किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् ६३

विस्मयकरत्वे हेतुमाह—

विषमोऽपि विगाह्यते नयः कृततीर्थः पयसामिवाशयः ।
स तु तत्र विशेषदुर्लभः सदुपन्यस्यति कृत्यवर्त्म यः ॥ ३ ॥

विषम इति । विषमोऽपि दुर्बोधोऽपि । अन्यत्र दुष्प्रवेशोऽपि । नयो नीतिशास्त्रम् । पयसामाशयो हृद इव । कृततीर्थः कृताभ्यासोपायः सन् । ‘तीर्थं शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायोपाध्यायमान्त्रिषु’ इति विश्वः । अन्यत्र कृतजलावतारः सन् । ‘तीर्थं योनौ जलावसारे च’ इति हलायुधः । विगाह्यते गृह्यते प्रविश्यते वा। किन्तु तत्र नये जलाशये च स तादृशः पुरुषो विशेषदुर्लभोऽत्यन्तदुर्लभो यः कृत्यं सन्धिविग्रहादि कार्यं स्नानादिकं च तस्य वर्त्म सत्साधु देशकालाद्यविरुद्धं यथा तथा। अन्यत्र गर्तग्राहपाषाणादिरहितम् । तथा चयोपन्यस्यत्युदाहरति । ‘उपन्यासस्तु वाङ्मुखम्’ । ‘उपोद्घात उदाहारः’ । यथा केचित्कृततीर्थे पयसि गम्भीरेऽपि प्रवेष्टारः सन्ति तीर्थकरस्तु विरलः । तद्वन्नीतावपि गूढमपि तत्त्वं वक्तरि सति बोद्धारः सन्ति । वक्ता तु न सुलभा। अत इयमपठितापि साधु वक्तीति युज्यते विस्मय इत्यर्थः ॥ ३ ॥

अन्वयः—विषमः, अपि, नयः, पयसाम्, आशयः इव कृततीर्थः (सन्), विगाह्यते । (किन्तु) तत्र, तु, यः, सत्, कृत्यवर्त्म, उपन्यस्यति, सः, विशेषदुर्लभः अस्ति ॥ ३ ॥

सुधा-विषमः=दुर्ज्ञेयः, जलाशयपक्षे=दुष्प्रवेशः, अपि, नयः=नीतिशास्त्रम्, पयसाम्=जलानाम्, आशयः=ह्रदः, जलाशय इत्यर्थः । इव, कृततीर्थः=कृताभ्यासादिप्रपञ्चः सन् वा पक्षान्तरे—कृतजलावतारः सन्, विगाह्यते=गृह्यते, अन्यत्र, प्रविश्यते । तत्र = नये, वा जलाशये, यः=कश्चित् जनः, कृत्यवर्त्म=कार्यमार्गम्, राजनीतिः कृत्यं सन्धिविग्रहायानादि, पक्षे जलाशयस्य कृत्यम् = सुखावगाहनाय सोपानादिविधानम्, उपन्यस्यति=उपदिशति, नीतिपक्षे, निवेशयति जलाशयपक्षे, सः=तादृशः, जनः=लोकः, विशेषदुर्लभः=अत्यन्तदुर्लभः, भवतीति शेषः । अर्थात् यथा सोपानादिप्रवेशसुकरे जलाशये प्रवेष्टारोऽनेके भवन्ति, परन्त्वगाधजले सर्वप्रथमं सोपानादिविधाता जनोऽतिदुर्लभस्तथैव नीतिशास्त्रे प्रवृद्धेविसज्ज्ञानारो भवितुमर्हन्ति बहवः किन्तु पूर्वं नीतिनिर्माता वक्ता सहस्रेष्वपि प्राप्यः कश्चित् । सतो द्रौपद्या यदुक्तं तदभिनव्यं परिणामसुखं साधु वक्ता तवत्सदृशं प्राज्ञस्य नहि शोधिवा हेयमित्यर्थः ॥ ३ ॥

समासः—कृते विहितम् तीर्थम् यस्मिन् सः कृततीर्थः । विशेषेण दुर्लभः इति विशेषदुर्लभः । कृत्यवर्त्म ॥ ३ ॥

रूपाख्यानम्—उपन्यस्यति = उप + नि + अस् + लट् । विगाह्यते = वि + गाह् + लट् ॥