किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः ] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । ७७

भावः । चन्द्रं तु नमस्कुर्वन्ति । क्षीणस्याप्युत्साहः कार्यसिद्धेर्निदानमित्यर्थः । 'क्षयी हि सततोत्साही दुर्बलोऽपि समश्नुते' इति कामन्दकः ॥ ११ ॥

**अन्वयः—**प्रजाः, क्षययुक्तम्, अपि, स्वभावजं, शिवं, धाम, दधतम्, समुद्यये, उत्थितम्, अनपायम्, नृपम्, प्रतिपच्चन्द्रम्, इव प्रणमन्ति ॥ ११ ॥

**सुधा—**प्रजा = जनाः, करदा लोका इति यावत् । क्षययुक्तम् = हानिमन्तम्, स्वभावजम् = प्राकृतिकम्, शिवम् = भाविकल्याणकरम्, धाम = तेजः, दधतं = धारयन्तम्, समुद्यये = ऐश्वर्योन्नतये, उत्थितम् = उद्योगपरम्, अनपायम् = निर्दोषम्, नृपम् = राजानम्, $^१$क्षययुक्तम् = परिक्षीणम्, कलामात्रावशेषमित्यर्थः । अपि, स्वभावजम् = प्रकृतिजम्; एवमेव, परिक्षीणोऽपि शुक्लपक्षेऽनुदिनं प्रकृत्या वर्धतेऽतः स्वाभाविकम् । यद्यपि चन्द्रबिम्बे स्वतस्तेजो न वर्तते, किन्तु रविकिरणसम्बन्धागत उज्ज्वल इवावलोक्यते । तथापि रविकिरणयोगोऽपि प्राकृतिक एवोच्यते । यदि स्वगतं तेजोऽङ्गीक्रियते, तदा सर्वस्यां तिथौ कथं नाखिलं बिम्बमुज्ज्वल-मवलोक्यते ? शिवम् = भाविकल्याणसूचकम्, वा शिवशिरोभूषणम्, नामैकदेशे नामग्रहणेन इत्यभावात् । धाम = तेजः, किरणमिति यावत्; समुद्यये = दर्श-नाय, क्रमकुलोपचयायेति यावत् । उत्थितम् = प्राग्दिग्भागगत्वेन उच्चैःस्थितम् पूर्व-क्षितिजादुपरि समुन्नतं, इति यावत् । अनपायम् = निष्कलङ्कम्, पूर्णबिम्बे एक-कलङ्कपूर्णत्वावलोकनात् कलामात्रावशेषे कलङ्कादर्शनाच्चेति ज्ञेयः प्रतिपच्चन्द्रम् = प्रतिपत्तिथ्यन्तश्चन्द्रम्, इव प्रणमन्ति = नमस्कुर्वन्ति, अत्र क्षययुक्तमिति नृपचन्द्रयोर्वा धाम्नोऽपि विशेषणमवगन्तव्यम् । चन्द्रः सूर्यसान्निध्यवशेन ह्यदृश्यताङ्गतो यदा तदा समुज्ज्वलभागोऽस्मदादिरूपवृत्तान्तर्गतो न भवति । यदा पुनः क्रमात्तोऽग्रे गच्छति, तदा क्रमात्स्थित्यवस्थितया स्वल्पप्रभागो तन्मुखमार्गस्थ भवेत्तदा तन्मुखवृत्तिर्भवतीति कलावृद्धेः कारणम् ॥ ११ ॥

**समासः—**क्षयेण युक्तः क्षययुक्तस्तम् । स्वस्य भावः स्वभावस्तस्माज्जायते इति स्वभावजः, तं स्वभावजम् । न अपायाः सन्ति यस्मिन् सः अनपायस्तमनपायम् । प्रतिपद्यश्चन्द्रः प्रतिपच्चन्द्रस्तं प्रतिपच्चन्द्रम् ॥ ११ ॥

**व्याकरणम्—**दधतम् = धा + शतृ + अम् । प्रणमन्ति = प्र + नम् + लट् । उत्थितम् = उद् + स्था + क्तः ॥ ११ ॥

**वाक्यान्तरम्—**प्रजाभिः क्षययुक्तोऽपि वा क्षययुक्तमपि स्वभावजं धाम दधते समुद्यये उत्थितोऽनपायो नृपः प्रतिपच्चन्द्र इव प्रणम्यते ॥ ११ ॥

कोशः—'स्वभावश्च निसर्गश्च प्रकृतिर्वा' इति कोशः 'धाम तेजसि दीप्तौ च गृहे स्थाने शरीरके' इति । 'भव्येशं शिवं भद्रं कल्याणं मङ्गलं शुभम्' इत्यमरः । 'हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्र इन्दुः कुमुदबान्धवः' इत्यमरः ॥ ११ ॥

---

१. क्षयेण राजयक्ष्मणा युक्तमित्यपि व्याख्येयम् ।