किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

७०	किरातार्जुनीयम्	[ तृतीयः

प्रियमिव कथयिष्यन्नालिलिङ्ग स्फुरन्तीं
मुहुरनिभृतवेलावीचिबाहुः पयोधिः॥ ६० ॥
इति भारविकृतौ महाकाव्ये किरातार्जुनीये तृतीयः सर्गः।

अनुजगुरिति। अथाशा दिशः दिवि भवं दिव्यम्। 'द्युप्रागपागुदक्प्रतीचो यत्'। दुन्दुभिध्वानमनुजगुरनुदध्वनुः। गायतेर्लिट्। व्योम्नि सुरकुसुमनिपातैर्लक्ष्मीर्वितेने। पुष्पवृष्टिश्चाजनिष्टेत्यर्थः। किञ्च। अनिभृताश्चञ्चला वेलायां कूले या वीचयस्ता एव बाहवो यस्य स तथोक्तः। 'वेला कूलविकारयोः' इति शाश्वतः। पयोधिः स्फुरन्तीमुल्लसन्तीं हर्षात्स्पन्दमानां च भुवं प्रियमिष्टं भारावतारणरूपं कथयिष्यन्निव। कथयितुमिवेत्यर्थः। 'लृट् शेषे च' इति चकारात्क्रियाऽर्थायां क्रियायां लृट्। आलिलिङ्ग। सर्वं चेदं शिवं दैवकार्यप्रवृत्तत्वादस्येति भावः। अत्र विशेषणमात्रसाम्यादप्रस्तुतस्य गम्यत्वासमासोक्तिरलङ्कारः। तत्र चाप्रस्तुतयोर्भूमि-समुद्रयोः प्रतिपन्नाभ्यां नायकाभ्यां भेदेऽभेदरूपातिशयोक्तिवशादालिङ्गोक्ति-रिति रहस्यम्। एवमतिशयोक्त्यनुप्राणिता समासोक्तिः। प्रियकथनास्नेहमुज्जी-वयन्ती तदङ्गभावं भजत इत्युभयोरङ्गाङ्गिभावेन सङ्कर इति विवेचनीयम् ॥ ६० ॥

इति श्रीमहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितायां किरातार्जुनीयकाव्य-
व्याख्यायां घण्टापथसमाख्यायां तृतीयः सर्गः समाप्तः।

**अन्वयः—**अथ, आशाः, दिव्यं, दुन्दुभिध्वानम्, अनुजगुः, व्योम्नि, सुरकुसुम-निपातैः, लक्ष्मीः वितेने, अनिभृतवेलावीचिबाहुः, पयोधिः, प्रियं, कथयिष्यन्, इव, स्फुरन्तीं, भुवम्, आलिलिङ्ग ॥ ६० ॥

**व्याख्या—**अथ=अर्जुनप्रयाणोत्तरकाले, आशाः=दिशः, दिव्यं = स्वर्ग-सम्बन्धिनं, न तु लौकिकं, दुन्दुभिध्वानम् = भेरीशब्दम्, अनुजगुः = अनुदध्वनुः, दिक्षु भेरीशब्दोऽभूदित्यर्थः। तथा च आशा एव कन्यः, सुरकुसुमनिपातै = देव-पुष्पवर्षणैः, वा, सुरकुसमानि पारिजातपुष्पाणि, तेषां निपातैः, व्योम्नि = गगने, लक्ष्मीः = श्रीः, वितेने = वितस्तरे। अर्थात्तदानीं खात्पुष्पवृष्टिर्जातेति भावः। तथा च, अनिभृतवेलावीचिबाहुः = चञ्चलतटलहरिभुजः, पयोधिः = समुद्रः, प्रियम् = प्रेमपूर्णं वच इति शेषः। कथयिष्यन् = कथयितुमिच्छन्, इव स्फुरन्तीम् = उल्ल-सन्तीम्, भुवम् = महीम, आलिलिङ्ग = परिषस्वजे, आलिङ्गितवानित्यर्थः ॥६०॥

**समासः—**दुन्दुभेर्ध्वानो दुन्दुभिध्वानस्तं दुन्दुभिध्वानम्। कुसुमानां निपाताः कुसुमनिपाताः सुराणां कुसुमनिपाताः सुरकुसुमनिपातास्तैः सुरकुसुमनिपातैः। वेलायां वीचयो वेलावीचयः, अनिभृता या वेलावीचयोऽनिभृतवेलावीचयः, ता एव बाहवो यस्य सोऽनिभृतवेलावीचिबाहुः ॥ ६० ॥