गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

५६ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३२ ॥ जा और चन्द्रवंशीय मैत्रेय से मिल, [ और कह ] ( भोः चतुर्विंशतियोनिं द्वादशमिथुनां सावित्रीं गायत्रीम् अब्रूहि ) महाराज ! चौबीस योनि [ उत्पत्ति स्थान ] वाली, बारह जोड़ा वाली [ देखो कण्डिका ], सविता देवता वाली गायत्री को पढ़ ( यस्याः भृग्वङ्गिरसः चक्षुः यस्यां सर्वम् इदं श्रितम्, ताम् भवान् प्रब्रवीतु इति ) जिसके भृगु-आङ्गिरस [ प्रकाशमान सब वेद ] नेत्र हैं, और जिसमें यह सब ठहरा हुआ है, आप उस गायत्री को समझावें । ( आचार्य्यः उवाच ) फिर आचार्य [ मौद्गल्य ] ने कहा- (सोम्य सः चेत् दुरधीयानः भविष्यति, [ भवान् ] वक्ष्यति, ब्रह्मचारी ब्रह्मचारिणे सावित्रीं प्राह ) हे सौम्य ! जो वह कुपढ़ होवे, [ आप ] कहें, ब्रह्मचारी ब्रह्मचारी को सावित्री [ सविता देवता वाली ] गायत्री बताता है । ( तत्त्वं [ भवान् ] ब्रूयात् ) [ तब आप ] ठीक ठीक कह दें-( भवान् वै तं मौद्गल्यं दुरधीयानम् अवोचत् ) आपने ही उस मौद्गल्य को कुपढ़ कहा है, ( सः त्वा यं प्रश्नम् अप्राक्षीत् तं पुरा न व्यवोचः, संवत्सरात् आर्तिम् आक्रुप्स्यसि इति ) उसने तुझसे जो प्रश्न पूंछा था, वह तूने हमारे सामने नहीं बताया है, एक वर्ष तुझे पीड़ा खींचनी होगी ॥ ३१ ॥ भावार्थः-मनुष्य परिश्रम से प्रश्नोत्तर के साथ वेदों का विचार कर तत्त्व का ग्रहण करें ॥ ३१ ॥ कण्डिका ३२ ॥ स तत्राजगाम यत्रेत्तरो बभूव, तं ह पप्रच्छ स ह न प्रतिपेदे, तं होवाच दुरधीयानं तं वै भवान् मौद्गल्यमवोचत्, स त्वा यं प्रश्नमप्राक्षीन्न तं व्यवोचः अलुक् । अन्ते विद्यामध्येतुमध्यापकसमीपे वसतीति । शिष्यः । ( आचार्य्याय ) आङ् + चर गतौ-ण्यत् । वेदाध्यापकाय । "उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद् द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्य प्रचक्षते"-मनु० २ । १४० ( अतिथिः ) ऋतन्त्यञ्जि० ( उ० ४ । २ ) अत सातत्यगमने- इथिन् । न विद्यते नियता तिथि- रस्येति वा । सदा भ्रमणशीलः अभ्यागतः ( सौम्य ) सोमो देवता अस्य । सोमाट् टघण् ( पा० ४ । २ । ३० ) सोम-टघण् । सोमवत् स्वभावयुक्तः । प्रिय- दर्शन, मनोज्ञ ( विजिगीषो ) हे जेतुमिच्छुक ( शिष्टाः ) शासु अनुशिष्टौ- क्तः । सुबोधाः । धीराः ( विवक्ष्यति ) विविधं कथयिष्यति ( परेहि ) समीपे गच्छ (उपसीद) प्राप्नुहि ( अधीहि ) अधीष्व । पठ । ( सावित्रीम् ) सवितृ-अण् । सवितृ- देवतावतीम् ( गायत्रीम् ) अमिनक्षियजि० ( उ० ३ । १०५ ) गै गाने-अत्रन्, स च णित् । आतो युक् चिण्कृतोः ( पा० ७ । ३ । ३३ ) इति युक्, स्त्रियां ङीष् । गायत्री गायतेः स्तुतिकर्मणस्त्रिगमना वा विपरीता । गायतो मुखादुदपतदिति च ब्राह्मणम्-निरू० ७ । १२ । यद्वा, गायन्तं त्रायते । गै गाने-शतृ + त्रैङ् पालने- कः । स्तुत्यं वेदमन्त्रविशेषम् । गायतां रक्षिकामृचम् ( योनिम् ) उत्पत्तिस्थानम् । ( तत्त्वम् ) यथार्थम् ( पुरा ) अग्रे ( आर्तिम् ) आङ् + ऋ गतौ हिंसने च- क्तिन् । पीडाम ( आक्रुप्स्यसि ) आकर्षणे करिष्यसि ॥