गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
by महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी
Source: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (origin)
Page 93 of 600
Read in contextगोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३१ ॥ ५५ वंशीय ] मैत्रेय [ मित्रयु का शिष्य ] आया । ( सः तस्मिन् ब्रह्मचर्यं वसतः विज्ञाय उवाच ) वह [ मौद्गल्य में ] उस [ स्थान ] पर ब्रह्मचर्य्य [ वेदाभ्यास और इन्द्रियनिग्रह ] से रहते हुये का ज्ञान कर [ मैत्रेय ] बोला-( किं स्वित् मर्यादाः अयं मौद्गल्यः तम् अध्येति यत् अस्मिन् ब्रह्मचर्य्यं वसति इति ) यह क्या मर्यादायें [ प्रशस्त जीवन पद्धतियां ] हैं [ जिनको सीखने के लिये ] यह मौद्गल्य उस [ वेद ] को पढ़ता है जिसके लिये इस ब्रह्मचर्य्य में मनुष्य रहता है [ अर्थात् वेदाभ्यास के लिए इतना ब्रह्मचर्य करना ठीक नहीं है ] । ( तत् हि मौद्गल्यस्य अन्तेवासी शुश्राव ) यह बात मौद्गल्य के शिष्य ने सुनी । ( सः आचार्य्याय आव्रज्य आचचष्टे ) वह आचार्य से आकर बोला-( अयं भवन्तं वै दुरधीयानम् अवोचत् यः अयम् अद्य अतिथिः भवति ) इसने आपको निश्चय करके कुपढ़ बताया है जो यह आज अतिथि है । [ मौद्गल्य ने कहा ] ( किं सौम्य विद्वान् इति ) हे सौम्य ! [ प्रियदर्शन ] क्या वह विद्वान् है ? [ शिष्य बोला ] ( त्रीन् वेदान् ब्रूते भो३ इति ) महाराज ! वह तीनों वेद बोलता है । [ मौद्गल्य ने कहा ] ( सौम्य विजिगीषो तस्य यः विस्पष्टः अन्तेवासी तम् मे ह्वय इति ) हे प्रियदर्शन, जीतने की इच्छा करने वाले ! उसका जो विशेष करके स्पष्ट शिष्य है, उसे मेरे पास बुला । ( तम् आजुहाव ) वह [ शिष्य ] उसे बुला लाया, ( तम् अभ्युवाच ) और उस [ मौद्गल्य ] से बोला- ( असौ इति भो३ इति ) महाराज ! वह यह है । [ मौद्गल्य ने कहा ] ( सौम्य ते आचार्यः किम् अध्येति इति ) हे प्रियदर्शन ! तेरा आचार्य क्या पढ़ता है । [ वह बोला ] ( त्रीन् वेदान् ब्रूते भो३ इति ) महाराज ! वह तीनों वेदों को बोलता है । [ मौद्गल्य ने कहा ] ( सौम्य यत् नु खलु अस्माभिः सर्वे वेदाः मुखतः गृहीताः कथं ते आचार्यः एवं भाषते ) हे सौम्य ! क्योंकि हमने सब वेद मुख से ग्रहण किये हैं, तेरा आचार्य कैसे ऐसा कहता है । ( कथं नु शिष्टाः शिष्टेभ्यः एवं भाषेरन् ) कैसे शिष्ट लोग शिष्टों से ऐसा बोलें । ( यं हि एनं प्रश्नम् अहं पृच्छामि न तं विवक्ष्यति न हि एनम् अध्येति इति ) जिस इस प्रश्न को मैं पूछता हूँ [ जो ] उसको वह न बतायेगा, वह इस [ वेद ] को नहीं पढ़ता है । ( सः ह मौद्गल्यः स्वम् अन्तेवासिनम् उवाच ) फिर वह मौद्गल्य अपने शिष्य से बोला-( सौम्य परेहि ग्लावं मैत्रेयम् उपसीद ) हे प्रियदर्शन ! · सर्वथास्वास्यम् ( मौद्गल्यम् ) मुदिग्रोगंगौ ( उ० १ । १८८ ) मुद हर्षे - गक् । मुद्गं हर्ष लाति गृह्णातीति । मुद्ग + ला आदाने-कः । मुद्गलो मुनिः । ततः ष्यञ् । मुद्गलस्य सन्तानम् (ग्लावः) ग्लानुदिभ्यां डौः ( उ० २ । ६४ ) ग्लै हर्षक्षये डौः । ग्लौश्चन्द्रः । ग्लौ-अण् । चन्द्रवंशीयः ( मैत्रेयः ) मृग्य्वादयश्च ( उ० १ । ३७ ) मित्र+या प्रापणे कुः । मित्रयुर्लोकव्यवहारवित् । मित्रयोः अपत्य- मिति । गृष्ट्यादिभ्यश्च ( पा० ४ । १ । १३६ ) मित्रयु-ढञ् । दाण्डिनायनहास्ति- नायन ० ( पा० ६ । ४ । १७४ ) युशब्दलोपः । मैत्र-एय । यस्येति च ( पा० ६ । ४ । १४८ ) मैत्र इत्यस्य अकारलोपः । मित्रयोरपत्यं पुमान् ( अन्तेवासी ) अन्ते + वस निवासे-णिनिः । क्षयवासवासिस्र्वकालात् ( पा० ६ । ३ । १८ ) सप्तम्या