कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

२ सटीक कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

तद्धेतुत्वेऽप्युपायान्तरापेक्षत्वात्(१)संप्रयोगपराधीनः कामः, सम्प्रयोगश्चोपायमपेक्षते, उपायपरिज्ञानं च कामशास्त्राद्, न धर्मार्थशास्त्राभ्याम् । वक्ष्यति च प्रयोजनवाक्यम्—"संप्रयोगपराधीनत्वात्स्त्रीपुंसयोरुपायमपेक्षते" अधि. १ । अ. २ । प्र. २ । सू. २२ । "सा चोपायप्रतिपत्तिः (२)कामसूत्रादिति" अधि. १ । अ. २ । प्र. २ । सू. २३ । तत्रोपायोऽभिधेयः, तत्प्रकाशनं कामशास्त्रेण क्रियमाणं प्रयोजनम्, अन्यथा कथं प्रतिपत्तिः शास्त्राद् ? अनधीतशास्त्राणां तु तच्छास्त्रोपायपरिज्ञानं स्वतोऽसम्भवात् परोपदेशात्स्यात्, परोपदेशश्चेत्कथं न शास्त्राभ्युपगमः, तथा चेदमुपायपरिज्ञानं तद् घुणाक्षरकल्पं; सम्यक्करणोयवर्जनीयापरिज्ञानात्, ततश्चोपायबाहुल्यात्तैर्नागरिकैरनागरिका नागरिकाः क्रियन्ते, तथा चोक्तम्—

'यदविज्ञातशास्त्रेण कदा चित्साधितं भवेत् ।
न चैतद् बहु मन्तव्यं घुणोत्कीर्णमिवाक्षरम्' ॥ इति ।

यदपि कामशास्त्रविदां केषां चिद् व्यवहाराकौशलम्, तत्तेषामेव दोषो न शास्त्रस्य, प्रतिपत्तिदोषाच्च शास्त्रानर्थक्यं सर्वत्र तुल्यम् , न हि चिकित्साऽऽद्यर्थेषु शास्त्रेषु सर्वे तद्विदः पथ्याहारादिकं सेवन्ते, तस्मात्तदर्थिनो ये भक्तिश्रद्धाऽन्वितास्तेऽपि शास्त्रप्रयोजनहेतवः ।

तत्र देवतानमस्कारपूर्वकं शास्त्रप्रणयनमविघ्नितप्रसरं भवतीत्याह—

धर्मार्थकामेभ्यो नमः ॥ १ ॥

अर्थशब्दस्याजाद्यदन्तत्वेऽपि न पूर्वनिपातः, धर्मस्या(३)भ्यर्हितत्वाद्, वक्ष्यति च—"(४)पूर्वः पूर्वो गरीयान्" अधि. १ । अ. २ । प्र. २ । सू. १४ । इति ॥ १ ॥

---

( १ ) स्त्रीपुंसयोर्विशेषसामान्यकामहेतुः सम्बन्धविशेषः, स च रताख्याभ्यन्तरसम्भोगसमागमाख्यबाह्यसम्भोगप्रभेदाभ्यां सम्भोगपरपर्यायायतनसम्प्रयोगनामा विशेषकामहेतुः, स्त्रीपुंसान्योन्यसाक्षात्काररूपाङ्गसम्प्रयोगनामा सामान्यकामहेतुश्चेति द्विप्रकारः सम्प्रयोगः ।
( २ ) सूत्रलक्षणं च—"लघूनि सूचिताथानि स्वल्पाक्षरपदानि च । सर्वतः सारभूतानि सूत्राण्याहुर्मनीषिण" इत्यभियुक्तोक्तमूह्यम् ।
( ३ ) वासुदेवार्जुनाभ्यां वुन् । ४ । ३ । ९८ । इत्यत्र पूर्वनिपातितवासुदेवपदादभ्यर्हितेतराजाद्यदन्तस्य पूर्वनिपातः, इत्यर्थकत्वा "दजाद्यदन्तम् । २ । २ । ३३ । इतिसूत्रस्येति भावः ।