इति ) न मिलावे । ( तान् ) उन [ प्रलय में वर्तमान ] ( वै ) निश्चय करके ( एतान् ) इन [ सृष्टिकाल में वर्तमान ] ( सदः प्रसर्पकान् ) सभा [ यज्ञ ] में आने वाले ( परिरक्षकान् ) बड़े रक्षको को ( दक्षिणासमृद्धान् ) दक्षिणा [ प्रतिष्ठादान ] से परिपूर्ण ( आचक्षते इति ) वे लोग बताते हैं-( तत् उ ह स्म ) यह अवश्य ही ( प्रजापतिः ) प्रजापति [ प्रजापालक परमात्मा ] ( आह ) कहता है । [ और यह भी वह कहता है ] ( यत् वै ) जब ही ( यज्ञे ) यज्ञ में ( अकुशलाः ) अयोग्य ( ब्रह्मचर्य्यम् ) ब्रह्मचर्य ( इन्द्रियों को वश में रखना और वेदों का पढ़ना आदि तप ] ( अचरितिनः ) न करने वाले ( वा ) अथवा ( अप- राग्याः ) बड़े रागी ( ऋत्विजः ) ऋत्विज लोग ( भवन्ति ) होते हैं, ( तत् वै ) तब ही ( यज्ञस्य विरिष्टम् ) यज्ञ का नाश होता है-( इति आचक्षते ) ऐसा लोग कहते हैं । ( यज्ञस्य विरिष्टम् अनु ) यज्ञ के नाश के साथ ( यजमानः ) यजमान ( विरिष्यते ) नष्ट हो जाता है । ( यजमानस्य विरिष्टम् अनु ) यजमान के नाश के साथ ( ऋत्विजः ) ऋत्विज [ याजक लोग ] ( विरिष्यन्ते ) नष्ट हो जाते हैं, ( ऋत्विजाम् विरिष्टम् अनु ) ऋत्विजों के नाश के साथ ( दक्षिणाः ) दक्षिणार्यें ( विरिष्यन्ते ) नष्ट हो जाते हैं, ( दक्षिणानाम् विरिष्टम् अनु ) दक्षिणाओं के नाश के साथ ( यजमानः ) यजमान ( पुत्रपशुभिः ) पुत्र और पशुओं सहित ( विरिष्यते ) नष्ट हो जाता है. ( पुत्रपशूनां विरिष्टम् अनु ) पुत्रों और पशुओं के नाश के साथ ( यजमानः ) यजमान ( स्वर्गेण लोकेन ) स्वर्ग लोक से ( विरिष्यते ) नष्ट हो जाता है ( स्वर्गस्य लोकस्य विरिष्टम् अनु ) स्वर्ग लोक के नाश के साथ ( तस्य ) ( पा० ३ । १ । ८ ) अध्वर--क्यच् । क्याच् छन्दसि ( पा० ३ । २ । १७० ) उप्रत्ययः, अलोपः । अध्वर्यु रध्वर्यु रध्वरं युनक्त्यध्वरस्य नेताऽध्वरं कामयत इति वा-निरु० १ । ८, अहिंसाकामः । याजकः । ब्रह्मा-बृं हेर्नोटेश्च ( उ० ४ । १४६ ) बृंहि वृद्धौ--मनिन्, नस्य अकारः । ब्रह्मणौ जाते जाते विद्यां वदति ब्रह्मा सर्वविद्यः सर्वं वेदितुमर्हति, ब्रह्मा परिवृढः श्रुततो ब्रह्म परिवृढं सर्वतः--निरु० १ । ८, सर्ववेद- वेत्ता । सर्वनायको याजकः ( होत्रकाः ) हुयामाश्रुभसिभ्यस्त्रन् ( उ० ४ । १६८ ) हु दानादानयोः-त्रन्, ततः कन् । टाप् । होत्राभ्यश्छः ( पा० ५ । १ । १३५ ) होत्रा- शब्द ऋत्विगवाची स्त्रीलिङ्गः । बहुवचनाद् विशेषग्रहणम् । सहायकहोतारः । ( अथर्वाङ्गिरसः ) अथर्वणो निश्चलग्रह्मणो वेदमन्त्राः ( गोप्तारः ) रक्षकाः ( विद्वांसः ) ज्ञानवन्तः (श्रोत्रियः) श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते (पा० ५ । २ । ८४ ) छन्दस् + घन् । वेदाध्येतारः । सावसाय = सह + अव + षो अन्तर्कर्मणि-ल्यप् । समाप्य (उद्यतः) उत् + यम्--क्तः । सिद्धः । प्रस्तुत: ( घर्मं ) घर्मं ग्रीष्मं ( उ० १ । १४९ ) घृ क्षरण- दीप्त्योः--मक् । यज्ञः-निघ० ३ । १७ । (अमृताः) न मृताः । पुरुषार्थयुक्ताः । ( प्रमत्ता- नाम् ) प्रमादिनां मध्ये (मा) निषेधे (प्रसाक्षीत्) प्र+षच समवाये-लुङ् चकारस्य ककारः । असाक्षीत् । संगमयेत् ( ब्रह्मचर्य्यम् ) ब्रह्म + चर + गतौ-यत् । आत्म- निग्रहवेदाध्ययनादितपः (अचरितिनः) न + चरित-इनिः । अकुर्वाणः (अपराग्याः)