भारतकोश
गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi

महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished600 पृष्ठ

पृष्ठ 84, कुल 600 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 84

४६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २७ ॥ उणादि कोष में तो ओम् की सिद्धि इस प्रकार है--अवतेष्टिलोपश्च ( उ० १ । १४२ ) अव रक्षणे--मन्, अन् भाग का लोप और अव् को ऊठ् होकर और ऊठ् को गुण होकर ओम् शब्द सिद्ध हुआ ( ६ ) । कितने वर्ण वाला और ( ७ ) कितने अक्षर वाला है-इनके उत्तर, ओम् दो वर्ण वाला एक अक्षर वाला है। लिङ्ग, वचन, विभक्ति और निपात इन चार प्रश्नों के उत्तर 'सदृशं त्रिषु······' इस कारिका में हैं। ८, ६, १०, ११ । विशेष:--कण्डिका २४ के सब ३६ प्रश्नों के उत्तर कण्डिका २६ और २७ में हैं । हमारी समझ में ठीक ठीक नहीं बैठे, पाठक जन विचार लेवें ।। कण्डिका २७ ॥ कतिमात्र इत्यादेस्तिस्रो मात्रा अभ्यादाने हि प्लवते मकारश्चतुर्थीं किं स्थानमित्युभावोष्ठौ स्थानं नादानुप्रदानकरणौ च द्वयस्थानं सन्ध्यक्षरमवर्णलेशः कण्ठ्यो यथोक्तशेषः पूर्वो विवृतकरणस्थितश्च द्वितीयस्पृष्टकरणस्थितश्च न संयोगो विद्यत १ आख्यात पसर्गानुदात्तस्वरितलिङ्गविभक्तिवचनानि च संस्था- नाध्यायिन आचार्याः पूर्वे बभूवुः श्रवणादेव प्रतिपद्यन्ते न कारणं पृच्छन्त्यथापर- पक्षीयाणां कविः पञ्चालचण्डः परिपृच्छको बभूवां २ वु पृथगुद्गीथदोषान् भवन्तो ब्रुवन्त्विति तद्वाप्युपलक्षयेद्वर्णमक्षरपदांकशो विभक्तामृषिनिषेवितामिति वाचं स्तुवन्ति तस्मात् कारणं ब्रूमो वर्णानामयमिदं भविष्यतीति षडङ्गविदस्तत्तथाऽ धीमहे । किच्छन्द इति गायत्रं हि छन्दो गायत्री वै देवानामेकाक्षरा श्वेतवर्णा च व्याख्याता द्वौ द्वादशको वर्गावेतद् वै व्याकरणं धात्वर्थवचनं शैक्ष्यं छन्दो- वचनं चाथोत्तरो द्वौ द्वादशको वर्गों वेदरहसिकी व्याख्याता मन्त्रः कल्पो ब्राह्म- णमृग्यजुःसामाथर्वण्येषैषा व्याहृतिश्चतुर्णां वेदानामानुपूर्वेणों भूर्भुवःस्वरिति व्या- हृतयः ॥ २७ ॥ कण्डिका २७ ।। कण्डिका २४ के ओम् विषयक प्रश्नों के उत्तर ।। ( कतिमात्रः इति ) वह [ ओम् ] कितनी मात्रा वाला है ? [ उत्तर ] ( आदेः तिस्रः मात्राः अभ्यादाने हि प्लवते मकारः चतुर्थीम् ) आरम्भ से तीन मात्राओं को मन्त्र के आरम्भ में ही वह [ ओम् ] प्राप्त होता है [ प्लुत हो जाता है ] और मकार चौथी मात्रा को [ ओमभ्यादाने ( पा० ८ । २ । ७८ ) ओम् शब्द मन्त्र के आरम्भ में प्लुत होता है ] १२ । ( किं स्थानम् इति ) क्या स्थान २७--( विद्यते ) विद सत्तायाम् लट् । विद्यते । ज्ञायते (संस्थानाध्यायिनः) संस्थान+आ+ध्ये+चिन्तने-णिनिः । संस्थाचिन्तनशीलाः ( आचार्याः ) आङ् + चर गतौ-ण्यत् । वेदव्याख्यातारः ( पञ्चालचण्डः ) तभिविक्षिष्विडि० (उ० १ । ११८) १. 'विद्युते' इति पाठान्तरम् । २. बभूवां वु इत्यस्य स्थाने "बभूव" इति समीचीनः पाठः प्रतीयते । सम्पा० ॥