कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

१० अध्याये ] रतारम्भावसानिकप्रकरणम् । १५७

मुच्चयेन योगानित्ययमेवोपचारः ॥ ३४ ॥

स्वाभाविकाहार्य्यकृत्रिमभेदात्त्रयो नायका नायिकाश्च, तत्र सदृश-संयोगे त्रीणि शुद्धानि, विपर्यये षट् सङ्कीर्णानि, तत्र सङ्कीर्णैनेवोपचा-रान्योजयेद्, एतत् सर्वं समानप्रतिपत्त्योः स्त्रीपुंसयोः, हीनाधिकयोई-पंज्ञाद्विशेषमाह—

न्यूनायां कुम्भदास्यां परिचारिकायां वा यावदर्थं सम्प्रयो-गस्तत्पोटारतम् ॥ ३५ ॥

न्यूनायां कुम्भदास्यामिति । अधमायां परिचारिकायां वा न्यूना-यां न समायां चन्द्रापीडस्येव पत्रलेखायां यावद्रति, पोटारतमिति । उभयव्यञ्जना पोटा नपुंसकम् ॥ ३५ ॥

तत्रोपचारान्नाद्रियेत ॥ ३६ ॥

तस्यामुपचारानालिङ्गनादोन्नाद्रियेत, अरञ्जनीयत्वात्, केवलं दर्पा-दुत्पन्नो रागोऽपनेयः ॥ ३७ ॥

तथा वेश्याया ग्रामीणेन सह यावदर्थं खलरतम् ॥ ३७ ॥

तथेति । यथा नायकस्यासादृश्यात् सम्प्रयोगः, वेश्याया इति । गणि-काया रूपाजीवायाः न कुम्भदास्याः, अभिप्रेतमलभमानाया दर्पाद्ग्रामी-णेन कर्षकादिना सम्प्रयोगः खलरतं, ग्रामीणस्य खलत्वेन विगोपन-करत्वात् ॥ ३७ ॥

ग्रामव्रजप्रत्यन्तयोषिद्भिश्च नागरकस्य ॥ ३८ ॥

तथा ग्रामादियोषिद्भिर्नागरकस्य पत्तनवासिनो दर्पाद्यावदर्थं सम्प्र-योगः खलरतं, न पोटारतं विगोपनस्यापि तत्र सम्भवात्, तत्र, ग्रामयोषितः = कर्षकादित्रियः, व्रजयोषितः गोप्यः, प्रत्यन्तयोषितः=श-बर्यादयः ॥ ३८ ॥

विस्रम्भरागाद्विशेषमाह—

उत्पन्नविस्रम्भयोश्च परस्परानुकूल्यादयन्त्रितरतमिति रतानि ॥ ३९ ॥

उत्पन्नविस्रम्भयोश्चेति । चिरकालसम्प्रयोगाज्जातविश्वासयोः पर-स्परानुकूल्यादिति । स्त्रिया आनुकूल्येन पुमानारभेत, तदानुकूल्येन च स्त्री, अयन्त्रितरतं यन्त्रणाऽभावात्, तच्च चित्ररतं पुरुषायितादिभेदाद-नेकविधमिति बहुवचनेन दर्शयति — रतानीति ॥ ३९ ॥

इति रतविशेषा एकविंशतितमं प्रकरणम् ।

प्रणयकलहं वक्ष्यामः —