गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)

५४ गोपथब्राह्मणे पूर्वभागे प्र० १ । क० ३२ ॥ समित्पाणिः मैत्रेयः प्रातः आग्रहं मौद्गल्यम् उपससाद ) वह [ यज्ञ के लिये ] समिधा हाथ में लिये हुये प्रातःकाल अनुग्रहशील मौद्गल्य के पास पहुँचा [ और बोला ] ( भो असौ मैत्रेयः ) महाराज ! वह मैं मैत्रेय हूँ [ मौद्गल्य ने कहा-( किम् अर्थम् इति ) किसलिये ? [ मैत्रेय बोला ]-( अहं वै भवन्तं दुरधीयानम् अवोचम् ) मैंने आपको कुपढ़ बताया है, ( त्वं मा यं प्रश्नम् अप्राक्षीः तं न व्यवोचम् ) तूने मुझसे जो प्रश्न पूंछा था, वह मैंने नहीं बताया, ( त्वाम् उपैष्यामि शान्तिं करिष्यामि इति ) तेरे पास आऊँगा और तेरी शान्ति करूँगा । ( सः ह उवाच ) वह [ मौद्गल्य बोला ]-- ( अत्र वै उपेतं च सर्वं च कृतं त्वा पापकेन यानेन चरन्तम् आहुः ) यहां पर आये हुये सब काम कर चुके हुये तुझको पापी रथ से चलता हुआ बताते हैं, ( अयम् मम रथः कल्याणः तं ते ददामि तेन याहि इति ) यह मेरा [ शिक्षारूपी ] रथ कल्याण- कारी है, वह मैं तुझे देता हूँ उससे चल । ( सः ह उवाच ) वह [ मैत्रेय ] बोला-- ( एतत् एव अत्र अविषं च अनृशंस्यं च ) यही [ आप का ] कर्म यहां अभय और अक्रूर [ अति दयालु ] है । ( यया भवान् आह, एवं भवन्तम् उप-आयाम् इति ) जैसा आप कहते हैं वैसे ही आप के पास मैं आया हूँ । ( तं ह उप--इयाय ) वह उस [ मौद्गल्य ] के पास आया, ( तां ह उपेत्य पप्रच्छ ) और पास आकर उससे पूंछा-( भोः सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य, कवयः किंस्वित् आहुः ) हे महाराज ! सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य-इसका अर्थ कवि लोग क्या कहते हैं, ( धियः किम् आहुः ) और धियः, इस पद को वे क्या कहते हैं, (विचक्ष्व ) सो बता । ( यदि सविता प्रविश्य ताः प्रचोदयात् याभिः एति इति ) यदि सविता प्रवेश करके उन्हें [ कर्मों वा बुद्धियों को ] आगे बढ़ाता है, जिनसे वह चलता है । ( तस्मै एतत् प्र उवाच ) उस [ उस मैत्रेय ] से वह यह बात बोला--( वेदाः छन्दांसि ) वेद छन्द [ आनन्द देने वाले कर्म ] हैं, ( कवयः देवस्य सवितुः वरेण्यं भर्गः अन्नम् आहुः ) कवि लोग प्रकाशवान् सविता [ सबके चलाने वाले ] के अति श्रेष्ठ भर्गः [ तेज ] को अन्न कहते हैं । ( कर्माणि धियः तत् उ ते ब्रवीमि ) धियः मयप्रतीका--निरु० १० । २१ अभयं कर्म (अनृशंस्यम् ) नृन् शंस्यति नृशंसम् । नञ् + शंसु हिंसायाम्-अण्, स्वार्थे यत् । अक्रूरम् । अतिदयालु कर्म ( उपायाम् ) उप + आङ् + या प्रापणे-लङ् । समीपे आगच्छम् । (उपेयाय) उप + इण् गतौ-लिट् । आजगाम ( सवितुः ) षू प्रसवे प्रेरणे च-तृच् । सविता सर्वस्य प्रसविता--निरु० १० । ३१ सर्वप्रेरकस्य ( वरेण्यम् ) वृञ एण्यः ( उ० ३ । ६८ ) वृञ् वरणे- एण्यः । स्वीकरणीयम् । अतिश्रेष्ठम् (भर्गः ) अव्यञ्जिजयृजिभृञिभ्यः कुश्व ( उ० ४ । २१६) भृजी भर्जने = पाके-असुन्, कुत्वञ्च । तेजः (कवयः ) विद्वांसः ( विचक्ष्व ) विविधं कथय ( प्रचोदयात् ) प्रेरयेत् ( उपसंगृह्य ) आदरेण प्राप्य । ( अधीहि ) अन्तर्गतण्यर्थः । अध्यापय ( सविता ) प्रेरकः ( सावित्री ) सवितृ- अण् । सवितृदेवताका । सवितुः प्रेरकस्योपासिका ॥