कामसूत्रम् (जयमङ्गला व्याख्या एवं हिन्दी टीका सहित)

१२ सटीक कामसूत्रे [ १ अधिकरणे,

र्थावपि, स्थाविरे धर्मम् अर्थकामानुष्ठानसामर्थ्यं चेत्तावपीति । अन्य- थैकसेवायामसमग्रः पुरुषार्थः स्यात् । सेवेतेति पुनर्वचनं पूर्वस्मात्प- क्षात्पक्षान्तरादरार्थम् ॥ ५ ॥

अस्मिन्पक्षे विद्याग्रहणाद्यर्थस्य सेवायाः कालत्रयेऽपि संभवान्नि- यमयति—

ब्रह्मचर्यमेव त्वाऽविद्याग्रहणात् ॥ ६ ॥

यावद्विद्या न गृह्यते तावत्कामं न सेवेत; अन्यथा ह्यधर्मस्तद्ग्रहण- विघाततः; विद्याऽर्थलाभाभावश्च, भूम्याद्यर्जने तु न नियमः,

अन्ये तु विद्याग्रहणवर्जं प्रायेण भूम्याद्यर्जनं न संभवति; अतस्त्र- यस्त्रिंशदब्दाश्चत्वारश्च मासा इति प्रत्येकं वयो विभज्य योजयन्ति, अस्मिन्विभागे षोडशवर्षादूर्ध्वं कामसम्भवाद्, बाल्येऽपि धर्मार्थकामा- न्सेवेतेत्युक्तमनुष्ठानम् ॥ ६ ॥

अवबोधस्वरूपं; यतश्च परिज्ञातं तदुभयमप्याह—अलौकिकत्वा- दित्यादिना ।

अलौकिकत्वाददृष्टार्थत्वादप्रवृत्तानां यज्ञादीनां शास्त्रात्प्रवर्त- नम्; लौकिकत्वाद् दृष्टार्थत्वाच्च प्रवृत्तेभ्यश्च मांसभक्षणादिभ्यः शास्त्रादेव निवारणं धर्मः ॥ ७ ॥

तत्र लोके रूपाविवदविदितस्वरूपत्वादलौकिका यज्ञादयः ।

ननु विशिष्टद्रव्यगुणकर्मात्मकत्वाद्विदितस्वरूपाः कथमलौकिकाः ? इत्यत आह—अदृष्टार्थत्वादिति, तेषामनन्तरं फलस्यादर्शनात् । येऽदृ- ष्टफलाः सन्तोऽलौकिका न ते प्रेक्षावद्भिरदृष्टसामर्थ्यौषधिवत्प्रवर्त्यन्त- इत्यप्रवृत्ताः, आदिशब्दात्तपश्चरणादयः, तेषामप्रवृत्तानां शास्त्रात्प्रवर्त्त- नं धर्म इति; अयं प्रवृत्तिरूपो धर्मः । लौकिकत्वाद् दृष्टार्थत्वादि|ति| । ये दृष्ट तृप्त्यादिफलाः सन्तो लौकिकास्ते तदर्थिभिर्मृगादिमांसभक्षणवत्प्रव- र्त्यन्ते; तस्मात्प्रवृत्तेभ्यश्च मांसभक्षणादिभ्य आदिशब्दात्परस्वाभिद्रोहाप- रस्वादानादिभ्यः शास्त्रादेव निवारणं प्रतिषेधनमिति; अयं निवृत्तिरूपः। कथमिव शास्त्रं प्रमाणमिति चेदुत्तरत्र वक्ष्यति ॥ ७ ॥

तं श्रुतेर्धर्मज्ञसमवायाच्च प्रतिपद्येत ॥ ८ ॥

तमिति । उक्तस्वरूपं धर्मम् । श्रुतेरिति । स्मृत्यनुगताङ्ग्रेदाह, योऽधिकृतः शास्त्रे, अनधिकृतो वा धर्मज्ञसमवायात् = स्मृत्यर्थतत्त्वज्ञसं- सर्गादित्यर्थः, प्रतिपद्येत = अवबुध्येत ॥ ८ ॥