किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

१२४ | किरातार्जुनीयम् । | [ द्वितीय

वाच्यान्तरम् — अनन्तरेण; लघुवृत्तितया भिदां गतं बहिरन्तश्च नृपस्य मण्डलं अभिभूय, आपगारयेण शिथिलं कूलमिव ह्रियते ॥ ५३ ॥

कोषः — 'भेदोपजापावुपधा' इत्यमरः। 'कूलं रोधश्च तीरं च प्रतीरं च तटं त्रिषु' इत्यमरः। 'स्रोतस्वती द्वीपवती स्रवन्ती निम्नगाऽऽपगा' इत्यमरः। 'रंहस्तरसी तु रयः स्यदः जव' इत्यमरः ॥ ५३ ॥

सारार्थः — राज्ञो नीचाचारप्रचारतया विरक्तैर्मन्त्रिप्रभृतिभिर्भिन्नं राजानं समयं गम्य समयप्रतीक्षकः समीपवर्ती जिगीषुः प्रयासं विनैव तं ध्वंसयति। यथा निम्नगवर्ति शिथिलं तीरं नदीवेगः खण्डयति, तथैवेति ॥ ५३ ॥

भाषार्थः — नीच आचरण के कारण पृथक् हो गये हैं मन्त्री और मित्रगण जिस के ऐसे राजा के राज्य को दूसरे जीतने वाले प्रतिपक्षी झट चढ़ाई करके चौपट कर देते हैं। जैसे नदी का वेग दोनों किनारों को काटकर गिरा देता है ॥ ५३ ॥

अनुशासतमित्यनाकुलं नयवर्त्माकुलमर्जुनाग्रजम् ।
स्वयमर्थ इवाभिवाञ्छितस्तमभीयाय पराशरात्मजः ॥ ५४ ॥

अन्विति। इतीत्थमाकुलमरिनिकारस्मरणक्षुभितमर्जुनाग्रजं भीमसेनं नयवर्त्म नीतिमार्गमनाकुलमसङ्कीर्णं यथा तथाऽनुशासतमुपदिशन्तम् । 'जक्षित्यादयः षट्' इत्यभ्यस्ताच्छतुर्नुंमभावः । तं युधिष्ठिरं पराशरात्मजो वेदव्यासः। स्वयमभिवाञ्छितोऽर्थ इव साक्षान्मनोरथ इवेत्युत्प्रेक्षा। अभीयाय प्राप्तः ॥ ५४ ॥

अन्वयः — पराशरात्मजः, इति आकुलम्, अर्जुनाग्रजं, नयवर्त्म, अनाकुलम्, अनुशासतं, तं स्वयम्, अभिवाञ्छितः, अर्थः, इव, अभीयाय ॥ ५४ ॥

सुधा — पराशरात्मजः = पराशरपुत्रः व्यास इत्यर्थः। इति = एवम्, पूर्वोक्तक्रमेणेत्यर्थः। आकुलं = खिन्नं, शत्रुकृताक्षेपक्षोभ्यप्रमित्यर्थः। अर्जुनाग्रजम् = भीमं, नयवर्त्म=नीतिमार्गम्, एवमुचितमेवं स्वन्मतमनुचितमिदानीमितिरूपम्, अनाकुलं=सुप्रसन्नं, यथा स्यात्तथा. स्वयं निश्चिन्तो भूत्वेति भावः। अनुशासतम्=उपदिशन्तं, तं=युधिष्ठिरं प्रति, स्वयं = साक्षात्, शरीरधारीत्यर्थः। अभिवाञ्छितः=अभिलषितः, अर्थः=प्रयोजनमिव, अभीयाय=प्राप्तः। अर्थात् युधिष्ठिरस्येतःपूर्वत एवेदमीष्टं, यद्यधुना व्यास आगच्छेत् तदा सर्वदा मम शुभं भविष्यतीति इच्छाऽनन्तरमेव व्यासमागतमवलोकितवानिति भावः ॥ ५४ ॥

समासः — न आकुलः यथा तथाऽनाकुलम्। नयस्य वर्त्म नयवर्त्म, तत्। अर्जुनस्याग्रजः अर्जुनाग्रजस्तम् अर्जुनाग्रजम्। पराशरस्यात्मजः पराशरात्मजः ॥ ५४ ॥

व्याकरणम् — अनुशासतम् = अनु + शास् + शतृ। अभीयाय = अभि + इण् + लिट् ।

वाच्यान्तरम् — पराशरात्मजेन स्वयमभिवाञ्छितेनार्थेनेव, भीममनुशास्तु स युधिष्ठिरः अभीये ॥ ५४ ॥