गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

५० गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० २९ ॥ वे इस प्रकार से शोक रहित और निर्भय हो गये । ( तस्माद् ब्रह्मवादिनः ओङ्कारम् आदितः कुर्वन्ति ) इसलिये ब्रह्मवादी लोग ओङ्कार को आदि में करते हैं ॥ २८ ॥ भावार्थः—ब्रह्मवादी लोग ओङ्कार को प्रत्येक मन्त्र के आरम्भ में बोल कर निर्भय होकर आनन्द पाते हैं ॥ २८ ॥ कण्डिका २६ ॥ किं देवतमित्यृचामग्निर्देवतन्तदेव ज्योतिर्गायत्रं छन्दः पृथिवी स्थानम् । अग्निमीडे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातममित्येवमादिं कृत्वा ऋग्वेदमध्येते । यजुषां वायुर्देवतं तदेव ज्योतिः त्रैष्टुभं छन्दोऽन्तरिक्षं स्थानम् । इषे त्वोर्जे त्वा वायव स्थ देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मण इत्येवमादिं कृत्वा यजुर्वेदमध्येते । साम्नामादित्यो देवतं तदेव ज्योतिर्जागतं छन्दो द्यौः स्थानम् । अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये । नि होता सत्सि बर्हिषीत्येवमादिं कृत्वा सामवेदमध्येते । अथर्वणां चन्द्रमा देवतं तदेव ज्योतिः सर्वाणि छन्दांस्यापः स्थानम् । शन्नो देवीरभिष्टय इत्येवमादिं कृत्वा अथर्ववेदमध्येते । अद्भ्यः स्थावरजङ्गमो भूत- ग्रामः सम्भवति, तस्मात् सर्वमापोमयं भूतं सर्वं भृग्वङ्गिरोमयम् । अन्तरैते त्रयो वेदा भृगूनङ्गिरसः श्रिता इत्यविति प्रकृतिरपामोङ्कारेण चैतस्माद् व्यासः पुरोवाच भृग्वङ्गिरोविदा संस्कृतोऽन्यान् वेदानधीयीत नान्यत्र संस्कृतो भृग्वङ्गिरसोऽधीयीत अथ सामवेदे खिलश्रुतिः ब्रह्मचर्येण चैतस्मादथर्वाङ्गिरसो ह यो वेद स वेद सर्वमिति ब्राह्मणम् ॥ २९ ॥ कण्डिका २९ ॥ चारों वेद और देवता आदि ॥ ( किं देवतम् इति ) क्या देवता है, [ और क्या ज्योति क्या छन्द और क्या स्थान है इनका उत्तर ] ( ऋचाम् अग्निः देवतं तत् एव ज्योतिः गायत्रं छन्दः पृथिवी स्थानम् ) ऋग्वेद के मन्त्रों में [ पहिले मन्त्र का ] अग्नि देवता, वही ज्योति, गायत्री छन्द, पृथिवी स्थान है। ( अग्निमीडे पुरोहितं यज्ञस्य देवमृत्विजम् । होतारं रत्नधातमम्—इति एवम् आदिं कृत्वा ऋग्वेदम् अधीयते ) अग्निमीडे—इत्यादि ऋग्वेद के पहिले मन्त्र को इस प्रकार आरम्भ करके ऋग्वेद पढ़ते हैं । ( यजुषां वायु देवतं तत् एव ज्योतिः त्रैष्टुभं छन्दः अन्तरिक्षम् स्थानम् ) यजुर्वेद के मन्त्रों में [ पहिले मन्त्र का ] वायु देवता, वही ज्योति, त्रिष्टुप् छन्द और अन्तरिक्ष [ मध्यलोक ] स्थान है । ( इषे त्वोर्जे त्वा वायव स्थ देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मणे—इति एवम् आदिं कृत्वा यजुर्वेदम् अधीयते ) इषे २६—( ऋचाम् ) ऋग्वेद मन्त्राणां मध्ये ( गायत्रम् ) स्वार्थे अण् । गायत्री । ( अधीयते ) अधि + इङ् अध्ययने-लट् बहुवचनम् । पठन्ति ( त्रैष्टुभम् ) स्वार्थे अण् । त्रिष्टप् ( जागतम् ) स्वार्थे अण् । जगती ( आपः ) व्यापकानि जलानि ॥