किरातार्जुनीयम् (घण्टापथ व सुधा टीका सहित)

सर्गः १] घण्टापथ-सुधाव्याख्याद्वयोपेतम् । १५

दुरोदरच्छद्मना जिता इति दुरोदरच्छद्मजिता, तां दुरोदरच्छद्मजिताम्। सुखेन युध्यते इति सुयोधनः॥७॥

व्याकरणम्- समीहते = सम् + ईह् + लट् । जेतुम् = जि + तुमुन् ॥७॥

वाच्यान्तरम्- नृपासनस्थेनापि वनाधिवासिनो भवतः पराभवं विशङ्कमानेन सुयोधनेन दुरोदरच्छद्मजिता जगती नयेन जेतुं समीहते ॥७॥

कोषः- 'पराभवः परिभवः परिभूतः पराजयः' इति कोषः। 'अटव्यरण्यं विपिनं गहनं काननं वनम्' इत्यमरः। 'दुरोदरे द्यूतकारे पणे द्यूते दुरोदरम्' इत्यमरः। 'त्रिष्वथो जगती लोको विष्टपं भुवनं जगत्' इत्यमरः। कपटोऽस्त्री व्याजदम्भोपधयश्छद्मकैतवे' इत्यमरः। 'ओपः प्लोषे नयो न्याये' इत्यमरः॥७॥

सारार्थः- राजासिंहासनारूढः सन् वनवासिनोऽपि भवतः सततं पराभवं मन्यमानो विक्रमेण भवन्तं जेतुमसम्भवं जानन् न्यायेन राष्ट्रं पालयन् स्वपक्षवर्ति कर्तुमीहते ॥७॥

भाषार्थ- राजसिंहासन पर बैठा हुआ दुर्योधन, वन में घूमते हुए भी आप लोगों से अनिष्ट की शङ्का करता हुआ कपट-पाश से जीती हुई पृथ्वी को राजनीति से अपने वश में करना चाहता है ॥७॥

'नयेन जेतुं जगतीं समीहते' इत्युक्तम् । तत्प्रकारमाह—

तथाऽपि जिह्मः स भवज्जिगीषया तनोति शुभ्रं गुणसम्पदा यशः। समुन्नयन् भूतिमनार्यसङ्गमाद्वरं विरोधोऽपि समं महात्मभिः॥८॥

तथाऽपीति । तथाऽपि साशङ्कोऽपि । जिह्मः वक्रः। वञ्चक इति यावत् । स दुर्योधनो भवज्जिगीषया। गुणैर्भवन्तमाक्रमितुमिच्छयेत्यर्थः। 'हेतौ' इति तृतीया । गुणसम्पदा दानदाक्षिण्यादिगुणगरिम्णा करणेन । शुभ्रं यशस्तनोति । स खल्वेवमुपलोभनीयां त्वत्सम्पदमात्मसात्कर्तुं त्यक्तोऽपि गुणाक्ततामात्मनः प्रकटयतीत्यर्थः। नन्वेवं गुणिनः सतोऽपि सज्जनविरोधी महानस्त्यस्य दोष इत्याशङ्क्य सोऽपि सत्संसर्गाल्लाभे नीचसङ्गमाद्वरमुत्कर्षावहत्वादित्याह—समिति तथा हि भूतिं समुन्नयन्नुत्कर्षमापादयन्। 'लटः शतृशानचौ—' इत्यादिना शतृप्रत्ययः। पुनर्सङ्ग्रहणः सामर्थ्यात्तथावासत्सामान्याधिकरण्यम् । महात्मभिः समम् । सहेत्यर्थः। 'सार्कं सत्रा समं सह' इत्यमरः। अनार्यसङ्गमाद् दुर्जनसंसर्गात् । 'पञ्चमी विभक्ते' इति पञ्चमी । विरोधोऽपि वरं