किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्योपेतम् ।

पद्मयोनिना' । तथा च भवतोऽग्रेऽहमपि बाल एवास्मि यतो मन्त्राऽपि बहुमन्यते, तदङ्गीकर्तव्यमित्याशयः ॥ ५ ॥

भाषार्थः—सुन्दर भाव से भरी वह बात, गुणों के पक्षपाती आपको अच्छी-लगे। क्योंकि सिर्फ गुणों ही के ऊपर ध्यान देने वाले विद्वान् लोग बोलने वालों के अच्छे होने का आग्रह नहीं रखते। कोई भी बोले, पर बात अच्छी होनी चाहिये ॥ ५ ॥

सम्प्रति स्वयमुपालभते—

चतसृष्वपि ते विवेकिनी नृप विद्यासु निरुढिमगता ।
कथमेत्य मतिर्विपर्ययं करिणी पङ्कमिव्रवसीदति ॥ ६ ॥

चतसृष्विति । हे नृप, चतसृष्वपि विद्यास्वान्वीक्षिक्यादिषु । 'आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती विद्याश्चतस्र एताः स्युर्लोकसंस्थितिकेतवः' इति कामन्दकः । निरुढिमा गता प्रसिद्धिं गता अत एव विवेकिनी सदसद्विवेकवती । यथाह मनु—'आन्वीक्षिक्यां तु विज्ञानं धर्माधर्मौ त्रयीस्थितौ । अर्थानर्थौ तु वार्तायां दण्डनीत्यां नयानयौ ॥' इति । मतिः कथं करिणी पङ्कमिव विपर्ययं वैपरीत्यमविवेक रूपमेत्यावसीदति नश्यति । युक्तमिति भावः ॥ ६ ॥

अन्वयः—हे नृप ! चतसृष्वपि, विद्यासुः, निरुढिम्, आगता, विवेकिनी, ते, मतिः, विपर्ययम्, एत्य, करिणी, पङ्कम्, इव कथम् अवसीदति ॥ ६ ॥

सुधा— नृप ! = हे राजन् ! चतसृषु = आन्वीक्षिक्यादिषु, 'आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती । विद्याश्चतस्र एताः स्युर्लोकसंस्थितिकेतवः' इति नीतिः । अपि, विद्यासु = उक्तनोकासु । निरुढिम् = प्रसिद्धिम्, आगता = प्राप्ता, विवेकिनी = सदसद्विचारशीला, ते = तव, युधिष्ठिरस्य, मतिः = बुद्धिः, विपर्ययम् = व्यत्यासम्, एत्य = प्राप्य करिणी = हस्तिनी, पङ्कम् = सान्द्रकर्दमम्, पेलवः इव, कथम् = किमित्र, अवसीदति = वरयति, यथा चतुरङ्गवती स्वेष्टसुखसाधनावपि हस्तिनी दैवात्पङ्के संलग्ना भूत्वा विनश्यति, तथैव ते मतिरपि सर्वकार्यसाधनापि शत्रुक्लतप्रपञ्चे निमग्नाऽस्ति, तत्कथमिति न ज्ञायते । यथा पङ्कसंकुलां हस्तिनीं हस्ती एवोद्धर्त्तुं शक्नोति, तथैव भवतीयां मति मोहापन्नां, सवारूप एकः प्रकृतिकत्वां कर्तुं शक्नुयात् इति भावः । वा हस्तिनीव स्थूल मतिस्तेऽस्ति चेति प्रकृत्योक्तिः । बहुत भीमकृतयुधिष्ठिराक्षेपवचनावलोकनात् ज्ञायते ॥ ६ ॥

व्याकरणम्— विवेकिनी = विवेक + इन् + ङीप् । निरुढिम् = नि + रुह् + क्तिन् । एत्य = इण् + क्त्वा । ल्यप् + तुक् ॥ ६ ॥

वाच्यान्तरम्— हे नृप ! चतसृषु अपि, विद्यासु निरुढिम्, आयातया विवेकिन्या ते मत्या विपर्ययम्, एत्य, करिण्या पङ्कम् इव कथम्, अवसद्यते ? ॥ ६ ॥